حذف ارز ترجیحی؛ نجات از آسیب‌های جنگ

محسن حاجی‌میرزایی، رئیس دفتر رئیس‌جمهور، در گفت‌وگویی به تشریح رویکرد دولت چهاردهم در اداره کشور پرداخت و وفاق و مشارکت اجتماعی را از محورهای اصلی دیدگاه رئیس‌جمهور عنوان کرد. وی تأکید کرد که پزشکیان بر این باور است که حل مسائل کشور نیازمند بهره‌گیری از تمامی ظرفیت‌های جامعه، گفت‌وگو با جریان‌های مختلف و انباشت تجربه مدیریتی است. حاجی‌میرزایی همچنین اصلاحات اقتصادی دولت را به عنوان اقدامی برای درمان ریشه‌های مشکلات، از جمله آثار ارز چندنرخی و زمینه‌های فسادزا، توصیف کرد و به توسعه کریدورهای ارتباطی، عدالت آموزشی، ساخت مدارس، هوشمندسازی آموزش، افزایش تولید برق، توسعه انرژی خورشیدی، مدیریت مصرف انرژی و مهار گازهای مشعل اشاره کرد و از پیگیری مستمر رئیس‌جمهور برای پیشبرد این برنامه‌ها خبر داد.

وی همچنین به تعامل رئیس‌جمهور با مجلس، احزاب، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی و رقبای انتخاباتی اشاره کرد و گفت که برای پزشکیان مهم نیست که نتیجه یک اقدام به نام چه کسی ثبت شود؛ آنچه اهمیت دارد، حل مسئله و پیشرفت کار کشور است. متن کامل این گفت‌وگو به شرح زیر است؛

حاجی‌میرزایی با اشاره به تأکید رئیس‌جمهور بر مشارکت مردم در اداره کشور و حضور آنان در تصمیم‌گیری‌ها، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین تمایزهایی که دکتر پزشکیان ایجاد کرده، توجه او به ضرورت مشارکت اجتماعی برای حل مسائل کشور است. برای سال‌های طولانی، تفکراتی در جامعه وجود داشت که تلاش می‌کردند جامعه را به بخش‌های مختلف تقسیم کنند، اما رئیس‌جمهور بر این باور است که مسائل کشور زمانی قابل حل است که بتوانیم همه مردم را در صحنه حاضر کنیم.

وی افزود: تأکید رئیس‌جمهور این بوده است که به جای تمرکز بر نقاط افتراق، نقاط اشتراک جامعه را شناسایی کنیم و بر مبنای آنها آینده کشور را بسازیم. این به معنای آن نیست که همه باید یکسان فکر کنند؛ دیدگاه‌های متنوع و متفاوت، طبیعی است و انسان‌ها به دلیل تجربه، تحصیلات و زاویه نگاه متفاوت، مسائل را به شکل‌های گوناگون می‌بینند. مسئله این است که به جای تمرکز بر تفاوت‌ها، باید به دنبال نقاط مشترک باشیم که می‌توانیم حول آنها با یکدیگر جمع شویم. همان‌طور که در قرآن کریم بر پیدا کردن «کلمه سواء» تأکید شده است، جامعه نیز باید یاد بگیرد چگونه از اشتراکات خود پایه‌های محکمی برای ساختن آینده کشور ایجاد کند.

حاجی‌میرزایی با تشریح مفهوم وفاق از نگاه رئیس‌جمهور گفت: ایده‌ای که دکتر پزشکیان از ابتدا تحت عنوان وفاق یا اجماع عمومی مطرح کرد، این بود که اگر ما مسئله‌ای را متوجه شده‌ایم و دیگری آن را قبول ندارد، نمی‌توانیم هم‌افزایی ایجاد کنیم. رسیدن جامعه به یک نقطه مشترک در فهم مسئله، کار سختی است، اما سیاستمدار باید تمام توان خود را برای ایجاد چنین فضایی به کار بگیرد.

وی تصریح کرد: وقتی درک هماهنگ و مشترکی نسبت به مسائل ایجاد شود، هم‌افزایی شکل می‌گیرد و ظرفیت‌های جامعه برای حل مسائل به کار می‌افتد. یکی از جلوه‌های این رویکرد نیز استفاده از ظرفیت قومیت‌ها، زنان، طبقات مختلف اجتماعی و جریان‌های سیاسی بوده است. از ابتدا تأکید آقای پزشکیان این بود که همه کسانی که به ایران تعلق دارند باید در ساختن ایران سهیم باشند. بر همین اساس از ظرفیت‌های مختلف استفاده شد؛ استاندار اهل سنت، استانداران بومی و استانداران از قومیت‌های مختلف انتخاب شدند، به زنان میدان بیشتری داده شد و جریان‌های سیاسی مختلف نیز مورد توجه قرار گرفتند.

وی افزود: ما هیچ جریان سیاسی را تکفیر نکردیم و در برابر جریان‌های سیاسی داخلی موضع نگرفتیم. ممکن است با بسیاری از دیدگاه‌های آنها موافق نباشیم، اما آنها را دعوت کردیم، حرف‌هایشان را شنیدیم و از اینکه بیایند و صحبت کنند استقبال کردیم. آقای پزشکیان مصمم بود این مسیر دنبال شود.

حاجی‌میرزایی با بیان اینکه ایران برای ساختن کشوری قوی و قدرتمند به انسجام درونی نیاز دارد، اظهار کرد: جامعه باید قواعد رفتار با یکدیگر را یاد بگیرد. در یک خانواده نیز ممکن است اعضا درباره موضوعات مختلف یکسان فکر نکنند، اما در عین حال صمیمیت دارند، پشتیبان یکدیگرند و به هم کمک می‌کنند. وی ادامه داد: باید به عقاید و سلایق مختلف احترام گذاشت و فرصت گفت‌وگو فراهم کرد تا یاد بگیریم چگونه امور خود را با گفت‌وگو سامان دهیم. به تعبیر یکی از نویسندگان فرانسوی، «کلمه مصالح ساختن» است، نه ابزاری برای ویران کردن و خراب کردن.

رئیس دفتر رئیس‌جمهور افزود: هر منازعه‌ای باید ما را به یکدیگر نزدیک‌تر کند. اگر منازعات ما را از هم دور می‌کند، معلوم است که هنوز یاد نگرفته‌ایم چگونه مسائل خود را با هم حل کنیم. همچنین باید آمادگی داشته باشیم اگر حرف حقی از سوی هر کسی مطرح شد، آن را بپذیریم و صرفاً به دلیل تعلقات شخصی، سیاسی، حزبی یا جناحی در برابر حقیقت مقاومت نکنیم.

حاجی‌میرزایی وفاق را یکی از یافته‌ها و دستاوردهای مهم دولت دانست و گفت: برای پیشبرد این سیاست با مشکلات زیادی روبه‌رو شدیم. حتی برخی همراهان دولت می‌گفتند چرا آغوش خود را باز کرده‌اید تا همه بیایند و چرا از تجربه برخی دولت‌های گذشته استفاده نمی‌کنید که افراد دولت قبلی را کنار می‌گذاشتند. از طرف دیگر نیز مقاومت‌هایی وجود داشت، اما این تفکر به تدریج شکل گرفت و پیش رفت و من فکر می‌کنم می‌توانیم آن را یکی از دستاوردهای مهم دولت بدانیم.

حاجی‌میرزایی با اشاره به ضرورت انباشت تجربه در نظام اجرایی کشور اظهار کرد: هر دولتی برای گرفتن رأی مردم، شرایط قبل را نقد کرده و برای آینده امید و نوید داده است؛ این نقدها موجب انباشت مطالبات و افزایش سطح انتظارات شده، اما در عین حال هر دولتی که آمده، سیستم را ریست کرده و بخش زیادی از تجربه اجرایی، به‌ویژه در سطح عالی تصمیم‌گیری، کنار گذاشته شده است. نتیجه این روند، عمیق‌تر شدن شکاف میان انتظارات و ظرفیت نظام اجرایی برای پاسخگویی به آنها بوده است. ما باید یاد بگیریم اطلاعات و تجربه را انباشته کنیم.

حاجی‌میرزایی درباره انتقادهایی که از رئیس‌جمهور به دلیل تغییر ندادن برخی مدیران مطرح می‌شود، گفت: برخی می‌گویند چرا پزشکیان ترمیم نمی‌کند و چرا آدم‌ها را عوض نمی‌کند، اما نگاه رئیس‌جمهور این است که ما در تمام این دهه‌ها آدم‌ها را عوض کرده‌ایم؛ چه مشکلی با تغییر آدم‌ها حل شده است؟ مسئله این است که دانش و تجربه خود را متراکم و انباشته نمی‌کنیم.

وی با تشبیه جامعه به انسانی که بر پایه حافظه خود زندگی می‌کند، افزود: انسان اگر ارتباطش با حافظه‌اش قطع شود، ممکن است حتی اسم خودش و نسبت‌های خانوادگی‌اش را فراموش کند. انسان به اتکای حافظه است که تجربیات خود را متراکم کرده و می‌تواند مناسباتش را مدیریت کند. جامعه نیز حافظه اجتماعی دارد و اگر ارتباطش با این حافظه قطع شود، یافته‌ها و تجربیات خود را از دست می‌دهد.

حاجی‌میرزایی با اشاره به یک تعبیر جامعه‌شناختی درباره زنده‌ها و مردگان گفت: در این نگاه، جامعه فقط متشکل از زنده‌ها نیست، بلکه زنده‌ها بر دوش مردگان ایستاده‌اند و به پدیده‌ها نگاه می‌کنند. ما نیز باید کاری کنیم که هر دولت بر دوش دولت قبلی به واقعیت‌های اجتماعی نگاه کند، نه اینکه بنای دولت قبل را خراب و دوباره از پایین شروع کند. اگر هر دولتی از ارتفاع تجربه دولت قبلی به واقعیت‌های اجتماعی نگاه کند، تصویر عمیق‌تر و کامل‌تری به دست می‌آورد. ما این استراتژی را آگاهانه انتخاب کردیم و دکتر پزشکیان با دریافت تجربی از مجموعه شرایط کشور، آن را محور قرار داد و هرچه پیش رفتیم، بیشتر فهمیدیم که این نگاه درست بوده است.

حاجی‌میرزایی در ادامه با اشاره به اصلاحات اقتصادی دولت چهاردهم اظهار کرد: دولت‌های مختلف معمولاً با محافظه‌کاری از کنار مسائل اقتصادی عبور کرده‌اند، اما دولت دکتر پزشکیان در این زمینه محافظه‌کاری نکرد، با وجود اینکه می‌دانست این اصلاحات از نظر تبلیغاتی تبعات سنگینی خواهد داشت. وی این اصلاح اقتصادی را از بزرگ‌ترین اصلاحات اقتصادی پس از انقلاب توصیف کرد و با توضیح منطق دولت در این زمینه گفت: کشور با مسائل متعددی روبه‌روست و برخی از این مسائل مزمن و انباشته شده‌اند. برای فهم آنها باید میان «مسئله»، «منشأ» و «پیامد» تفاوت قائل شویم.

حاجی‌میرزایی با استفاده از مثال دندان‌درد ادامه داد: وقتی دندان درد می‌گیرد، درد یک اثر است و منشأ آن ممکن است عفونت باشد. مسکن می‌تواند درد را برای مدتی از بین ببرد، اما عفونت را درمان نمی‌کند. اگر بپرسیم چرا درد ایجاد شده، به ریشه می‌رسیم و درمان عفونت با درمان درد متفاوت است. وی افزود: در مسائل اجتماعی نیز اگر فقط به آثار و پیامدها توجه کنیم و از منشأ غافل شویم، مشکلات در مراحل بعدی پیچیده‌تر و عمیق‌تر می‌شوند. بنابراین باید مسائل را به ریشه‌هایشان ارجاع دهیم.

حاجی‌میرزایی یکی از منشأهای مهم فساد را چندنرخی بودن ارز و توزیع ارز یارانه‌ای دانست و گفت: این ساختار، رفتارهای کسب‌وکار را معیوب کرده و در مواردی فضای فساد ایجاد کرده است. وقتی منبعی با قیمت متفاوت در اختیار افراد قرار می‌گیرد، طبیعی است که افراد تلاش کنند به این رانت متصل شوند و از آن بهره ببرند. در چنین شرایطی جریان خلق ارزش، ارتقای کیفیت و خلاقیت تحت تأثیر قرار می‌گیرد و فاصله قیمتی، انگیزه‌هایی برای رفتارهای فسادزا ایجاد می‌کند؛ از جمله کم‌نمایی یا بیش‌نمایی در زمان واردات و صادرات.

رئیس دفتر رئیس‌جمهور تأکید کرد: البته واردکنندگان، صادرکنندگان و تجار شریف و سالم کاملاً از این تحلیل منفک هستند؛ بحث بر سر ساختاری است که محیط مستعد فساد ایجاد می‌کند. فساد در محیطی که استعداد فساد پیدا کرده، رشد می‌کند و بنابراین باید خود محیط اصلاح شود.

وی گفت: از ابتدا در دولت آقای پزشکیان این موضوع مورد انتقاد و در تیم اقتصادی محل بحث بود، اما انجام چنین جراحی بزرگی نیازمند تفاهم حداکثری و اجماع نسبی میان صاحبان فرآیندها بود. حاجی‌میرزایی افزود: در این مسیر، مدتی به دلیل استیضاح آقای همتی، بخشی از تمهیداتی که انجام شده بود آسیب دید و سپس دوباره گفت‌وگو با اتاق‌های بازرگانی، انجمن‌های کارآفرینی، اصناف و بخش‌های مختلف آغاز شد و دیدگاه‌های آنها مورد توجه قرار گرفت. بسیاری از فعالان سالم بخش صنعت نیز از این اصلاح حمایت می‌کردند و خواستار اجرای سریع‌تر آن بودند. ضرورت این اصلاح از قبل احساس شده و حدود یک سال برای آن تمهید و برنامه‌ریزی شده بود، اما در مقطعی به دلیل مشکلات تأمین ارز و احتمال ایجاد مشکل در تأمین کالاهای اساسی، ناچار شدیم آن را سریع‌تر اجرا کنیم.

رئیس دفتر رئیس‌جمهور گفت: این اصلاح اقتصادی می‌تواند رفتار تولیدکننده، مصرف‌کننده، تجار و مردم را تحت تأثیر قرار دهد، زمینه‌های فساد را حذف کند و محیط را برای رشد ارزش‌های واقعی فراهم سازد. وی افزود: برخی صنایع اگر بخواهند در شرایط رقابتی فعالیت کنند، به دلیل اتکا به حمایت‌های یارانه‌ای گذشته ممکن است نتوانند روی پای خود بایستند. برای داشتن صنایع خوداتکا، باید امکان رقابت ایجاد شود.