تمدن ۵ هزار ساله سیستان؛ نشانه‌ای از شهرنشینی ایران در دوران باستان
شهر سوخته سیستان، با شواهدی از جراحی جمجمه و چشم مصنوعی، نشان‌دهنده تمدنی پیشرفته است. این مکان همچنین زیرساخت‌های شهری را به نمایش می‌گذارد که گویای سطح بالای دانش و مهارت‌های ساکنان آن زمان است.
“`html
استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از زاهدان، سیستان و بلوچستان تنها یک منطقه جغرافیایی در جنوب شرق ایران نیست، بلکه سرزمینی با تاریخ و پیشینه‌ای چند هزار ساله است که آثار باستان‌شناسی آن، از شکل‌گیری جوامع انسانی، رونق تجارت، توسعه مهارت‌های فنی و تعامل میان فرهنگ‌های مختلف حکایت می‌کند. در میان محوطه‌های تاریخی این منطقه، «شهر سوخته» سیستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز شهرنشینی عصر مفرغ، جایگاهی ویژه در شناخت تاریخ تمدن ایران و ارتباطات فرهنگی جهان باستان دارد. شهر سوخته با قدمتی بیش از پنج هزار سال، شواهد ارزشمندی از فعالیت‌های تخصصی، تولیدات هنری، دانش پزشکی، مناسبات اقتصادی و ساختار اجتماعی جوامع باستانی را در خود جای داده است. کشف آثاری همچون شواهد جراحی جمجمه، چشم مصنوعی، آثار تصویری روی سفال، اشیای چوبی ظریف و زیرساخت‌های شهری، ابعاد مختلفی از زندگی مردمان این شهر را پیش روی پژوهشگران قرار داده است.
حسین سرحدی، مدیر پایگاه شهر سوخته و عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه زابل در گفت‌وگو تفصیلی با خبرنگار تسنیم، ابعاد تمدنی شهر سوخته را تشریح کرده و از اهمیت موقعیت جغرافیایی سیستان در شکل‌گیری و گسترش این شهر، شواهد ارتباطات فرهنگی و تجاری با دیگر تمدن‌ها و دستاوردهای فنی و هنری ساکنان آن سخن گفت. وی همچنین بر ضرورت تداوم کاوش‌های علمی، حفاظت از آثار تاریخی و معرفی مستند یافته‌های باستان‌شناختی تاکید کرد. در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.
تسنیم: پیشینه حضور انسان در سیستان و بلوچستان به چه دوره‌ای بازمی‌گردد و شهر سوخته چه جایگاهی در تاریخ تمدن این منطقه دارد؟
سرحدی: سیستان و بلوچستان از دیرباز یکی از مناطق مهم شکل‌گیری و تداوم استقرارهای انسانی بوده است. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که پیشینه حضور انسان در این منطقه به دوره‌های بسیار کهن بازمی‌گردد و محوطه‌های تاریخی آن اطلاعات ارزشمندی درباره روند زندگی و تحولات جوامع انسانی در اختیار ما قرار می‌دهند. در این میان، شهر سوخته سیستان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این محوطه باستانی بیش از پنج هزار سال قدمت دارد و یکی از مهم‌ترین مراکز شهرنشینی در شرق ایران باستان به شمار می‌رود. مردمان این شهر در حوزه‌های مختلفی از جمله هنر، تجارت، تولیدات تخصصی و روابط اجتماعی فعالیت داشتند و آثار به‌دست‌آمده از آن، تصویری قابل‌توجه از توانایی‌های فنی و فرهنگی جوامع آن دوره ارائه می‌کند. شهر سوخته در کنار دیگر محوطه‌های مهم جنوب شرق ایران، همچون بمپور، حوزه هلیل‌رود و جازموریان، در شناخت پیشینه تمدنی این بخش از کشور اهمیت فراوانی دارد. همچنین، شواهد فرهنگی منطقه لادیز در محدوده تفتان، از جمله ابزارهای سنگی کشف‌شده، در بررسی زندگی انسان در دوران پیش از تاریخ مورد توجه باستان‌شناسان قرار دارد. بر اساس مطالعات و تاریخ‌گذاری‌های باستان‌شناختی، پیشینه شهر سوخته به حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این محوطه در سال ۲۰۱۴ میلادی نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و جایگاه آن در میراث فرهنگی جهان تثبیت شد.
تسنیم: چه عواملی در شکل‌گیری شهر سوخته و تبدیل سیستان به یکی از مراکز مهم تمدنی نقش داشتند؟
سرحدی: شکل‌گیری استقرارهای بزرگ انسانی در گذشته ارتباط مستقیمی با منابع آب، زمین‌های حاصلخیز و امکان تولید محصولات کشاورزی داشت. در بخش‌هایی از فلات ایران، از جمله خوزستان، سیستان، کرمان و دشت گرگان، وجود رودخانه‌های دائمی و منابع آبی مناسب، زمینه شکل‌گیری و گسترش جوامع انسانی را فراهم می‌کرد. سیستان از این نظر شرایط ویژه‌ای داشت. وجود رودخانه هیرمند و دشت‌های حاصلخیز، امکان فعالیت‌های کشاورزی و تولید محصولات مورد نیاز جوامع انسانی را فراهم می‌کرد. ظرفیت کشاورزی این منطقه به‌اندازه‌ای اهمیت داشت که سیستان در دوره‌هایی از تاریخ، یکی از مراکز مهم تامین غلات به شمار می‌رفت. در کنار منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی نیز در رشد شهر سوخته نقش مهمی داشت. این منطقه در میان حوزه‌های تمدنی مهمی همچون بین‌النهرین، ایلام، جیرفت، آسیای مرکزی، حوزه سند و شبه‌قاره هند قرار گرفته بود. چنین موقعیتی امکان برقراری ارتباطات تجاری و فرهنگی میان جوامع مختلف را فراهم می‌کرد. قرارگرفتن سیستان در مسیرهای ارتباطی شرق و غرب، رفت‌وآمد تجار و گروه‌های انسانی را افزایش داد. در نتیجه این ارتباطات، کالاها، اندیشه‌ها، مهارت‌ها و تجربه‌های فرهنگی میان جوامع مختلف مبادله می‌شد و همین فرایند به رونق اقتصادی و شکوفایی شهر سوخته کمک می‌کرد.
تسنیم: شهر سوخته در اوج شکوفایی چه ویژگی‌هایی داشت و جمعیت آن چقدر برآورد می‌شود؟
سرحدی: تاریخ شکل‌گیری شهر سوخته بر اساس پژوهش‌های باستان‌شناختی، حدود ۳۲۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد برآورد شده است. این شهر در دوره شکوفایی خود، مجموعه‌ای گسترده با ساختارهای اجتماعی و اقتصادی متنوع بود و از بخش‌های مختلفی برای سکونت، فعالیت‌های تولیدی و صنعتی و تدفین برخوردار بود. برآوردهای مطرح‌شده درباره جمعیت شهر سوخته در برخی دوره‌ها، حدود پنج تا شش هزار نفر را نشان می‌دهد. البته بررسی جمعیت و ساختار اجتماعی شهرهای باستانی نیازمند توجه به شواهد موجود، محدوده استقرارها و تحولات تاریخی هر محوطه است. آنچه اهمیت شهر سوخته را دوچندان می‌کند، صرفا وسعت یا جمعیت آن نیست، بلکه نوع سازمان‌یافتگی اجتماعی و اقتصادی این شهر است. شواهد فعالیت‌های تخصصی، تولید اشیای گوناگون و وجود بخش‌های متفاوت شهری نشان می‌دهد که با جامعه‌ای روبه‌رو هستیم که فعالیت‌های آن از سکونت روزمره فراتر می‌رفت و حوزه‌های مختلفی از تولید، تجارت و هنر را دربرمی‌گرفت. این ویژگی‌ها شهر سوخته را به محوطه‌ای ارزشمند برای مطالعه روند شکل‌گیری شهرنشینی و تقسیم فعالیت‌ها در جوامع باستانی تبدیل کرده است.
تسنیم: آیا می‌توان شهر سوخته را جامعه‌ای چندفرهنگی و متشکل از گروه‌های انسانی با پیشینه‌های متفاوت دانست؟
سرحدی: موقعیت جغرافیایی شهر سوخته، آن را در معرض ارتباط با حوزه‌های تمدنی مختلف قرار داده بود. بر اساس شواهد باستان‌شناختی، این شهر در شبکه‌ای از ارتباطات منطقه‌ای قرار داشت و زمینه رفت‌وآمد گروه‌های انسانی و مبادله کالاها میان مناطق مختلف در آن فراهم بود. شهر سوخته به دلیل گستردگی ارتباطات و حضور افراد و گروه‌هایی با پیشینه‌های متفاوت، ظرفیت بررسی یک جامعه متنوع از نظر فرهنگی را دارد. شواهد مربوط به تجارت، مواد اولیه و اشیای کشف‌شده در این محوطه می‌توانند به شناخت ابعاد این ارتباطات کمک کنند. نکته مهم در مطالعه شهر سوخته، بررسی هم‌زمان تنوع فرهنگی و نظم اجتماعی آن است. وجود فعالیت‌های تخصصی، مناسبات اقتصادی و بخش‌های گوناگون شهری نشان می‌دهد که ساکنان این محوطه در چارچوب ساختاری اجتماعی زندگی می‌کردند که امکان انجام فعالیت‌های متنوع را فراهم می‌ساخت. از سوی دیگر، بررسی شیوه‌های تدفین، ساختار گورستان و اشیای به‌دست‌آمده از کاوش‌ها، اطلاعات ارزشمندی درباره باورها و روابط اجتماعی مردم در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. تنوع برخی شواهد فرهنگی و نبود مرزبندی آشکار در بخش‌هایی از گورستان، از موضوعاتی است که می‌تواند در مطالعات مربوط به ساختار اجتماعی این جامعه مورد توجه قرار گیرد.
تسنیم: تجارت چه نقشی در شکوفایی اقتصادی و توسعه فعالیت‌های تخصصی شهر سوخته داشت؟
سرحدی: تجارت از عوامل مهم رونق شهر سوخته بود. قرارگرفتن این شهر در مسیرهای ارتباطی میان حوزه‌های تمدنی مختلف، امکان مبادله مواد اولیه، محصولات تولیدشده و مهارت‌های فنی را فراهم می‌کرد. یکی از نمونه‌های قابل توجه در این زمینه، تجارت سنگ لاجورد در هزاره سوم پیش از میلاد است. لاجورد از مواد ارزشمندی بود که در ساخت زیورآلات و اشیای تزئینی کاربرد داشت و از منابعی در افغانستان امروزی به دست می‌آمد. ورود مواد خام به شهر و تبدیل آن‌ها به محصولات هنری و کاربردی، زمینه رونق فعالیت‌های تخصصی را فراهم می‌کرد. چنین فرایندی علاوه بر ایجاد ارزش اقتصادی، به توسعه مهارت‌های فنی و شکل‌گیری فعالیت‌های تولیدی متنوع کمک می‌کرد. شواهد باستان‌شناختی شهر سوخته نشان می‌دهد که این محوطه صرفا محل سکونت گروهی از انسان‌ها نبود، بلکه در آن فعالیت‌های مختلفی جریان داشت. وجود آثار هنری، اشیای کاربردی و محصولات ساخته‌شده با مهارت بالا، از ظرفیت تولیدی و تخصصی ساکنان آن حکایت دارد. در واقع، ترکیب کشاورزی، تجارت و تولیدات تخصصی را باید از عوامل مهم شکل‌گیری و تداوم حیات اقتصادی شهر سوخته دانست.
تسنیم: یکی از یافته‌های مطرح‌شده درباره شهر سوخته، تصویری از حرکت یک بز روی ظرف سفالی است. این اثر چه اهمیتی دارد؟
سرحدی: یکی از آثار جالب توجه شهر سوخته، تصویری است که روی یک ظرف سفالی نقش بسته و در آن، حرکت یک بز در چند مرحله به تصویر کشیده شده است. با چرخاندن ظرف، توالی تصاویر می‌تواند نوعی احساس حرکت ایجاد کند و به همین دلیل، در برخی مطالعات عمومی از این اثر به‌عنوان نمونه‌ای از پویانمایی اولیه یاد می‌شود. اهمیت این اثر تنها به جذابیت تصویری آن محدود نیست، بلکه نشان‌دهنده توانایی هنری و خلاقیت صنعتگران آن دوره است. تولید چنین اثری به درک توالی تصاویر و برخورداری از مهارت در طراحی و اجرای نقش نیاز داشته است. در شهر سوخته نمونه‌هایی از آثار چوبی و اشیای تزئینی نیز کشف شده است. برخی از این یافته‌ها، از جمله شانه‌های چوبی دارای تزئینات، از نظر شناخت پیشینه هنرهای ظریف و شیوه‌های ساخت اشیای تزئینی اهمیت دارند. بررسی این آثار نشان می‌دهد که هنر در شهر سوخته بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و تولیدی جامعه بوده است. مطالعه دقیق‌تر آن‌ها می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره مهارت‌های صنعتگران، مواد مورد استفاده و شیوه‌های ساخت محصولات در آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
تسنیم: شواهد باستان‌شناختی شهر سوخته درباره دانش پزشکی ساکنان آن چه اطلاعاتی در اختیار ما قرار می‌دهد؟
سرحدی: یکی از یافته‌های مهم شهر سوخته، شواهد مربوط به جراحی جمجمه بر روی بقایای یک دختر نوجوان است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، این اقدام درمانی با هدف معالجه عارضه‌ای مرتبط با تجمع مایع در جمجمه انجام شده بود. مطالعه بقایای اسکلتی این فرد نشان داده است که پس از جراحی، نشانه‌هایی از رشد مجدد استخوان در محل عمل وجود داشته است. این موضوع بیانگر آن است که فرد پس از انجام اقدام درمانی، برای مدتی زنده مانده بود. این یافته از نظر تاریخ پزشکی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد مردم آن دوره، با وجود محدودیت‌های دانش و ابزارهای پزشکی در مقایسه با روزگار کنونی، بیماری‌ها را مشاهده و برای درمان آن‌ها تلاش می‌کردند. کشف چشم مصنوعی نیز از دیگر یافته‌های شناخته‌شده شهر سوخته است. این اثر، توانایی صنعتگران در ساخت اشیای کاربردی و تزئینی را نشان می‌دهد. بررسی ساختار و مواد به‌کاررفته در چنین آثاری می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره مهارت‌های فنی و توانایی‌های تولیدی ساکنان شهر فراهم کند. البته برای شناخت دقیق‌تر سطح دانش پزشکی در شهر سوخته، باید مجموعه شواهد باستان‌شناختی و نتایج مطالعات تخصصی را در کنار یکدیگر بررسی کرد. یافته‌هایی مانند جراحی جمجمه و چشم مصنوعی، هر یک از جنبه‌ای خاص در شناخت توانایی‌های فنی و تجربی ساکنان این شهر اهمیت دارند.
تسنیم: آیا آثار کشف‌شده از شهر سوخته از پیشرفت دانش فنی و توانایی‌های محاسباتی ساکنان آن حکایت دارند؟
سرحدی: وجود ابزارهای اندازه‌گیری دقیق و اشیایی که با مهارت بالا ساخته شده‌اند، از موضوعات مهم در شناخت دانش فنی ساکنان شهر سوخته است. ساخت آثار هنری ظریف، تولید اشیای کاربردی و انجام اقداماتی مانند جراحی، نیازمند تجربه، مشاهده و انتقال مهارت میان افراد بوده است. چنین فعالیت‌هایی بدون برخورداری از شناخت عملی مواد، ابزارها و شیوه‌های ساخت امکان‌پذیر نبود. وقتی یافته‌های مختلف شهر سوخته را…
“`
برچسب ها :تاریخ باستان ، تمدن سیستان ، شهر سوخته
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
شما باید وارد شوید تا نظر بنویسید.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰