از گزارش فنی تا فشار سیاسی؛ آژانس چگونه به ابزار فشار بر ایران تبدیل شد؟

بین‌الملل به گزارش باور خبر به نقل از نووستی، “رجب صفروف” کارشناس سیاسی و ایران‌شناس برجسته روس در مقاله‌ای تحت عنوان “جانبداری غیرقابل قبول آژانس بین‌المللی انرژی اتمی” برای خبرگزاری «نووستی» به تحلیل وضعیت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پرداخته است. وی اظهار می‌دارد که این آژانس از ابتدا به‌عنوان یک نهاد فنی جهانی تأسیس شده بود که اعتبار آن تنها بر اساس واقعیت‌ها، شامل اندازه‌گیری‌ها، نمونه‌برداری‌ها، پلمب‌ها و گزارش‌های بازرسی بنا شده است. اما در پرونده هسته‌ای ایران در سال‌های اخیر، این سازوکار به شدت آسیب دیده و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در مرکز اتهاماتی قرار گرفته که تنها از سوی مقامات تهران مطرح نمی‌شود.

گروسی در تاریخ ۳۱ مه ۲۰۲۵ گزارشی فصلی درباره برنامه هسته‌ای ایران ارائه کرد و اعلام کرد که جمهوری اسلامی حدود ۴۰۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد ذخیره کرده است و آژانس قادر به راستی‌آزمایی این ذخایر نیست. وی همچنین در نشست شورای حکام در ۹ ژوئن اظهار داشت که ایران بارها به پرسش‌ها پاسخ نداده یا پاسخ‌های غیرقابل اتکایی ارائه کرده است. منتقدان به تناقضی اشاره می‌کنند که خود گروسی در همان گزارش اذعان می‌کند که آژانس هیچ نشانه‌ای از وجود یک برنامه ساختاریافته برای تولید سلاح هسته‌ای ندارد. اما در قطعنامه‌ای که شورای حکام در ۱۲ ژوئن تصویب کرد، این واقعیت نادیده گرفته شد و به عبارتی اشاره شد که «نمی‌توان اطمینان داشت که مواد هسته‌ای به مقاصد دیگری منحرف نشده‌اند». سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به صراحت اعلام کرد که گروسی از عبارات منفی و مبهم استفاده کرده و در وین تحت فشار بوده است تا چنین عباراتی را در گزارش خود بگنجاند.

در ادامه، هفت محور که اتهام جانبداری آژانس بر اساس آنها شکل گرفته، مطرح می‌شود. یکی از این محورها، قطعنامه شورای حکام به‌عنوان ابزاری برای بمباران ایران است. شورای حکام آژانس در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ قطعنامه‌ای را تصویب کرد که برای نخستین بار در ۲۰ سال گذشته، «عدم پایبندی» ایران به تعهدات پادمانی خود ذیل پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را اعلام می‌کرد. تنها چند ساعت بعد، ارتش اسرائیل عملیات نظامی خود را آغاز کرد و نخستین حملات متوجه تأسیسات هسته‌ای نطنز و دانشمندان هسته‌ای ایران شد. نتانیاهو برای توجیه این حمله به داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی استناد کرد و خبرگزاری بلومبرگ نوشت که ارزیابی آژانس زمینه را برای بازگشت تحریم‌های گسترده سازمان ملل علیه ایران فراهم کرده است.

گروسی همچنین در گزارش‌های خود به‌عنوان مبنایی برای بازگشت تحریم‌ها عمل کرده است. سازوکار اسنپ‌بک یا «مکانیسم ماشه» این امکان را فراهم می‌کرد که تحریم‌های سازمان ملل ظرف ۳۰ روز و بدون تصویب قطعنامه جدید بازگردانده شوند. در این میان، گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نقشی کلیدی داشتند و کشورهای فرانسه، آلمان و بریتانیا در تاریخ ۲۸ آگوست ۲۰۲۵ با استناد به داده‌های آژانس، سازوکار اسنپ‌بک را فعال کردند.

از سوی دیگر، در ژوئن ۲۰۲۵، دستگاه اطلاعاتی ایران اسنادی منتشر کرد که به ادعای تهران، همکاری مستقیم گروسی با مقام‌های اسرائیلی را تأیید می‌کرد. این اسناد نشان می‌دهد که اطلاعات محرمانه‌ای که از طریق پلتفرم «پالانتیر موزائیک» به دست آمده بود، منتقل شده است. این پلتفرم به انجام بیش از ۶۰ بازرسی سرزده کمک کرده و نگرانی‌هایی در تهران ایجاد کرده است مبنی بر اینکه این ابزار برای ردیابی دانشمندان ایرانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

گروسی همچنین در اظهارات خود به‌طور مکرر ارزیابی‌هایی را مطرح می‌کند که بار سیاسی دارند. به‌عنوان مثال، او می‌گوید ۴۰۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده می‌تواند برای تولید حداکثر ده کلاهک هسته‌ای کافی باشد، اما بلافاصله اضافه می‌کند که صرف وجود چنین ذخایری به معنای آن نیست که ایران سلاح هسته‌ای در اختیار دارد. این در حالی است که بخش نخست این جمله به‌عنوان تیتر در رسانه‌های غربی بازتاب پیدا می‌کند و بخش دوم به حاشیه می‌رود.

گروسی همچنین در سپتامبر ۲۰۲۶ خودداری ایران از پذیرش بازرسی‌ها را با ادامه فعالیت آژانس در اوکراین مقایسه کرد و گفت: «اوکراین نیز منطقه جنگی است، اما بازرسان ما در آنجا بازرسی انجام می‌دهند». این مقایسه به استدلالی سیاسی تبدیل می‌شود و به‌طور کلی وضعیت همکاری در دو کشور متفاوت است. در اوکراین، هر دو طرف با حضور آژانس موافق هستند، در حالی که در ایران، پارلمان این کشور پس از بمباران تأسیسات تحت بازرسی آژانس، تعلیق همکاری با آژانس را تصویب کرده است.