نقش جوانان در جامعه از نگاه قرآن

ویکی پرسش

پرسش: نقش جوانان در جامعه از نگاه قرآن چیست؟ پاسخ اجمالی: انسان مؤمن باید از ابتدای فهم و درک خود تا آن لحظه که زندگیش به پایان می‌رسد، نقش مثبتی در جامعه داشته باشد و نیازی نیست که قرآن بر مبنای سنّ افراد، به جداسازی نقش آنها در جامعه بپردازد. با این وجود، قرآن کریم با طرح الگوهایی از جوانان شایسته؛ همانند جوانان اصحاب کهف، و برخی از پیامبران جوان الهی و یادآوری برخی از داستان‌ها و نکات اخلاقی و تربیتی، سیمای جوان شایسته و نقش آنان را در جامعه ترسیم می‌کند؛ مانند: تاثیر پرهیزکاری و رعایت تقوا، تحصیل علم و دانش، تلاش و کوشش اجتماعی.

۱ – ویژگی‌های دوران جوانی

جوانی بهترین و حساس‌ترین دوره عمر هر موجودی بویژه انسان به حساب می‌آید. در همین دوره است که انسان می‌تواند سرنوشت خویش را رقم بزند و افق آینده خود را روشن و درخشان و یا آن‌را تیره و تار سازد. قالب وجودی یک انسان در دوره جوانی شکل می‌گیرد و آینده او هم بر همین اساس رقم می‌خورد. در هر عصری جوانان بیشتر مورد توجه‌اند و در شکل‌گیری موضوعات مختلف در جوامع نقش مؤثری ایفا می‌کنند. درباره نقش جوانان در جامعه از نگاه قرآن؛ به‌طور کلی باید گفت: یک انسان مؤمن باید از ابتدای فهم و درکش تا انتهای زندگی نقش مثبتی در جامعه داشته باشد و نیازی نیست که قرآن افراد را در تاثیرگذاری در جامعه با مبنای سنّ جداسازی کند؛ چنان‌که حضرت عیسی (علیه‌السّلام)، از ابتدای کودکی با تکلّم در گهواره؛ هم نبوّت خویش و هم عفت و عصمت مادرش را ثابت کرد و هم این تاثیرگذاری را تا پایان حضور خویش در جامعه حفظ کرد: «[به خاطر بیاور] هنگامی را که خداوند به عیسی بن مریم گفت: یاد کن نعمتی را که به تو و مادرت بخشیدم! زمانی که تو را با “روح القدس” تقویت کردم؛ که در گاهواره و به هنگام بزرگی، با مردم سخن می‌گفتی و هنگامی که کتاب و حکمت و تورات و انجیل را به تو آموختم؛ و هنگامی که به فرمان من، از گل چیزی بصورت پرنده می‌ساختی، و در آن می‌دمیدی، و به فرمان من، پرنده‌ای می‌شد؛ و کور مادرزاد، و مبتلا به بیماری پیسی را به فرمان من، شفا می‌دادی؛ و مردگان را [نیز] به فرمان من زنده می‌کردی؛ و هنگامی که بنی‌اسرائیل را از آسیب رساندن به تو، بازداشتم؛ در آن موقع که دلایل روشن برای آنها آوردی، ولی جمعی از کافران آنها گفتند: اینها جز سحر آشکار نیست». [۱] با این وجود، قرآن کریم با طرح الگوهایی از جوانان شایسته؛ همانند جوانان اصحاب کهف، و برخی از پیامبران جوان الهی و یادآوری برخی از داستان‌ها و نکات اخلاقی و تربیتی، سیمای جوان شایسته و نقش آنان را در جامعه ترسیم می‌کند. به هر حال در برخی امور، تفاوتی میان جوان و کهنسال نیست و همه وظیفه‌ای یکسان دارند، اما در مواردی، عنصر جوانی در انجام وظیفه، نقش پررنگ‌تری خواهد داشت.

۲ – دیدگاه قرآن درباره نقش جوانان در جامعه

قرآن در موارد متعدد به نقش جوانان در جامعه اشاره کرده است:

۲.۱ – رعایت تقوای جوانان قرآن کریم همه مردم را به تقوای الهی امر می‌کند: «و از خدا پروا نمایید و بدانید خدا با پرهیزکاران است». [۲] یک جوان به عنوان یکی از اقشار جامعه، کسی است که تقوا و پرهیزکاری را پیشه می‌کند. جوانی که می‌خواهد کار و کوشش او چه در مرحله عبادت و چه در زمینه خدمت به خلق و چه در اعمال خیر اجتماعی مورد قبول خدای تعالی قرار گیرد و به بهشت ابد راه یابد، واجب است تقوا پیشه کند. افزایش روزافزون گناه و انحرافات اخلاقی در جامعه و اثرات منفی آن بر اخلاق و بهداشت روانی، تا حد زیادی به این بر می‌گردد که غرایز، هوای نفس و وسوسه‌های شیطانی همواره انسان را به طغیان، خیانت، خودخواهی و انواع مفاسد دیگر وا می‌دارد. طبعاً اگر این غرایز و امیال نفسانی مطلق و آزاد گذاشته شوند و جوانان هیچ‌گونه کنترلی بر آنها نداشته باشند پیامدهای بسیار نامطلوبی در بهداشت روانی فرد و جامعه به همراه خواهد داشت. به همین جهت؛ در آموزه‌های قرآنی، «تقوا» یک مفهوم محوری، و بهترین ره توشه انسان در سیر الی الله است و در قرآن، از تقوا به شرط قبولی اعمال، ملاک کرامت و ارزش انسان، و نیرویی که به وسیله آن می‌توان حق را از باطل تشخیص داد، یاد شده است. بنابراین، مجهز شدن جوان به تقوا و پرهیزکاری و حضور او در اجتماع با همین خصیصه، آثار معنوی واخلاقی شایسته‌ای در جامعه دارد.

۲.۲ – تحصیل علم و دانش اسلام به فراگیری علم و دانش تاکید بسیار دارد و اولین آیه‌ای که نازل شده به خواندن و نوشتن امر کرده است: «بخوان به نام پروردگارت که جهان را آفرید، همان کسی که انسان را از خون بسته‌ای خلق کرد… همان کسی که به وسیله قلم تعلیم نمود و به انسان آنچه را نمی‌دانست یاد داد».

اصلاح جوامع انسانی از قلم‌های مؤمن شروع می‌شود و فساد و تباهی اجتماعات نیز از قلم‌های مسموم و فاسد مایه می‌گیرد. بی‌جهت نیست که قرآن به قلم و آنچه با قلم می‌نویسند، سوگند یاد می‌کند. قلمی که می‌توان به واسطه آن علم را منتشر و در سینه تاریخ ماندگار کرد. قرآن تحصیل علم و دانش را پایه و مقدمه تربیت و تزکیه، و تعلیم را یکی از اهداف پیامبران بر می‌شمارد و هیچ‌ وقت عالمان و دانشمندان را با جاهلان مساوی نمی‌داند: «آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟».

گفتنی است؛ علم به دانشی گفته می‌شود که در طریق خدمت و صلاح مردم و شناخت معبود باشد و اگر مایه غرور و غفلت و ظلم و فساد باشد، قیل و قالی بیش نیست. با توجه به این‌که جوانان استعداد و توانایی بیشتری در آموختن دارند، باید با توجه به مبانی دینی، به تحصیل علم بپردازند و نقش خود را در عقب‌ماندگی و رشد نیافتگی مسلمانان که ریشه در ظلم حاکمان ظالم و فاسد و توطئه دشمنان اسلام دارد، ایفا نمایند و تاثیرگذار باشند. ۲.۳ – عدالت‌طلبی از آن‌جا که جوان هنوز در نابرابری‌های محیط غرق نشده و به آن خو نگرفته و آلوده نشده است، صفت عدالت‌طلبی و حمایت از مظلومان در او بیشتر تجلّی دارد. قرآن کریم به نمونه‌هایی در این‌باره اشاره می‌کند؛ از جمله این جوانان عدالت‌طلب و حامی مظلوم، حضرت موسی (علیه‌السّلام) است. در سوره قصص، آیات ۱۵ و ۲۳-۲۸، آمده است که حضرت موسی (علیه‌السّلام) جوانی عدالت‌طلب و حامی مظلومان بود. به همین جهت در سرزمین مصر به حمایت از شخص مظلومی برخاست و در مدین نیز جوان‌مردانه به کمک دختران حضرت شعیب رفت و برای گوسفندان آنها از چاه آب کشید.