رازهای پنهان قلعه بیرجند: سفری به دژ و نقب‌های اسرارآمیز آن

استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از بیرجند، در بلندترین نقطه غربی بیرجند، بنایی تاریخی بر فراز تپه‌ای طبیعی قرار دارد که نظاره‌گر زندگی مردم این دیار در طول قرن‌ها بوده است؛ قلعه بیرجند، که در میان مردم با عناوینی چون «قلعه ته‌ده» و «پایین‌شهر» شناخته می‌شود. این قلعه تنها یک اثر تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت و تاریخ بیرجند را در خود جای داده است. دژی که در گذشته محل استقرار نگهبانان شهر بود و وظیفه آنان شامل انتقال اخبار، تأمین امنیت و مقابله با تهدیدات از دوردست‌ها به سوی شهر بود.

قلعه در خیابان جمهوری اسلامی بیرجند و بر فراز تپه‌ای طبیعی واقع شده و نقشه آن به شکل چهارضلعی طراحی شده است. این دژ دارای هفت برج، حصارهای مستحکم و دو ورودی در ضلع‌های شمالی و غربی است که به آن ساختاری دفاعی بخشیده‌اند؛ هرچند که از هفت برج قلعه، شش برج هنوز پابرجاست. بر روی برج‌های استوانه‌ای قلعه، روزنه‌هایی برای دیده‌بانی و تیراندازی تعبیه شده بود. نگهبانان از این نقاط، تحرک مهاجمان را زیر نظر می‌گرفتند و در صورت بروز خطر، به ساکنان شهر هشدار می‌دادند.

اما راز جذاب‌تر قلعه بیرجند در زیر زمین نهفته است. بر اساس روایت‌ها و شواهد موجود، شبکه‌ای از راهروها و نقب‌های زیرزمینی قلعه را به برخی نقاط مهم شهر از جمله ارگ بهارستان و ارگ کلاه‌فرنگی متصل می‌کرد. این مسیرها در روزهای عادی شاید بخشی از زندگی پنهان شهر بودند، اما در زمان هجوم دشمن، ارزش واقعی خود را نشان می‌دادند. در قلعه آب‌انبارها و انبارهای آذوقه وجود داشت تا در زمان محاصره، امکان پناه گرفتن مردم فراهم باشد. ساکنان شهر، خانواده‌ها، تجار، پیشه‌وران و افراد مهم می‌توانستند در هنگام خطر از مسیرهای زیرزمینی به دژ برسند و از حملات در امان بمانند. این ویژگی، قلعه را از یک برج و باروی ساده فراتر می‌برد؛ قلعه بیرجند در واقع بخشی از سامانه دفاعی شهر بود؛ سامانه‌ای که بر روی زمین با دیوار و برج و در زیر زمین با نقب و راهرو شکل گرفته بود.

قلعه بیرجند را از بناهای دوره صفویه می‌دانند و برخی روایت‌ها نیز پیشینه آن را به دوره‌های پیش از صفویه نسبت می‌دهند. این دژ در دوره قاجار نیز بازسازی و همچنان مورد استفاده قرار گرفت و در برابر تهدیداتی همچون حملات ترکمن‌ها و ازبک‌ها، نقش پناهگاه و مرکز دفاعی شهر را ایفا می‌کرد. مصالح اصلی بنا شامل خشت، گل و چینه است؛ مصالحی که در معماری سنتی خراسان جنوبی به وفور به کار رفته و با وجود سادگی، در ساختار دفاعی قلعه استحکام قابل توجهی ایجاد کرده است.

وسعت قلعه در منابع مختلف حدود دو هزار و ۵۰۰ تا بیش از سه هزار مترمربع ذکر شده است؛ اما آنچه بیش از اعداد اهمیت دارد، جایگاه آن در شکل‌گیری شهر بیرجند است. این دژ را هسته اولیه شهر دانسته‌اند؛ جایی که امنیت، سکونت و حیات اجتماعی در پیرامون آن شکل گرفت و گسترش یافت. با گذشت سال‌ها و از بین رفتن کاربرد نظامی قلعه، ارزش تاریخی آن بیشتر شد. در نهایت، عملیات مرمت و نوسازی این بنای تاریخی در سال ۱۳۷۸ از سوی شهرداری بیرجند آغاز شد تا دژ قدیمی شهر بار دیگر به بخشی زنده از فضای شهری تبدیل شود.

امروز اگرچه صدای نگهبانان از فراز برج‌ها شنیده نمی‌شود و دیگر کسی برای فرار از مهاجمان در نقب‌های تاریک قلعه پناه نمی‌گیرد، اما دیوارهای خشتی آن همچنان روایتگر روزگاری است که امنیت یک شهر به همین برج‌ها و باروها وابسته بود. قلعه بیرجند را باید از بلندای تپه تماشا کرد؛ جایی که شهر زیر پای آن گسترده شده و برج‌های خاموش، هنوز بر فراز بیرجند ایستاده‌اند. شاید جذاب‌ترین بخش این دژ نه آن چیزی باشد که امروز دیده می‌شود، بلکه آنچه در زیر خاک پنهان مانده است؛ راهروهایی که گفته می‌شود روزگاری قلعه را به قلب شهر پیوند می‌دادند و در روزهای هجوم، مرز میان زندگی و مرگ بودند.

انتهای پیام/