هوش مصنوعی؛ پاسدار میراث اسلامی یا تهدیدی برای تاریخ؟

بین الملل به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، در حاشیه برگزاری هفدهمین برنامه فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، نشست تخصصی با عنوان «هوش مصنوعی و میراث اسلامی» با حضور جمعی از مسئولان، استادان دانشگاه، پژوهشگران و فعالان حوزه فرهنگ و علوم اسلامی در مجموعه تاریخی کرملین شهر کازان برگزار شد. در این نشست، ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای معرفی و حفاظت از میراث اسلامی و همچنین نگرانی‌ها درباره تحریف تاریخی، خطاهای محتوایی، مسائل اخلاقی و جایگاه انسان در برابر فناوری مورد بررسی قرار گرفت. کازان در سال ۲۰۲۶ به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام معرفی شده و تلاش شده است در برنامه‌های هفته فرهنگی ایران در این شهر به این موضوع توجه شود.

پیش از آغاز نشست، تعدادی از اعضای هیئت ایرانی حاضر در برنامه‌های فرهنگی از موزه تاریخ و فرهنگ کازان بازدید کردند. این بازدید به منظور آشنایی نزدیک‌تر با بخشی از تاریخ و میراث فرهنگی این شهر انجام شد. فضای نشست در مجموعه کرملین کازان، با توجه به پیشینه تاریخی و فرهنگی این شهر، خود بخشی از موضوع بحث بود. کازان در تاریخ منطقه ولگا و در میان جوامع مسلمان روسیه، جایگاه ویژه‌ای دارد و در حوزه چاپ و انتشار آثار اسلامی نیز سابقه‌ای طولانی دارد.

ایرادا آیوپووا، وزیر فرهنگ جمهوری تاتارستان، در ادامه نشست با اشاره به برنامه‌های فرهنگی ایران در کازان گفت: «هنگامی که با همکاران درباره این برنامه‌ها صحبت می‌کردیم، پیش از هر چیز هنر و فرهنگ‌های اصیل هر کشور را بررسی می‌کنیم.» وی به اجرای ارکستر ملی ایران و برگزاری کارگاه‌های صنایع دستی اشاره کرد و افزود: «پیش از آنکه با یک فرهنگ آشنا شویم، باید آن را بشناسیم.» آیوپووا با تأکید بر لزوم تفکر درباره هوش مصنوعی، بیان کرد: «امروز همه در ابعاد وسیع در حال استفاده از تکنیک و فناوری هستند و باید بدانیم در هر کشور و تمدن، بهره‌برداری از این فناوری‌ها چه نتایجی دارد و چه چیزی برای ما مسلمانان خوب یا بد است.»

وی همچنین به مسئله نابرابری زبانی در حوزه هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت زبان انگلیسی تأثیرگذاری بیشتری دارد و با وجود شمار زیادی از زبان‌ها، بسیاری از آنها هنوز در فضای دیجیتال به اندازه کافی حضور ندارند. آیوپووا ادامه داد: «باید برای نسل آینده و فرزندانمان راهکاری پیدا کنیم تا این نابرابری کاهش یابد.» وی افزود: «فرزندان ما بیشتر در چارچوب اینترنت به اطلاعات دسترسی دارند، اما ارزش‌های فرهنگی و دینی الزاماً در فضای اینترنت به آنها نمی‌رسد و باید در این زمینه به برتری برسیم.» وزیر فرهنگ تاتارستان در نهایت تأکید کرد که هوش مصنوعی باید به ابزاری برای تشخیص حقیقت از دروغ تبدیل شود.

حجت‌الاسلام احمد واعظی، استاد حوزه و دانشگاه و نظریه‌پرداز اسلامی، نیز در این نشست با تشریح تفاوت هوش مصنوعی با رایانه‌های ساده گذشته اظهار کرد: «هوش مصنوعی یک ماشین دیجیتال یادگیرنده است و یکی از تفاوت‌های مهم آن با رایانه‌های گذشته، توانایی تولید محتواست.» وی توضیح داد که رایانه‌ها در گذشته عمدتاً میراث و محتوای موجود را ارائه می‌کردند، اما هوش مصنوعی مولد می‌تواند محتوا تولید کند و فعالیت‌هایی را انجام دهد که از جهاتی به عملکرد هوش طبیعی شباهت دارد؛ هرچند میان هوش مصنوعی و هوش طبیعی همچنان تفاوت‌های جدی وجود دارد.

واعظی هوش مصنوعی را به دو دسته پیش‌بینی‌کننده و مولد تقسیم کرد و گفت در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، بازار سهام و امنیت، هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل داده‌ها به پیش‌بینی و ارائه پیشنهاد بپردازد. در مقابل، هوش مصنوعی مولد در حوزه‌هایی مانند فیلم، موسیقی، ویدئو، معماری و به‌ویژه تولید متن و کتاب کاربرد دارد. این استاد حوزه و دانشگاه با توجه به متنی بودن بخش مهمی از میراث اسلامی، از قرآن و تفاسیر گرفته تا احادیث و منابع دینی، گفت هوش مصنوعی متن‌محور می‌تواند در حوزه میراث اسلامی کاربردهای مختلفی داشته باشد. وی چهار کارکرد اصلی را برای هوش مصنوعی در این زمینه برشمرد: نخست، استفاده از آن به عنوان دستیار پژوهشی؛ دوم، استفاده آموزشی؛ سوم، مراجعه افراد عادی برای کسب اطلاعات درباره اسلام و علوم اسلامی؛ و چهارم، این پرسش که آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای عالمان دینی را به عنوان مرجع فکری بگیرد.

واعظی درباره کارکرد چهارم تصریح کرد: «از نظر بنده، این مسئله نمی‌تواند اتفاق بیفتد. هوش مصنوعی برای سه هدف اول می‌تواند تا حدی مورد استفاده قرار گیرد، اما در امور ایمانی و باور دینی نمی‌توان نسبت به خطاها و اشتباه‌هایی که رخ می‌دهد چشم‌پوشی کرد.» وی با توضیح سازوکار مدل‌های مولد متن گفت: «الگوریتم‌های این چت‌بات‌ها الزاماً برای ارائه محتوای صحیح و مطابق واقع طراحی نشده‌اند، بلکه متن باورپذیر و پذیرفتنی تولید می‌کنند و ممکن است گاهی منبعی را ذکر کنند که وجود خارجی ندارد.» واعظی در پایان تأکید کرد که با وجود مفید و مؤثر بودن هوش مصنوعی در پژوهش، آموزش و دسترسی عمومی به اطلاعات، این فناوری نمی‌تواند جای عالم دینی را در باور‌سازی و پشتوانه عمل به شریعت بگیرد.

سید احمد خضری، مشاور وزیر علوم و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، نیز با بیان اینکه بشر امروز از کاربرد هوش مصنوعی ناگزیر است، این فناوری را از دستاوردهای مهم بشر دانست و در عین حال هشدار داد که هوش مصنوعی مانند یک چاقوی دولبه است. خضری یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها را در ارتباط با سیره نبوی دانست و گفت: «هوش مصنوعی امکانات زیادی برای تحریف تاریخ دارد و عادی‌سازی تحریف تاریخ، بزرگ‌ترین خطر هوش مصنوعی است.» وی افزود: «هوش مصنوعی می‌تواند با داده‌ها و ذهنیات موجود، تاریخ را بازسازی یا حتی جعل کند و این مسئله درباره شخصیتی مانند پیامبر اکرم(ص) بسیار خطرناک است؛ زیرا تولیدات این فناوری می‌تواند بر مخاطبان تأثیر روانی و اجتماعی بگذارد و حتی واقعیات ساختگی را به نسل‌های آینده منتقل کند.»

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران همچنین نسبت به تقویت باورهای قوم‌گرایانه و مذهب‌گرایانه، کاهش اعتماد به منابع علمی و آکادمیک و تولید تاریخ عامه‌پسندانه توسط هوش مصنوعی هشدار داد و گفت خروجی این فناوری می‌تواند از زمینه و اطلاعاتی که کاربر در اختیار آن قرار می‌دهد تأثیر بپذیرد. خضری با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی در نهایت یک ابزار است، بر ضرورت استفاده مسئولانه از آن تأکید کرد و گفت باید محتواهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی برچسب‌گذاری شوند و میزان اعتبار آنها برای کاربران مشخص باشد؛ موضوعی که نیازمند قانون‌گذاری است. وی همچنین آموزش کاربران برای داشتن تفکر انتقادی، نظارت مورخان و افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی را ضروری دانست و هشدار داد که در صورت نبود قانون و مقررات، هوش مصنوعی می‌تواند حوزه‌هایی مانند اشتغال، حریم خصوصی، سلامت انسان و عدالت اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.

فرید سلمان، مدیر مرکز مطالعات قرآن کریم و سنت پاک جمهوری تاتارستان، نیز در این نشست با اشاره به رشد فناوری در جهان گفت: «امروز بشر در هر عصری باید بتواند مردم را از اسلام و دانش‌های مرتبط با آن بهره‌مند کند.» وی با اشاره به حضور الگوریتم‌های دیجیتال در همه سطوح زندگی اظهار کرد: «باید بتوانیم معارف اسلام، معنویات، اخلاق جامعه و علوم اسلامی را با استفاده از هوش مصنوعی معرفی و اطلاع‌رسانی کنیم.» سلمان به پیشینه کازان در چاپ و انتشار آثار اسلامی اشاره کرد و گفت: «این شهر یکی از مراکز مهم چاپ قرآن و آثار اسلامی بوده است و برای نخستین بار در کازان در سال ۱۸۷۳ قرآن چاپ شده و در کنار آن، روش درست قرآن‌خوانی نیز به چاپ رسیده است.»

وی با بیان اینکه باید از آفریده‌های خداوند و دستاوردهای بشری در جهت نفع انسان استفاده کرد، گفت: «هوش مصنوعی برابر با عقل انسان نیست، اما می‌توان از آن برای کمک به عقل انسانی و استفاده مفید در زندگی بهره گرفت.» مدیر مرکز مطالعات قرآن کریم و سنت پاک جمهوری تاتارستان همچنین بر مسئولیت‌پذیری در استفاده از هوش مصنوعی تأکید کرد و گفت: «نباید از مدرنیته ترسید، بلکه باید از این فناوری در مسیر درست، رضایت خداوند، تقویت تمدن اسلامی و ارزش‌های الهی استفاده کرد.»

دکتر ربانی، مدیرکل همکاری‌های علمی و فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نیز در ادامه نشست، دامنه کاربردهای هوش مصنوعی را در حوزه‌هایی مانند تولید و پردازش متن، بینایی ماشین، پردازش زبان طبیعی، سیستم‌های خبره، رباتیک و یادگیری ماشین تشریح کرد. وی با اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی در علوم اسلامی گفت: «این فناوری می‌تواند در تفسیر متون دینی، استخراج احکام، پاسخ به سؤالات شرعی و ترجمه متون دینی مورد استفاده قرار گیرد و فرصت‌هایی مانند سرعت بیشتر در تحلیل داده‌ها، دقت بالاتر و جست‌وجوی سریع‌تر در منابع را فراهم کند.»

ربانی در عین حال بر چالش‌هایی مانند نیاز به داده‌های آموزشی صحیح، احتمال خطا در تفسیر و ناتوانی ماشین در درک عمیق مفاهیم دینی تأکید کرد. وی درباره فقه و اصول نیز گفت: «هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان ابزار کمکی در فرآیند استنباط احکام شرعی مورد استفاده قرار گیرد؛ از جست‌وجوی سریع در متون فقهی گرفته تا تحلیل قواعد اصولی و بررسی استدلال‌ها.» با این حال، به گفته ربانی، محدودیت‌های این فناوری باید مورد توجه باشد و هوش مصنوعی جایگزین مجتهد نیست، بلکه ابزاری در خدمت اوست. مدیرکل همکاری‌های علمی و فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی همچنین موضوعاتی مانند حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، مسئولیت مدنی و کیفری، تأثیر بر بازار کار، عدالت و انصاف، شفافیت و پاسخگویی را از مهم‌ترین چالش‌های اخلاقی و اجتماعی هوش مصنوعی برشمرد.

ربانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نسبت اسلام و هوش مصنوعی گفت: «اسلام دینی جهان‌شمول و جاودان است و برای همه زمان‌ها و مکان‌ها برنامه دارد.» به گفته وی، هوش مصنوعی نیز یک فناوری نوین است که می‌تواند در خدمت اهداف اسلامی قرار گیرد و برای پاسخگویی به مسائل مستحدثه، نیازمند اجتهاد پویا و تطبیق احکام با شرایط زمان و مکان هستیم.

کاظم جلالی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه، در این نشست با اشاره به مواجهه همیشگی بشر با نوآوری‌های جدید گفت: «ما همواره با نوآوری‌های بشری روبه‌رو بوده‌ایم و مدرنیته مثل سیل در حال آمدن است.» وی با اشاره به تجربه تاریخی مواجهه جامعه ایرانی و اسلامی با مدرنیته افزود: «زمانی بود که به شکل متحجرانه با مدرنیته مواجه می‌شدیم و در مبارزات امام خمینی(ره)، مبارزه با تحجر پررنگ بود، اما امروز مدرنیته به پدیده‌ای عادی تبدیل شده و سؤال اصلی این است که نسبت سنت‌ها با مدرنیته چیست؟» جلالی هوش مصنوعی را یکی از ابزارهای مدرنیسم دانست و تأکید کرد وظیفه روشنفکران دینی این است که مشخص کنند هوش مصنوعی در کجا می‌تواند در خدمت اسلام قرار گیرد و در کجا ممکن است به آن آسیب وارد کند.

سفیر ایران در روسیه در ادامه به تجربه تاریخی تفسیر علمی قرآن اشاره کرد و گفت: «زمانی که تجربه‌گرایی و پوزیتیویسم به عنوان ابزار اصلی معرفت مطرح شد، عده‌ای از مسلمانان به تفسیر علمی قرآن روی آوردند، اما بعدها مشخص شد که این روش در برخی موارد نادرست بوده و در نتیجه، در جاهایی به اسلام آسیب وارد شده است.» به گفته جلالی، امروز نیز باید مراقب بود که چنین تجربه‌ای در مواجهه با هوش مصنوعی تکرار نشود.