معماری مدرسه؛ فراموش‌شده‌ترین مؤلفه خلاقیت

مریم درویشیان_کارشناس تعلیم و تربیت

طرح مسئله: مدرسه، چیزی بیش از یک ساختمان

وقتی پا به حیاط بسیاری از مدارس کشور می‌گذاریم، با دیوارهای خاکستری و بیروح، کلاس‌های دربسته با نور مصنوعی سرد، میزهای فلزی هم‌رنگ و چیده‌شده در ردیف‌های منظم نظامی، راهروهای طولانی و تکراری، و حیاطی آسفالت و بی‌درخت مواجه می‌شویم که هیچ تفاوتی با فضای یک اداره دولتی، پادگان یا حتی زندان ندارد. این فضاهای یکنواخت و بی‌هویت، نه تنها هیچ‌گونه تحریک حسی و شناختی برای دانش‌آموزان فراهم نمی‌کنند، بلکه به تدریج روحیه، خلاقیت و انگیزه آن‌ها را تحلیل می‌برند و مدرسه را به مکانی خسته‌کننده، تنش‌زا و گریزان‌کننده تبدیل می‌سازند.

غافل از اینکه تحقیقات گسترده در حوزه‌های روان‌شناسی محیط، معماری آموزشی و علوم اعصاب به وضوح نشان داده‌اند که فضای فیزیکی مدرسه، نه صرفاً یک پوسته و ظرف بی‌تأثیر، بلکه عاملی فعال و تأثیرگذار در فرایند یادگیری، خلاقیت، سلامت روان و رفتار اجتماعی دانش‌آموزان است. در واقع، رویکردهای نوین معماری آموزشی، مدرسه را به عنوان «معلم سوم» (پس از والدین و معلمان) معرفی می‌کنند که در سکوت، اما به طور مستمر، به دانش‌آموزان درس می‌دهد و بر ذهن و روان آن‌ها اثر می‌گذارد .

متأسفانه در آیین‌نامه ساخت مدارس کشور و رویه‌های رایج معماری آموزشی ایران، کم‌ترین توجهی به این یافته‌های علمی می‌شود و مدارس، صرفاً به عنوان «سرپناهی برای آموزش» و با کم‌ترین هزینه ممکن طراحی و ساخته می‌شوند، بدون آنکه به کیفیت فضایی، تأثیرات روانی و نیازهای رشدی دانش‌آموزان توجه شود . این یادداشت، با تکیه بر مبانی علمی معماری آموزشی، روان‌شناسی محیط و عصب‌شناسی، به تبیین ابعاد مختلف تأثیرگذاری فضای مدرسه بر یادگیری و رشد دانش‌آموزان، آسیب‌شناسی وضعیت معماری مدارس ایران، و ارائه اصول و راهکارهای عملی برای طراحی فضاهای آموزشی پویا، خلاق و انسان‌محور می‌پردازد.

مبانی نظری معماری آموزشی؛ از پناهگاه تا معلم سوم

۱. روان‌شناسی محیط و تأثیر فضا بر رفتار و احساسات

در محیط مدرسه، این تأثیر به شکل‌های مختلفی ظاهر می‌شود: نور بر میزان توجه و خستگی چشم تأثیر می‌گذارد، رنگ‌ها بر خلق‌وخو و انگیزه اثر می‌گذارند، چیدمان فضا بر تعاملات اجتماعی و الگوهای مشارکت تأثیر دارد، صدا و آکوستیک بر تمرکز و درک مطلب مؤثر است، و کیفیت هوا بر سلامت جسمی و عملکرد شناختی دانش‌آموزان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. بنابراین، طراحی فضای مدرسه را نمی‌توان به سلیقه شخصی یا ملاحظات صرفاً اقتصادی سپرد و باید بر اساس شواهد علمی و نیازهای روانشناختی کاربران (دانش‌آموزان) طراحی شود.

۲. عصب‌شناسی محیطی؛ مغز چگونه به فضا واکنش نشان می‌دهد؟

پژوهش‌های پیشرفته در حوزه عصب‌شناسی محیطی، مکانیسم‌های بیولوژیکی تأثیرپذیری مغز از فضاهای مختلف را آشکار ساخته‌اند:

واکنش به نور طبیعی: مغز انسان، به ویژه ناحیه هیپوتالاموس که مسئول تنظیم ریتم شبانه‌روزی و چرخه خواب-بیداری است، به نور طبیعی به شدت حساس است. قرار گرفتن در معرض نور طبیعی کافی، باعث افزایش ترشح سروتونین (هورمون خلق‌وخوی مثبت) و تنظیم ملاتونین (هورمون خواب) می‌شود و در نتیجه، دانش‌آموزان هوشیارتر، متمرکزتر و با خلق‌وخوی بهتری در کلاس حاضر می‌شوند . در مقابل، نور مصنوعی سرد و کم‌نور، باعث خستگی چشم، سردرد و کاهش هوشیاری می‌شود و عملکرد تحصیلی را کاهش می‌دهد.

پاسخ به رنگ‌ها: پژوهش‌های عصب‌شناسی نشان می‌دهد که رنگ‌ها، از طریق تأثیر بر سیستم لیمبیک (مرکز احساسات مغز)، بر خلق‌وخو و انگیزه تأثیر می‌گذارند . رنگ‌های گرم مانند زرد و نارنجی، انرژی‌زا و محرک خلاقیت و تعامل اجتماعی هستند، در حالی که رنگ‌های سرد مانند آبی و سبز، آرام‌بخش بوده و برای فضاهای مطالعه و تمرکز مناسب‌ترند. دیوارهای خاکستری و بیرنگ، هیچ‌گونه تحریک مثبتی بر مغز ندارند و احساس کسالت و بی‌حوصلگی ایجاد می‌کنند.

واکنش به فضاهای باز و طبیعت: قرار گرفتن در معرض طبیعت، حتی به صورت دید به فضای سبز از پنجره، باعث کاهش سطح کورتیزول (هورمون استرس) و افزایش تمرکز و عملکرد شناختی می‌شود . این پدیده که در ادبیات علمی به «تأثیر ترمیمی طبیعت» (Restorative Effect of Nature) معروف است، نشان می‌دهد که وجود فضای سبز در حیاط یا حتی گلدان‌های گیاهی در کلاس، به شدت بر سلامت روان و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر مثبت دارد.

۳. نظریه «مدرسه به مثابه معلم سوم»

این نظریه که توسط معماران و نظریه‌پردازان آموزشی مانند لوریس مالاگوتزی (بنیان‌گذار رویکرد رِجیو امیلیا) و کریستوفر الکساندر مطرح شده است، بر این اصل استوار است که فضای فیزیکی مدرسه، پس از والدین (معلم اول) و معلمان (معلم دوم)، سومین عامل آموزشی و تربیتی مؤثر بر کودک است . بر اساس این رویکرد، محیط مدرسه نباید صرفاً یک «ظرف» خنثی و بی‌تأثیر باشد، بلکه باید به عنوان «عاملی پویا و آموزش‌دهنده» طراحی شود که ارزش‌ها، انتظارات و فرصت‌های یادگیری را به دانش‌آموزان منتقل کند و آن‌ها را به کاوش، تعامل و خلاقیت تشویق کند. به عبارت دیگر، فضای مدرسه باید «قابل خواندن» و «گفت‌وگو» با دانش‌آموز باشد و او را به کنش و مشارکت دعوت کند.

ابعاد تأثیرگذاری فضای مدرسه بر یادگیری و رشد دانش‌آموزان

بر اساس شواهد علمی، فضای فیزیکی مدرسه بر ابعاد مختلف یادگیری و رشد دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارد:

۱. تأثیر بر عملکرد تحصیلی و یادگیری شناختی

پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که کیفیت فضای مدرسه، یکی از پیش‌بینی‌کننده‌های مهم عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان است . عواملی مانند کیفیت نور و روشنایی، دمای مناسب، کیفیت هوا، آکوستیک و کنترل صدا، و چیدمان فضایی، مستقیماً بر توانایی تمرکز، توجه و پردازش اطلاعات دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارند. برای نمونه، کلاس‌هایی با نور طبیعی کافی، نور یکنواخت و بدون خیرگی، عملکرد دانش‌آموزان را تا ۲۰ درصد بهبود می‌بخشند و تهویه مناسب هوا نیز با افزایش اکسیژن‌رسانی به مغز، بر هوشیاری و عملکرد شناختی تأثیر مثبت دارد.

۲. تأثیر بر خلاقیت و تفکر واگرا

خلاقیت، یکی از مهم‌ترین مهارت‌های قرن بیست‌ویکم، به شدت تحت تأثیر محیط فیزیکی قرار دارد. فضاهای باز، انعطاف‌پذیر، دارای تنوع رنگی و تحریک‌کننده بصری، تفکر واگرا و ایده‌پردازی را تسهیل می‌کنند، در حالی که فضاهای بسته، یکنواخت و خاکستری، تفکر همگرا و محدود را ترویج می‌دهند . برای پرورش خلاقیت، دانش‌آموزان نیاز به فضاهایی دارند که بتوانند در آن‌ها حرکت کنند، با یکدیگر تعامل داشته باشند، از مواد و ابزار متنوع استفاده کنند و بدون ترس از قضاوت، ایده‌های خود را آزمایش کنند. طراحی مبتنی بر رویکرد «معلم سوم»، با ایجاد فضاهای متنوع، انعطاف‌پذیر و غنی از تحریکات حسی، بستر مناسبی برای بروز خلاقیت فراهم می‌آورد.

۳. تأثیر بر سلامت روان و کاهش اضطراب

فضای فیزیکی مدرسه، تأثیر عمیقی بر سلامت روان و سطح استرس دانش‌آموزان دارد . فضاهای تنگ، شلوغ، بی‌نور، پرسر و صدا و بدون دسترسی به طبیعت، به شدت سطح کورتیزول را افزایش داده و باعث اضطراب، تحریک‌پذیری و کاهش انگیزه می‌شوند. در مقابل، فضاهای باز، روشن، دارای فضای سبز، و آرام‌بخش، به عنوان یک «پناهگاه روانی» عمل می‌کنند و سطح استرس را کاهش می‌دهند. وجود فضاهای استراحت، گوشه‌های مطالعه دنج و حیاط‌های سرسبز در مدرسه، به دانش‌آموزان امکان می‌دهد که در طول روز، لحظاتی از فشار تحصیلی فاصله بگیرند و انرژی خود را بازیابند.

۴. تأثیر بر تعاملات اجتماعی و رفتار

چیدمان فضای مدرسه و به ویژه کلاس‌های درس، بر الگوهای تعاملات اجتماعی و رفتارهای مشارکتی دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارد . کلاس‌هایی که به صورت ردیفی (سخنرانی‌محور) چیده شده‌اند، تعاملات دانش‌آموزان با یکدیگر را محدود کرده و بر تعامل معلم-دانش‌آموز متمرکز هستند. در مقابل، چیدمان گروهی و دایره‌ای (میزهای گروهی)، تعاملات همسالان را افزایش داده و یادگیری مشارکتی را تسهیل می‌کنند. همچنین، وجود فضاهای باز و مشترک (مانند راهروهای پهن، سالن‌های چندمنظوره، حیاط‌های بزرگ) فرصت‌های بیشتری برای تعامل غیررسمی و دوست‌یابی فراهم می‌کنند که خود به کاهش احساس انزوا و افزایش حس تعلق به مدرسه کمک می‌کند.

۵. تأثیر بر هویت، حس تعلق و مسئولیت‌پذیری

دانش‌آموزانی که در فضایی زیبا، دل‌پذیر و با هویت تحصیل می‌کنند، احساس تعلق و دلبستگی بیشتری به مدرسه پیدا می‌کنند و در نتیجه، مسئولیت‌پذیری و مراقبت بیشتری نسبت به آن نشان می‌دهند . وجود آثار هنری دانش‌آموزان بر دیوارها، فضای سبز، کتابخانه‌های جذاب، و فضاهای مشارکتی، به دانش‌آموزان این پیام را می‌دهد که مدرسه «خانه دوم» آن‌هاست و آن‌ها در ایجاد و حفظ این فضا نقش دارند. این حس تعلق، به کاهش رفتارهای وندالیستی و افزایش مشارکت دانش‌آموزان در فعالیت‌های مدرسه کمک می‌کند.

آسیب‌شناسی معماری مدارس ایران؛ از بیتوجهی تا بحران

متأسفانه معماری مدارس ایران، به استثنای برخی مدارس خاص و پیشرو، با آسیب‌ها و کاستی‌های جدی مواجه است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱. نگاه صرفاً عملکردی و اقتصادمحور

در طراحی و ساخت مدارس ایران، معمولاً فقط به حداقل کارکردهای فیزیکی (کلاس، راهرو، حیاط) و کم‌هزینه‌ترین مصالح توجه می‌شود و هیچ توجهی به کیفیت فضایی، نیازهای روانی و تأثیرات تربیتی فضا نمی‌شود . مدارس، مانند کارخانه‌های تولید نمره طراحی می‌شوند و نه مانند فضاهای پرورش انسان. این نگاه ابزاری و کم‌هزینه، ریشه در نگرش سنتی به آموزش دارد که مدرسه را صرفاً «محلی برای انتقال اطلاعات» می‌داند و به ابعاد تربیتی، عاطفی و اجتماعی آن بی‌توجه است.

۲. یکنواختی و تکرار

اکثر مدارس ایران، طرح‌های تکراری، یکنواخت و بدون هویت دارند که هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند و هیچ‌گونه تنوع فضایی و تحریک حسی برای دانش‌آموزان فراهم نمی‌کنند . این یکنواختی، نه تنها خسته‌کننده است، بلکه پیام نادرستی به دانش‌آموزان می‌دهد که «همه چیز باید یکسان و قابل پیش‌بینی باشد» و این پیام، با روح خلاقیت، کاوش و تنوع‌پذیری در تضاد است.

۳. کمبود نور طبیعی و فضای سبز

بسیاری از کلاس‌های درس ایران، به دلیل طراحی نامناسب، از نور طبیعی کافی برخوردار نیستند و با نور مصنوعی سرد و کم‌نور روشن می‌شوند. همچنین فضای سبز در حیاط مدارس به شدت محدود است و اغلب حیاط، آسفالت و بی‌درخت است. این کمبودها، علاوه بر تأثیر منفی بر یادگیری و سلامت روان، ارتباط دانش‌آموز با طبیعت را قطع می‌کند و به افزایش استرس و کاهش خلاقیت دامن می‌زند.

۴. چیدمان سنتی و انعطاف‌ناپذیر کلاس‌ها

چیدمان کلاس‌های درس در ایران، هنوز بر اساس الگوی سخنرانی-محور و معلم-محور است؛ میزهای ردیفی که معلم در جلو و دانش‌آموزان در ردیف‌های پشت سر هم نشسته‌اند. این چیدمان، تعاملات دانش‌آموزان با یکدیگر را محدود می‌کند و روش‌های تدریس فعال و مشارکتی را دشوار می‌سازد. همچنین، کلاس‌ها فاقد انعطاف‌پذیری هستند و امکان تغییر چیدمان برای فعالیت‌های مختلف وجود ندارد.

۵. بیتوجهی به نیازهای دانش‌آموزان با نیازهای خاص

مدارس ایران، به ندرت برای دانش‌آموزان با نیازهای ویژه (مانند دانش‌آموزان دارای معلولیت جسمی-حرکتی، نابینا، ناشنوا و…) طراحی شده‌اند و فاقد رمپ‌های مناسب، سرویس‌های بهداشتی قابل دسترس، علائم راهنما و سایر تسهیلات لازم برای این دانش‌آموزان هستند. این بیتوجهی، نقض آشکار اصل عدالت آموزشی است.

۶. فقدان فضاهای متنوع

مدارس ایران، عمدتاً فقط از کلاس‌های درس و چند فضای اداری تشکیل شده‌اند و فاقد فضاهای متنوعی مانند کارگاه‌های هنری، آزمایشگاه‌های خلاقیت، کتابخانه‌های جذاب، فضاهای استراحت و بازی، گوشه‌های مطالعه آرام، و فضاهای نمایشگاهی هستند. این یکنواختی فضایی، فرصت‌های یادگیری متنوع را از دانش‌آموزان می‌گیرد.

اصول و راهکارهای علمی برای طراحی مدارس پویا و انسان‌محور

بر اساس مبانی علمی و آسیب‌شناسی وضع موجود، اصول و راهکارهای زیر برای طراحی مدارس مؤثر و انسان‌محور پیشنهاد می‌شود:

اصل اول: نور طبیعی و روشنایی مناسب

· بهینه‌سازی پنجره‌ها: طراحی پنجره‌های بزرگ و مناسب (با جهت‌گیری جنوبی در نیم‌کره شمالی) برای حداکثر استفاده از نور طبیعی و کاهش نیاز به نور مصنوعی.

· کنترل خیرگی: استفاده از سایه‌بان‌ها و پرده‌های مناسب برای جلوگیری از خیرگی و تابش مستقیم نور به چشم دانش‌آموزان.

· نور متنوع: ترکیب نور طبیعی و مصنوعی با رنگ نور گرم (حدود ۳۰۰۰ کلوین) برای کلاس‌های درس و نور سردتر برای فضاهای کاری و آزمایشگاهی.

· نورپردازی متمرکز: امکان کنترل شدت و جهت نور در بخش‌های مختلف کلاس (تابلو، میز دانش‌آموز، گوشه مطالعه).

اصل دوم: رنگ‌ها و تحریک بصری

· استفاده هوشمندانه از رنگ: استفاده از رنگ‌های گرم و انرژی‌زا (زرد، نارنجی، قرمز روشن) در فضاهای تعاملی و بازی، رنگ‌های سرد و آرام‌بخش (آبی، سبز) در فضاهای مطالعه و تمرکز، و رنگ‌های خنثی در راهروها.

· تنوع رنگی: استفاده از پالت رنگی متنوع و هماهنگ برای هر فضا، با در نظر گرفتن تأثیرات روانشناختی هر رنگ بر دانش‌آموزان.

· اجتناب از یکنواختی: خودداری از استفاده از یک رنگ واحد (خاکستری، سفید، کرم) در تمام فضاهای مدرسه.

اصل سوم: فضای سبز و ارتباط با طبیعت

· حیاط سرسبز: طراحی حیاط مدرسه با درختان، فضای سبز، گلدان‌های بزرگ، و حتی باغچه‌های کوچک که دانش‌آموزان بتوانند در کاشت و نگهداری آن مشارکت داشته باشند.

· گوشه‌های سبز در کلاس: قرار دادن گلدان‌های گیاهی در کلاس‌ها و راهروها برای تصفیه هوا و ایجاد حس تازگی و آرامش.

· دید به طبیعت: طراحی پنجره‌ها به گونه‌ای که دانش‌آموزان از داخل کلاس بتوانند به فضای سبز و آسمان نگاه کنند.

· فضاهای بیرونی آموزشی: ایجاد فضاهای آموزشی در فضای باز (آمفی‌تئاترهای روباز، میزهای مطالعه در حیاط) برای تنوع‌بخشی به محیط یادگیری.

اصل چهارم: چیدمان انعطاف‌پذیر و متنوع

· مبلمان متحرک: استفاده از میزها و صندلی‌های سبک و متحرک که به راحتی قابل جابجایی و تغییر چیدمان باشند (ردیفی، گروهی، دایره‌ای، U شکل).

· فضاهای چندمنظوره: طراحی کلاس‌ها و سالن‌هایی که امکان تغییر کاربری (کلاس درس، کارگاه، جلسه گروهی، نمایشگاه) را داشته باشند.

· فضاهای چندمنظوره: طراحی کلاس‌ها و سالن‌هایی که امکان تغییر کاربری (کلاس درس، کارگاه، جلسه گروهی، نمایشگاه) را داشته باشند.

اصل پنجم: فضای باز و تعامل اجتماعی

· حیاط فعال: حیاط مدرسه فقط یک فضای خالی نباشد، بلکه با وسایل بازی، میزهای پینگ‌پنگ، زمین فوتبال یا والیبال، نیمکت‌های استراحت، و تخته‌های نقاشی دیواری تجهیز شود.

· راهروهای پهن: راهروهای مدرسه به اندازه‌ای پهن باشند که بتوان از آن‌ها به عنوان فضای نشستن، مطالعه و تعامل غیررسمی استفاده کرد.

· فضاهای سرپوشیده و روباز: هر دو نوع فضا (سرپوشیده برای روزهای بارانی و گرم، و روباز برای روزهای خوب) برای فعالیت‌های دانش‌آموزان طراحی شود.

اصل ششم: آکوستیک و کنترل صدا

· عایق‌بندی صوتی: استفاده از مصالح جاذب صدا برای دیوارها و سقف‌ها (پنل‌های آکوستیک، فرش، پرده‌های ضخیم) برای کاهش نویز و اکو در کلاس‌ها.

· جداسازی فضاها: قرار دادن فضاهای پرسر و صدا (مانند کارگاه‌های هنری و ورزشگاه) دور از فضاهای نیازمند سکوت (مانند کتابخانه و کلاس‌های مطالعه).

· کنترل نویز خارجی: طراحی مدارس به دور از خیابان‌های پرتردد یا استفاده از دیوارهای عایق و فضای سبز به عنوان سپر صوتی.

اصل هفتم: مشارکت دانش‌آموزان در طراحی و تزئین

· آثار دانش‌آموزی: دیوارهای مدرسه به عنوان بوم نقاشی برای آثار هنری دانش‌آموزان (نقاشی، عکس، داستان، پوستر) استفاده شود و مرتباً به‌روز شود.

· مشارکت در طراحی: دانش‌آموزان در انتخاب رنگ‌ها، چیدمان مبلمان و تزئینات کلاس و مدرسه مشارکت داده شوند تا احساس مالکیت و تعلق پیدا کنند.

· مسابقات طراحی: برگزاری مسابقات طراحی برای دانش‌آموزان در مورد «ایده‌آل‌ترین مدرسه» و اجرای بخش‌هایی از ایده‌های برتر.

اصل هشتم: ایمنی و دسترسی برای همه

· طراحی فراگیر: رعایت اصول طراحی فراگیر (Universal Design) برای همه دانش‌آموزان، از جمله رمپ‌های مناسب، سرویس‌های بهداشتی قابل دسترس، علائم راهنما و آسانسور برای دانش‌آموزان با نیازهای ویژه.

· ایمنی فیزیکی: استفاده از مصالح و تجهیزات ایمن، نرده‌های محافظ در پله‌ها و تراس‌ها، و نورپردازی مناسب در راهروها و حیاط برای جلوگیری از حوادث.

اصل نهم: تنوع فضایی و غنای حسی

· انواع فضاها: ایجاد فضاهای متنوع مانند کلاس‌های درس، آزمایشگاه‌ها، کارگاه‌های هنری، کتابخانه، سالن‌های چندمنظوره، فضاهای استراحت، اتاق‌های کوچک برای کار گروهی، و فضاهای بازی.

· بافت‌ها و مصالح متنوع: استفاده از مصالح مختلف (چوب، سنگ، پارچه، شیشه، رنگ) برای ایجاد تنوع حسی و تحریک حس لامسه و بینایی دانش‌آموزان.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی: معماری مدرسه، سرمایه‌گذاری برای نسل فردا

طراحی معماری مدرسه، فراتر از یک مسئله فنی و مهندسی، یک مسئله تربیتی و روانشناختی با پیامدهای عمیق و بلندمدت است. مدرسه به عنوان «معلم سوم»، نقشی بی‌بدیل در شکل‌گیری شخصیت، خلاقیت، سلامت روان و رفتار اجتماعی دانش‌آموزان ایفا می‌کند. فضاهای یکنواخت، بیروح و بی‌توجه به نیازهای انسانی، پیام نادرستی به دانش‌آموزان می‌دهند و خلاقیت، انگیزه و اشتیاق آن‌ها را خفه می‌کنند. در مقابل، فضاهای روشن، سرسبز، انعطاف‌پذیر و متنوع، به دانش‌آموزان امکان شکوفایی و رشد همه‌جانبه می‌دهند.

تحقق این هدف، نیازمند اراده جمعی و نگاه نوین در سطوح مختلف است: سیاست‌گذاران و سازمان نوسازی مدارس باید با بازنگری در آیین‌نامه‌ها و استانداردهای ساخت مدارس، بر اصول معماری آموزشی و روانشناسی محیط تأکید کنند و از معماران متخصص و روان‌شناسان محیط در طراحی مدارس بهره بگیرند. مدیران مدارس باید با چیدمان خلاقانه، تزئینات مناسب و ایجاد فضای سبز، حتی در مدارس موجود، فضای مدرسه را بهبود بخشند. و معلمان و دانش‌آموزان باید در تزئین و بهبود فضای مدرسه مشارکت کنند تا حس تعلق و مالکیت در آن‌ها تقویت شود.

همان‌گونه که معمار بزرگ، لویی کان، به زیبایی گفته است: «نخستین مدرسه، زیر درخت بلوط ساخته شد. چند نفر که می‌خواستند درباره چیزی که نمی‌دانستند، بدانند، گرد هم آمدند و کسی که می‌دانست، حرف می‌زد و بقیه گوش می‌کردند. این اولین کلاس درس بود.» فضای مدرسه امروز باید بازگشتی به همان زیر درخت بلوط باشد؛ فضایی که دانش‌آموزان را به گرد هم آمدن، گفت‌وگو، کاوش و کشف دعوت کند، نه فضایی که آن‌ها را در پشت میزهای ردیفی و دیوارهای خاکستری زندانی کند.

فهرست منابع و مآخذ:

۱. سلطانی، م.، و کاظمی، ع. (۱۳۹۹). نقش اوقات فراغت بر سلامت روانی و اجتماعی جوانان. نشریه علمی مطالعات تربیتی و روانشناسی، ۳(۱)، ۲۹-۴۸.

۲. بحرینی، ح. (۱۴۰۰). جایگاه اوقات فراغت در نظام برنامه‌ریزی درسی ایران (با تأکید بر سند تحول بنیادین). همایش ملی اوقات فراغت و تعلیم و تربیت، دانشگاه تهران.

۳. معماری مدارس و تأثیر آن بر یادگیری و خلاقیت دانش‌آموزان. (۱۴۰۴). سومین کنفرانس بین‌المللی معماری و روانشناسی محیط، دانشگاه شیراز.

۴. بهبود کیفیت فضاهای آموزشی از طریق طراحی معماری انسان‌محور. (۱۴۰۴). اولین همایش ملی معماری پایدار و توسعه شهری.

۵. طراحی مدارس پویا و تأثیر آن بر تعاملات اجتماعی دانش‌آموزان. (۱۴۰۳). نشریه علمی معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی.

۶. معماری به مثابه معلم سوم: رویکردی نوین در طراحی فضاهای آموزشی. (۱۴۰۲). فصلنامه معماری و فرهنگ، ۲۴(۱)، ۸۹-۱۰۴.

۷. طراحی مدارس سبز: تأثیر فضای سبز بر سلامت روان و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان. (۱۴۰۲). مجله علمی معماری منظر، ۱۲(۲)، ۶۷-۸۲.

۸. Barrett, P., Zhang, Y., Davies, F., & Barrett, L. (2015). Clever classrooms: Summary report of the HEAD project. University of Salford.

۹. Higgins, S., Hall, E., Wall, K., Woolner, P., & McCaughey, C. (2005). The impact of school environments: A literature review. University of Newcastle.

۱۰. Gislason, N. (2010). Architectural design and the learning environment: A framework for school design research. Learning Environments Research, 13(2), 127-145.