قطع کابل‌های اینترنت؛ کابوس مرگبار قطر و چالش جدی برای ایران

اجتماعی به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، ایران به روشنی اعلام کرده است که در صورت حمله به زیرساخت‌های کشور، کابل‌های اینترنت تنگه هرمز و قطع اینترنت یکی از اهداف قطعی خواهد بود. در حالی که دیروز ادعاهایی از سوی دوحه مطرح شد که هرگونه آسیب به شبکه‌های فیبر نوری و کابل‌های زیردریایی خلیج فارس، تمامی کشورها از جمله ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد! هسته مرکزی این ادعا بر این فرض استوار است که منطقه خلیج فارس یک اکوسیستم دیجیتال به هم پیوسته است و آسیب به گلوگاه‌های آن، عواقب متقارن برای تمامی بازیگران منطقه‌ای به همراه خواهد داشت. اگرچه این ادعا در سطح انتزاعی و کلی دارای رگه‌هایی از واقعیت است، بدین معنا که اختلال در شریان‌های دریایی بر ترافیک داده کل منطقه اثرگذار است، اما از یک خطای تحلیلی بنیادین رنج می‌برد: فرض تقارن در درجه، ساختار و معماری وابستگی متقابل. داده‌های صنعتی، توپولوژی شبکه‌های مسیردهی (BGP) و تحلیل‌های اقتصاد سیاسی نشان می‌دهد که قطر و سایر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس عملاً به مسیرهای دریایی وابستگی مطلق و ساختاری دارند، در حالی که معماری اینترنت ایران بر پایه یک شبکه توزیع‌شده قاره‌ای و زمینی بنا شده است. در صورت وقوع بحران در تنگه هرمز، آسیب برای کشورهایی نظیر قطر به شکل یک فروپاشی زیرساختی و تهدید موجودیتی بروز خواهد کرد، در حالی که برای ایران در سطح یک اختلال شبکه‌ای قابل مدیریت و جذب‌شونده باقی خواهد ماند.

بخش اول: معماری اینترنت جهانی و شکل‌گیری گلوگاه‌های دیجیتال

برای درک عمق آسیب‌پذیری کشورهای منطقه، ابتدا باید مکانیسم جریان داده‌های جهانی را شناخت. برخلاف تصور عمومی که اینترنت را شبکه‌ای بی‌سیم یا ماهواره‌ای می‌پندارد، ستون فقرات ارتباطات دیجیتال، اقتصاد و اینترنت جهانی بر بستر کابل‌های زیردریایی قرار دارد.

۱.۱. شریان‌های پنهان اقتصاد دیجیتال

بیش از ۹۵ تا ۹۹ درصد از کل ترافیک اینترنت و داده‌های بین‌المللی از طریق شبکه‌ای فیزیکی متشکل از حدود ۵۰۰ سیستم کابل زیردریایی در سراسر جهان منتقل می‌شود. این کابل‌های فیبر نوری که ضخامتی در حدود ۱۷ تا ۲۱ میلی‌متر در اعماق اقیانوس دارند (و در آب‌های کم‌عمق نزدیک ساحل با افزودن لایه‌های محافظ فولادی به ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر می‌رسند)، روزانه بالغ بر ۱۰ تریلیون دلار تراکنش مالی را پردازش و جابه‌جا می‌کنند. کابل‌های زیردریایی به دلیل ظرفیت انتقال پهنای باند خیره‌کننده و تأخیر (Latency) بسیار پایین، جایگزینی در سایر فناوری‌های ارتباطی ندارند.

۱.۲. خلیج فارس و دریای سرخ؛ جغرافیای آسیب‌پذیری متمرکز

غرب آسیا به ویژه مسیر دریای سرخ، تنگه باب‌المندب، دریای عمان و تنگه هرمز، به عنوان یکی از متراکم‌ترین گلوگاه‌های (Chokepoints) دیجیتال جهان شناخته می‌شود. در حالی که تنگه‌های کلاسیک مسیر حرکت نفت و ناوگان نظامی را محدود می‌کردند، گلوگاه‌های دیجیتال مسیر حرکت اطلاعات را در کنترل دارند. در حال حاضر بین ۱۷ تا ۲۰ سیستم کابل زیردریایی اصلی، از جمله SEA-ME-WE (نسخه‌های ۴، ۵ و ۶)، AAE-1، FALCON، GBI، و TGN-Gulf از این مسیرهای آبی عبور کرده و جریان داده میان آسیا، خاورمیانه و اروپا را تضمین می‌کنند. تمرکز این کابل‌های چند ترابیتی در یک دالان آبی کم‌عمق و پرالتهاب، یک «نقطه شکست واحد» (Single Point of Failure) عظیم برای ستون فقرات اینترنت جهانی ایجاد کرده است. این تجمع جغرافیایی بدان معناست که یک حادثه فیزیکی (چه تصادفی و چه خرابکارانه) می‌تواند ظرفیت عظیمی از ارتباطات بین‌قاره‌ای را به طور همزمان قطع کند.

بخش دوم: کالبدشکافی عدم تقارن در وابستگی دیجیتال

ادعای دوحه مبنی بر آسیب‌پذیری مشترک، واقعیت ساختار شبکه‌ای متفاوت دو کشور و همچنین کشورهای حاشیه‌ خلیج فارسِ مشارکت‌کننده در تجاوز علیه ایران را نادیده می‌گیرد. تفاوت اساسی در مدل توزیع ریسک و معماری درگاه‌های ورود و خروج داده است.

۲.۱. جزیره دیجیتال: وابستگی مطلق قطر به مسیرهای دریایی

داده‌های مستند نشان می‌دهد که قطر و سایر همسایگان عربی آن، عملاً اقتصاد خود را بر بستر شریان‌های دریایی بنا کرده‌اند. قطر بین ۹۵ تا ۹۹ درصد از اتصال اینترنت بین‌المللی خود را از طریق کابل‌های زیردریایی خلیج فارس و دریای سرخ تأمین می‌کند. این وابستگی مطلق بدان معناست که قطر در معماری شبکه خود، فاقد تنوع‌بخشی ساختاری در مقیاس ملی است. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در سال‌های اخیر ده‌ها میلیارد دلار در زیرساخت‌های هوش مصنوعی (AI)، رایانش ابری و مراکز داده کلان (Hyperscale Data Centers) با مشارکت غول‌های فناوری نظیر گوگل، مایکروسافت و آمازون سرمایه‌گذاری کرده‌اند. این مراکز داده برای فعالیت خود نیازمند اتصالاتی با تأخیر (پینگ) زیر ۵۰ میلی‌ثانیه و ظرفیت‌های چند ترابیتی هستند که منحصراً توسط کابل‌های زیردریایی تأمین می‌شود. قطع این کابل‌ها در تنگه هرمز، نه تنها اینترنت عمومی قطر را قطع می‌کند، بلکه تمامی این پروژه‌های استراتژیک و تنوع‌بخشی اقتصادی را با یک تهدید وجودی مواجه می‌سازد.

۲.۲. شبکه قاره‌ای: تاب‌آوری ژئوپلیتیک و معماری توزیع‌یافته

ایران برخلاف وضعیت جزیره‌ای قطر در تبادل داده، جغرافیای پهناور و مرزهای متعدد آن با کشورهای همسایه در شمال، غرب و شرق، یک مزیت ژئوپلیتیک بی‌نظیر برای معماری اینترنت خود فراهم کرده است. بررسی‌های دقیق نشان می‌دهد که تنها حدود ۳۰ درصد از ترافیک اینترنت بین‌المللی ایران از طریق کابل‌های زیردریایی خلیج فارس و دریای عمان تأمین می‌شود. بخش اعظم (حدود ۷۰ درصد) از دروازه‌های ارتباطی ایران، متکی به شبکه‌های فیبر نوری زمینی است که از طریق کشورهای همسایه شمالی و غربی نظیر ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان به شبکه‌های اروپایی متصل می‌شوند. یک نمونه ملموس از این وابستگی به مرزهای شمالی در سپتامبر ۲۰۲۶ مشاهده شد؛ زمانی که شرکت ارتباطات زیرساخت ایران (TIC) دلیل کندی اینترنت در شهرهایی نظیر تبریز و بابل را قطعی کابل‌های فیبر نوری در خاک ارمنستان اعلام کرد. از منظر توپولوژی مسیردهی، سیستم‌های خودگردان (Autonomous Systems – AS) در شبکه اینترنت ایران به شدت توزیع شده‌اند. معماری درخت BGP ایران نشان‌دهنده کنترل قدرتمند مرزی با ۷۹ اتصال خارجی مجزا و ۶۴۳ سیستم داخلی است که توزیع بار ترافیکی را در صورت بروز اختلال در یکی از مسیرها به صورت هوشمند مدیریت می‌کنند. بنابراین، مسدود شدن شریان‌های خلیج فارس برای ایران به معنای قطعی کامل نیست، بلکه موجب افت کیفیت، افزایش تأخیر و نیاز به مدیریت پهنای باند از طریق مسیرهای شمالی خواهد شد.

بخش سوم: راستی‌آزمایی ظرفیت‌ها و مسیرهای جایگزین

بررسی دقیق مستندات فنی، خطاهای تحلیلی پیرامون مسیرهای جایگزین قطر و ایران را آشکار می‌سازد.

۳.۱. ظرفیت اتصال ایران و عمان

برخی تحلیل‌ها با استناد به تفاهم‌نامه منعقد شده میان شرکت ارتباطات زیرساخت ایران، اپراتور عمان (Omantel) و شرکت پیشگامان در فوریه ۲۰۲۵، ادعا می‌کنند که ایران یک مسیر پشتیبان ترابیتی عظیم به سمت جنوب ایجاد کرده است. مستندات رسمی نشان می‌دهد که هدف این تفاهم‌نامه، بهینه‌سازی زیرساخت‌های موجود برای افزایش ظرفیت ترانزیت داده میان ایران و عمان به ۴.۵ گیگابیت بر ثانیه (Gbps) بوده است. استفاده از واحد «ترابیت» برای این قرارداد احتمالاً یک خطای آماری است. ظرفیت ۴.۵ گیگابیت بر ثانیه (معادل ۰.۰۰۴۵ ترابیت بر ثانیه)، یک کانکشن ترانزیتی خرد محسوب می‌شود که صرفاً به عنوان یک پیوند (Link) کمکی برای ثبات بیشتر در دسترسی به دیتاسنترهای جهانی و تنوع‌بخشی به مسیرهای ترانزیت داده (طرح ایران کُریدور) استفاده می‌شود و به هیچ وجه نقش ستون فقرات ملی را ایفا نمی‌کند. با این حال، قدرت واقعی ایران در مسیرهای زمینی، در سیستم کابلی EPEG (دروازه اکسپرس اروپا-پارس) نهفته است. این شبکه فیبر نوری زمینی که حدود ۱۰,۰۰۰ کیلومتر طول دارد، از فرانکفورت آلمان آغاز شده و با عبور از اروپای شرقی، روسیه، جمهوری آذربایجان و ایران، در نهایت به مسقط در عمان می‌رسد. سیستم EPEG با ظرفیت اولیه ۵۴۰ گیگابیت بر ثانیه به بهره‌برداری رسید و ظرفیت طراحی نهایی آن ۳.۲ ترابیت بر ثانیه است. این مسیر عظیم، یک کریدور کاملاً مستقل از دریای سرخ و کانال سوئز است که پهنای باند قابل توجهی را برای ایران و شرکای آن تضمین می‌کند.

۳.۲. محدودیت‌های ساختاری مسیرهای جایگزین قطر

قطر با آگاهی از آسیب‌پذیری خود، اقداماتی برای ایجاد مسیرهای زمینی انجام داده است، اما ماهیت و ظرفیت این پروژه‌ها با نیازهای یک اقتصاد دیجیتال همخوانی ندارد. پروژه MEETS: این پروژه (Middle East Europe Terrestrial System) یک شبکه کابل زمینی به طول ۱,۴۰۰ کیلومتر است که بر روی سیم‌های گارد خطوط انتقال برق (OPGW) احداث شده است. این شبکه با ظرفیت طراحی در محدوده چند ترابیت، کشورهای کویت، عربستان، بحرین، امارات و قطر را به یکدیگر متصل می‌کند. با این وجود، یک محدودیت بنیادین در این پروژه وجود دارد: MEETS یک شبکه توزیع درون‌منطقه‌ای است. ترافیک داده‌های قطر برای رسیدن به سرورهای اروپا یا آمریکا از طریق MEETS، باید در نهایت به یکی از ایستگاه‌های فرود (Landing Stations) در ساحل متصل شده و مجدداً وارد شبکه کابل‌های زیردریایی شود. بنابراین، این شبکه نیاز منطقه به اقیانوس را مرتفع نمی‌کند. پروژه مسیر زمینی Ooredoo و جاده تمدن‌ها: یکی دیگر از خطاهای تحلیلی رایج، فرض در حال توسعه بودن پروژه عراق است. در واقعیت، عراق در ژوئیه ۲۰۲۶ شبکه ستون فقرات فیبر نوری ۲,۰۰۰ کیلومتری خود موسوم به «جاده تمدن‌ها» (Civilizations Road) را از بندر فاو تا گذرگاه مرزی ربیعه در مرز ترکیه فعال کرده است. شرکت Ooredoo قطر در قراردادی مبتنی بر مدل اجاره بلندمدت ظرفیت شبکه (IRU)، ترانزیت ترافیک اینترنت خود به اروپا را از این مسیر آغاز کرده است. این مسیر با هدف کاهش تأخیر و دور زدن دریای سرخ طراحی شده است. علاوه بر این، Ooredoo در حال مشارکت در توسعه سیستم کابل زیردریایی FIG (Fibre in Gulf) با ظرفیت اسمی ۷۲۰ ترابیت بر ثانیه است. با این حال، انتقال بخش عمده‌ای از ترافیک ملی از طریق جغرافیای به شدت بی‌ثبات عراق و مناطق کوهستانی ترکیه، ریسک‌های ژئوپلیتیک و امنیتی متفاوتی را به همراه دارد و در صورت بروز بحران و هجوم ناگهانی ترافیک مسیرهای دریایی به این تک‌مسیر زمینی، الگوریتم‌های مسیردهی BGP دچار ازدحام (Congestion) و فروپاشی مقطعی خواهند شد.

بخش چهارم: سراب پشتیبانی ماهواره‌ای و تقابل مقیاس‌ها

بخش قابل توجهی از پروپاگاندای رسانه‌ای پیرامون تاب‌آوری کشورهایی نظیر قطر در برابر قطع کابل‌های زیردریایی بر روی فناوری‌های اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین (LEO) نظیر استارلینک متمرکز است. استارلینک از اواسط سال ۲۰۲۵ به صورت تجاری در قطر عملیاتی شده است، اما ارزیابی فنی نشان می‌دهد که معرفی آن به عنوان جایگزین پهنای باند ملی، یک توهم محض است.

۴.۱. شکاف نجومی میان مگابیت و ترابیت

ظرفیت و مقیاس انتقال داده میان فیبر نوری زیردریایی و اتصالات ماهواره‌ای غیرقابل قیاس است. براساس بررسی‌های شبکه، طرح‌های تجاری و مسکونی استارلینک در مناطق تحت پوشش، سرعت دانلودی بین ۴۵ تا ۲۷۰ مگابیت بر ثانیه و آپلودی بین ۱۰ تا ۲۵ مگابیت بر ثانیه ارائه می‌دهند. حتی با ارتقاء فناوری در نسل‌های جدید ماهواره‌ها، ظرفیت نهایی یک کاربر منفرد در محدوده ۵۰۰ مگابیت باقی می‌ماند. در نقطه مقابل، کابل‌های زیردریایی از فناوری‌های ارتباطی ابرپهن‌باند بهره می‌برند. به عنوان مثال، سیستم کابلی AAE-1 که از خلیج فارس عبور می‌کند، دارای حداقل ظرفیت طراحی ۴۰ ترابیت بر ثانیه با استفاده از فناوری انتقال ۱۰۰ گیگابیتی است. همچنین کابل‌های مدرن‌تری نظیر ۲Africa ظرفیتی معادل ۲۱ ترابیت بر ثانیه تنها برای هر جفت فیبر نوری خود (از مجموع ۱۶ جفت) دارند.