بیابان‌زایی در کمین مراتع کرمان؛ خشکسالی و برداشت بی‌رویه آب در خطر هستند

استان کرمان با دارا بودن میلیون‌ها هکتار از اراضی ملی، مرتعی، جنگلی و بیابانی، به عنوان یکی از استان‌های کلیدی کشور در زمینه منابع طبیعی شناخته می‌شود؛ اما خشکسالی‌های مکرر، کاهش پوشش گیاهی، برداشت بی‌رویه از منابع آب، چرای دام مازاد و توسعه کانون‌های فرسایش بادی، حفاظت از این اراضی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. در شمال استان، از مجموع ۱۴.۴ میلیون هکتار مساحت، ۱۳.۴ میلیون هکتار اراضی ملی است که بخش عمده‌ای از آن را عرصه‌های بیابانی و مرتعی تشکیل می‌دهد.

علاوه بر معضل بیابان‌زایی، قاچاق چوب و تخریب تاغزارها نیز به یکی از نگرانی‌های اصلی منابع طبیعی در کرمان تبدیل شده است؛ تاغزارهایی که نقش مؤثری در کنترل گردوغبار و فرسایش بادی ایفا می‌کنند. علیرضا ابوالحسنی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان، با توضیح وضعیت منابع طبیعی استان، از اجرای طرح‌های گسترده بیابان‌زدایی، مدیریت چرا، احیای پوشش گیاهی و مدیریت روان‌آب‌ها خبر داد و جزئیاتی از اقدامات انجام‌شده برای مقابله با قاچاق چوب و حفاظت از تاغزارهای کرمان و رفسنجان ارائه کرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان اعلام کرد: از ۱۳.۴ میلیون هکتار اراضی ملی شمال استان، حدود ۶.۵۹ میلیون هکتار بیابانی، ۶.۲ میلیون هکتار مرتعی و نزدیک به یک میلیون هکتار جنگلی است و در کنار اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی، برخورد با قاچاق چوب و تخریب جنگل‌های تاغ با جدیت دنبال می‌شود.

وی با اشاره به وسعت عرصه‌های منابع طبیعی شمال استان اظهار داشت: شمال استان کرمان ۱۴.۴ میلیون هکتار وسعت دارد که از این میزان ۱۳.۴ میلیون هکتار اراضی ملی است و تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان قرار دارد. ابوالحسنی افزود: از مجموع اراضی ملی شمال استان، نزدیک به ۶ میلیون و ۵۹۰ هزار هکتار اراضی بیابانی، حدود ۶.۲ میلیون هکتار اراضی مرتعی و نزدیک به یک میلیون هکتار نیز اراضی جنگلی است.

وی با بیان اینکه تثبیت مالکیت دولت در تمام اراضی ملی انجام شده است، گفت: برای تمام این عرصه‌ها سند تک‌برگ و کاداستر صادر شده و تثبیت مالکیت دولت صورت گرفته و حفاظت و مدیریت این اراضی نیز بر عهده منابع طبیعی است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان با اشاره به وضعیت بحرانی فرسایش بادی در استان تصریح کرد: متأسفانه حدود ۲۰ درصد بیابان‌های کشور در شمال استان کرمان قرار دارد و از مجموع ۱۷ شهرستان شمالی استان، ۱۴ شهرستان دارای کانون بحرانی فرسایش بادی هستند. وی ادامه داد: در این ۱۴ شهرستان، ۲۸ نقطه به‌عنوان کانون بحرانی فرسایش بادی شناسایی شده که مجموع مساحت آنها حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان بیان کرد: شهرستان‌های شرق استان و به‌ویژه پنج شهرستان شرقی بیشترین تأثیر را از این کانون‌های بحرانی پذیرفته‌اند و این مسئله به‌طور مستقیم زندگی و اقتصاد مردم این مناطق را تحت تأثیر قرار داده است.

ابوالحسنی با اشاره به روند بیابان‌زایی در استان کرمان گفت: متأسفانه به دلیل خشکسالی‌های سال‌های اخیر، بخشی از عرصه‌های مرتعی استان در مسیر بیابانی شدن قرار گرفته‌اند. وی افزود: زمانی که پوشش گیاهی مراتع فقیر شده و عملاً پوشش گیاهی رو به حذف می‌رود، زمینه برای بیابانی شدن عرصه‌ها و افزایش فرسایش بادی فراهم می‌شود؛ البته بیابانی شدن تنها به دلیل کاهش پوشش گیاهی نیست و بهره‌برداری بیش از اندازه از منابع آب نیز این روند را تشدید کرده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان تصریح کرد: بخشی از اراضی کشاورزی که در سال‌های گذشته رها شده‌اند نیز مستعد تبدیل شدن به کانون‌های بیابانی و گردوغبار هستند. وی گفت: چاه‌های غیرمجاز و برداشت بی‌رویه از منابع آب نیز از دیگر عواملی است که می‌تواند موجب تضعیف پوشش گیاهی و افزایش کانون‌های گردوغبار شود.

ابوالحسنی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در دولت چهاردهم اظهار داشت: در دو سال گذشته اقدامات قابل توجهی در حوزه اداره امور بیابان و به‌ویژه در مناطق بیابانی شرق استان انجام شده است. وی گفت: در این مدت نزدیک به ۲ هزار و ۵۰ هکتار عملیات مالچ‌پاشی با اعتباری بالغ بر ۴۵۰ میلیارد تومان انجام شده که آثار مثبتی در مناطق تحت پوشش داشته است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان افزود: پس از اجرای این طرح‌ها، در برخی مناطق شاهد بازگشت و احیای پوشش گیاهی بوده‌ایم و حتی در مناطقی که روستاها تحت تأثیر طوفان‌های شن قرار داشتند، شرایط بهبود پیدا کرده و زمینه برای مهاجرت معکوس مردم فراهم شده است.

وی ادامه داد: در همین مدت حدود ۳۶۰ هکتار عملیات نهال‌کاری و نزدیک به ۳ هزار هکتار عملیات بذرکاری در عرصه‌های بیابانی استان انجام شده است.

ابوالحسنی یکی دیگر از اقدامات انجام‌شده را اجرای عملیات کنترل فرسایش بادی عنوان کرد و گفت: در حدود ۴۰ کیلومتر از عرصه‌های بیابانی استان عملیات احداث بادشکن‌های زنده انجام شده است. وی همچنین مدیریت روان‌آب‌های فصلی را از اقدامات مؤثر در احیای عرصه‌های بیابانی دانست و افزود: در دو سال گذشته حدود هزار و ۵۰ هکتار عملیات مدیریت روان‌آب انجام شده و گورآب‌هایی در شهرستان‌های بم، راور و سیرجان احداث شده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان اظهار داشت: این سازه‌ها موجب کنترل روان‌آب‌های ناشی از بارندگی‌های فصلی، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و در کنار آن، احیای پوشش گیاهی در پشت گورآب‌ها شده‌اند و در برخی مناطق شاهد بازگشت شرایط طبیعی عرصه‌ها بوده‌ایم.

ابوالحسنی با ارائه آماری از وضعیت بیابان‌های شمال استان گفت: از ۶ میلیون و ۵۹۰ هزار هکتار عرصه بیابانی شمال استان، حدود ۵ میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد. وی افزود: البته کانون‌های بحرانی فرسایش بادی که در اولویت عملیات بیابان‌زدایی قرار دارند، حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار وسعت دارند و عملیات اجرایی در این مناطق در ۱۴ شهرستان در حال انجام است.

وی یکی از عوامل مهم تخریب پوشش گیاهی مراتع را فشار چرای دام عنوان کرد و گفت: ورود دام مازاد بر ظرفیت مجاز مراتع، ورود دام خارج از فصل تعیین‌شده و همچنین ورود دام توسط افرادی که اساساً مجوز ندارند، موجب تخریب پوشش مرتعی می‌شود. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان ادامه داد: در دو سال گذشته نزدیک به ۷ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از عرصه‌های استان تحت پروژه مدیریت چرا قرار گرفته‌اند.

ابوالحسنی گفت: در این طرح با حضور شرکت‌های انتظامی و یگان حفاظت منابع طبیعی، با دامداران غیرمجاز برخورد و از آنها خواسته شده عرصه‌ها را ترک کنند و افرادی که بر تخلف خود اصرار داشته‌اند نیز از طریق مراجع قضایی محکوم و نسبت به خروج آنها از عرصه‌ها اقدام شده است.

وی با اشاره به افزایش جرایم تخلفات در حوزه منابع طبیعی بیان کرد: قوانین موجود در این زمینه بازدارنده است و امسال جریمه ورود غیرمجاز دام به مراتع نسبت به سنوات گذشته افزایش پیدا کرده است. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان افزود: امسال با توجه به افزایش جرایم و پیگیری موضوع از طریق مراجع قضایی، میزان ورود دام غیرمجاز به مراتع نسبت به سال‌های گذشته کاهش پیدا کرده و این موضوع اثر بازدارندگی داشته است.

ابوالحسنی درباره تغییر کاربری و تصرف اراضی منابع طبیعی نیز گفت: در حدود سه تا چهار دهه گذشته، نزدیک به ۸۰ هزار هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی استان از وضعیت مرتعی خارج و به باغ و اراضی تصرفی تبدیل شده‌اند. وی افزود: برای این اراضی پرونده‌های قضایی تشکیل شده و موضوع در محاکم در حال پیگیری است تا وضعیت قانونی این عرصه‌ها تعیین تکلیف شود.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان با اشاره به معضل قاچاق چوب در استان اظهار داشت: به دلیل موقعیت جغرافیایی استان و قرار گرفتن در مسیر تردد از سمت جنوب و سیستان و بلوچستان، قاچاق چوب نیز به یکی از مسائل مبتلابه استان تبدیل شده است. وی افزود: با هماهنگی انجام‌شده با اداره کل تعزیرات حکومتی، پرونده‌های متعددی در این زمینه تشکیل شده و احکام خوبی نیز صادر شده که شامل محکومیت متخلفان به جزای نقدی، مصادره محموله‌های چوب و مزایده چوب‌های قاچاق بوده است.

ابوالحسنی با اشاره به وضعیت جنگل‌های تاغ در اطراف شهرهای کرمان و رفسنجان گفت: متأسفانه در ماه‌های اخیر جنگل‌های تاغ اطراف این دو شهرستان نیز مورد طمع قاچاقچیان چوب قرار گرفته بود. وی ادامه داد: با هماهنگی دستگاه‌های انتظامی و فعالیت شبانه‌روزی یگان حفاظت منابع طبیعی، قطع درختان تاغ و قاچاق آنها به حداقل رسیده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان از مردم کرمان، رفسنجان و سیرجان خواست در صورت مشاهده قاچاق چوب یا قطع غیرمجاز درختان تاغ، موضوع را به منابع طبیعی اطلاع دهند. وی تأکید کرد: تاغزارهای این سه شهرستان به‌عنوان ریه‌های این مناطق نقش مهمی در کاهش گردوغبار و فرسایش بادی دارند و حفاظت از آنها نیازمند مشارکت جدی مردم است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان درباره آخرین وضعیت قاچاق چوب در استان گفت: با اقداماتی که طی یکی دو ماه گذشته انجام شده، قاچاق چوب به‌شدت کاهش پیدا کرده است. وی افزود: با توجه به ممنوعیت ورود چوب به کشور، فشار بیشتری برای حمل و جابه‌جایی چوب در استان کرمان ایجاد شده و منابع طبیعی نیز با موارد غیرمجاز برخورد می‌کند.

ابوالحسنی زراعت چوب را یکی از راهکارهای تأمین نیاز کشور و کاهش فشار بر منابع طبیعی دانست و گفت: اگر مردم منابع آبی مطمئن در اختیار داشته باشند، اداره منابع طبیعی آمادگی دارد عرصه‌هایی را به صورت اجاره در اختیار آنها قرار دهد تا نسبت به کاشت گونه‌های مناسب برای استفاده در کارخانه‌های کاغذ اقدام کنند. وی افزود: منابع طبیعی علاوه بر واگذاری عرصه در چارچوب ضوابط، امکان تأمین نهال را نیز دارد و توسعه زراعت چوب می‌تواند به‌عنوان جایگزینی برای واردات چوب مورد توجه قرار گیرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان خاطرنشان کرد: یکی از موفق‌ترین مجریان طرح‌های زراعت چوب در استان، فردی است که با استفاده از پساب گاوداری خود اقدام به زراعت چوب کرده و از این طریق برای خود درآمد ایجاد کرده است.

ابوالحسنی درباره شیوه‌های جدید حفاظت از تاغزارها نیز گفت: پاسگاه ویژه مناطق کرمان تمرکز ویژه‌ای بر حفاظت از تاغزارهای اطراف شهر دارد و در کنار فعالیت نیروهای یگان حفاظت، تجهیزات جدید نیز برای پایش این عرصه‌ها به کار گرفته شده است. وی افزود: یک دوربین حفاظتی با برد چرخشی ۴۰ کیلومتر خریداری شده که در حال نصب در محور جوپار است و با بهره‌گیری از آن، عملاً بخش قابل توجهی از محدوده اطراف شهر کرمان رصد خواهد شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان تصریح کرد: علاوه بر دوربین‌های حفاظتی، یگان حفاظت منابع طبیعی از پهپاد نیز استفاده می‌کند و در مناطقی که امکان دسترسی خودرویی وجود ندارد، پایش عرصه‌ها از طریق پهپاد انجام می‌شود. ابوالحسنی در پایان با تأکید بر ضرورت احیای پوشش گیاهی مراتع گفت: اگر بتوانیم پوشش گیاهی مراتع مناسب و همچنین مراتعی را که در مسیر بیابانی شدن قرار گرفته‌اند احیا کنیم، با برنامه‌هایی که در استان تدوین شده می‌توان روند بیابان‌زایی را کنترل کرد. وی خاطرنشان کرد: استان کرمان تحت تأثیر تغییر اقلیم نیز قرار دارد، اما با اقدامات مناسب می‌توان این چالش‌ها را مدیریت کرد.