تنگه هرمز؛ کلید تبدیل ایران به قدرتی جهانی

بین‌الملل به گزارش باور خبر به نقل از گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تنگه هرمز به عنوان یکی از کلیدی‌ترین گلوگاه‌های انرژی در سطح جهانی شناخته می‌شود. اهمیت این تنگه ناشی از نقشی است که در شبکه جهانی جریان انرژی ایفا می‌کند. در «نظریه شبکه‌ها»، تمامی نقاط یک شبکه ارزش یکسانی ندارند؛ زیرا برخی گلوگاه‌ها به قدری «مرکزی» هستند که اختلال در آنها می‌تواند جریان کل شبکه را مختل کند. تنگه هرمز به دلایل متعددی می‌تواند به عنوان یکی از این گره‌های حیاتی در شبکه انرژی جهانی در نظر گرفته شود.

یکی از دلایل این امر، ارتباط آن با مفهوم «گلوگاه راهبردی» است. گلوگاه به نقطه‌ای اطلاق می‌شود که ظرفیت عبور از آن نسبت به حجم جریانی که به آن وابسته است، محدود است و جایگزینی آن در کوتاه‌مدت دشوار یا پرهزینه خواهد بود. اهمیت تنگه هرمز دقیقاً از همین شکاف میان «حجم وابسته» و «ظرفیت جایگزین» ناشی می‌شود. در سال ۲۰۲۵، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این تنگه عبور خواهد کرد. در مقابل، ظرفیت خطوط لوله‌ای که امکان دور زدن تنگه هرمز را فراهم می‌کنند، تنها بخش محدودی از این حجم را پوشش می‌دهد. بنابراین، تنگه هرمز صرفاً یک مسیر انتقال نیست؛ بلکه محدودیتی فیزیکی بر انعطاف‌پذیری نظام انرژی جهانی به شمار می‌آید.

دلیل دوم به «مفهوم وابستگی متقابل نامتقارن» مربوط می‌شود. در اقتصاد سیاسی بین‌الملل، وابستگی متقابل لزوماً به معنای رابطه‌ای برابر نیست. اگر یک طرف برای دسترسی به یک منبع یا مسیر حیاتی گزینه‌های محدودی داشته باشد و طرف مقابل گزینه‌های بیشتری در اختیار داشته باشد، این رابطه می‌تواند به ابزاری برای قدرت تبدیل شود. در مورد تنگه هرمز، بسیاری از اقتصادهای بزرگ آسیایی به واردات انرژی از خلیج فارس وابسته‌اند، در حالی که امکان جایگزینی سریع این حجم از نفت و LNG برای آنها وجود ندارد. بنابراین، هر اختلال در تنگه هرمز می‌تواند هزینه بیشتری را بر مصرف‌کنندگان و واردکنندگان تحمیل کند تا بر بازیگری که بر نقطه گلوگاهی تأثیرگذار است.

لایه سوم به «کشش قیمتی پایین تقاضای نفت» در کوتاه‌مدت مربوط می‌شود. نفت به عنوان یک نهاده اساسی برای حمل‌ونقل، پتروشیمی، صنایع و تولید برخی محصولات باقی مانده است. مصرف‌کننده نمی‌تواند در مدت زمان کوتاهی خودرو، هواپیما، کارخانه یا شبکه حمل‌ونقل خود را به‌طور کامل به انرژی دیگری تبدیل کند. از این رو، وقتی عرضه ناگهان کاهش می‌یابد، مقدار تقاضا با همان سرعت کاهش پیدا نمی‌کند. نتیجه اقتصادی چنین وضعیتی، افزایش شدید قیمت است. بنابراین، حتی اگر اختلال در تنگه هرمز موقتی باشد، بازار می‌تواند پیش از شکل‌گیری کمبود کامل، ریسک کمبود آینده را در قیمت امروز منعکس کند. این نکته اهمیت مفهوم انتظارات بازار را نشان می‌دهد. قیمت نفت تنها تابع عرضه و تقاضای فیزیکی امروز نیست؛ بلکه تابع انتظارات درباره عرضه و تقاضای آینده نیز هست. اگر بازار احتمال دهد که چند میلیون بشکه نفت در روز ممکن است برای هفته‌ها یا ماه‌ها از دسترس خارج شود، معامله‌گران می‌توانند از هم‌اکنون قیمت بیشتری مطالبه کنند.

بنابراین، قدرت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز تنها در «قطع جریان نفت» خلاصه نمی‌شود؛ بلکه توانایی ایجاد عدم‌قطعیت درباره آینده جریان نفت نیز خود یک منبع قدرت به شمار می‌آید. با توجه به سه مفهوم «گلوگاه راهبردی»، «مفهوم وابستگی متقابل نامتقارن» و «کشش قیمتی پایین تقاضای نفت» در نسبت با تنگه هرمز، می‌توان گفت که این تنگه دارای مزیتی است که می‌توان آن را «قدرت ساختاری» نامید. قدرت ساختاری الزاماً به معنای توانایی صدور دستور مستقیم به دیگران نیست؛ بلکه به معنای توانایی تأثیرگذاری بر محیطی است که دیگران در آن تصمیم می‌گیرند. یک اختلال در تنگه هرمز می‌تواند هزینه بیمه کشتی‌ها، نرخ حمل‌ونقل دریایی، قیمت نفت و گاز، هزینه تولید صنایع انرژی‌بر و در نهایت تورم کشورهای واردکننده را افزایش دهد.

بنابراین، اثر اولیه یک رویداد جغرافیایی در یک نقطه محدود می‌تواند از طریق شبکه‌های مالی، تجاری و انرژی به اقتصادهای هزاران کیلومتر دورتر منتقل شود. با اختلال در یکی از مؤلفه‌های مؤثر بر تنگه هرمز، تبعات آن از یک نقطه مشخص آغاز می‌شود و از طریق وابستگی‌های متقابل به بخش‌های دیگر سرایت می‌کند. شوک تازه برای صنعت نشر در فرانسه زیر فشار تنگه هرمز بسته شدن تنگه هرمز شکاف گازی اروپا و آمریکا را عمیق‌تر کرد. بنابراین، با توجه به ماهیت «اهرم قدرت جهانی» بودن تنگه هرمز، می‌توان گفت که ایران با اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز، جریان انرژی جهان را کنترل می‌کند و به یک قدرت جهانی تبدیل می‌شود.

نویسنده: علی خدادادی، کارشناس مسائل بین‌الملل

انتهای پیام/