پاشینیان در بیشکک؛ رویارویی روسیه و ارمنستان برای پیوستن به اروپا

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در چارچوب یک سفر کاری دو روزه و در شرایطی که تنش‌های دیپلماتیک و رسانه‌ای با روسیه به شدت افزایش یافته، به بیشکک، پایتخت قرقیزستان وارد شد. طبق اعلامیه رسمی منتشر شده از سوی دفتر کابینه وزرای ارمنستان، هدف اصلی این سفر، شرکت در نشست سران سازمان همکاری شانگهای در قالب توسعه‌یافته‌ای به نام «سازمان همکاری شانگهای پلاس» و همچنین حضور در رویدادها و نشست‌های حاشیه‌ای این اجلاس مهم منطقه‌ای اعلام شده است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، نخست‌وزیر ارمنستان در این رویداد بین‌المللی، دیدارهای دوجانبه متعددی با همتایان خارجی خود خواهد داشت و در خصوص مسائل دوجانبه و تحولات منطقه‌ای گفتگو خواهد کرد. با این حال، تا این لحظه تنها برگزاری نشست و دیدار دوجانبه با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه به‌طور قطعی و رسمی تأیید شده است. اهمیت این دیدار به این دلیل است که این نشست، نخستین دیدار رو در روی نیکول پاشینیان و ولادیمیر پوتین پس از برگزاری انتخابات اخیر پارلمانی در ارمنستان به شمار می‌رود؛ دیداری که در سایه اختلافات راهبردی، چرخش آشکار ایروان به سمت غرب و تلاش برای فاصله‌گیری از ساختارهای سنتی امنیتی و اقتصادی اوراسیا برگزار خواهد شد و به اعتقاد کارشناسان، می‌تواند نقطه عطفی در تعیین مسیر آینده روابط دو کشور باشد.

یوری اوشاکوف، دستیار ارشد رئیس‌جمهور روسیه در امور سیاست خارجی، در تاریخ ۲۸ آگوست در اظهاراتی صریح تأیید کرد که ولادیمیر پوتین در تاریخ یکم سپتامبر در شهر بیشکک با نیکول پاشینیان دیدار و گفتگو خواهد کرد. به گفته این مقام ارشد کرملین، محور اصلی این مذاکرات حساس، بررسی تحرکات اخیر و تمایلات فزاینده ارمنستان برای پیوستن به اتحادیه اروپا خواهد بود. اوشاکوف با انتقاد شدید از رویکرد دوگانه و متناقض دولت پاشینیان در عرصه سیاست خارجی تأکید کرد: «ما همچنان بر این موضع قاطع و اصولی خود استواریم که ارمنستان نمی‌تواند همزمان به دنبال عضویت در اتحادیه اروپا باشد و در عین حال، به طور مداوم از منافع و امتیازات اقتصادی عظیم ناشی از همکاری در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا بهره‌برداری کند. این مسئله به یک نقطه بحرانی رسیده و این تناقض رفتاری باید به هر نحو ممکن حل‌وفصل شود. رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر بدون شک در این نشست به طور مفصل درباره این موضوع مهم و حیاتی صحبت خواهند کرد.» مقامات روسیه به درستی بر این باورند که اقتصاد ارمنستان وابستگی ساختاری و شدیدی به بازارهای وسیع روسیه و معافیت‌های گمرکی اتحادیه اوراسیا دارد. از این منظر، تلاش ایروان برای نشستن بر دو صندلی کاملاً متضاد و جمع میان امتیازات شرق و غرب، از لحاظ ساختاری، اقتصادی و ژئوپلیتیک بین‌المللی امری غیرممکن و غیرقابل پذیرش است. این پیام روشن از سوی اوشاکوف نشان می‌دهد که آستانه تحمل کرملین در برابر سوءاستفاده اقتصادی ایروان از ساختارهای همگرایی روسی در عین امتیازدهی سیاسی و امنیتی به محور غربی، رو به پایان است.

یکی دیگر از محورهای به‌شدت تنش‌زا در مناسبات فعلی مسکو و ایروان، تحولات داخلی ارمنستان و برخورد قهری و حذفی دولت پاشینیان با جریانات اپوزیسیون است. اوشاکوف در ادامه اظهارات خود صراحتاً اعلام کرد که کرملین نسبت به موج بازداشت‌های گسترده و دستگیری رهبران جناح اپوزیسیون در ارمنستان، به‌ویژه آن دسته از چهره‌های سیاسی که حامی تقویت روابط حسن همجواری و اتحاد با روسیه هستند، به شدت نگران و معترض است. دستیار ویژه پوتین در تشریح فضای حاکم بر این دیدار دوجانبه گفت: «این گفت‌وگو در یک پس‌زمینه بسیار غیرعادی و ملتهب، یعنی دستگیری‌های دسته‌جمعی رهبران مخالفان در ارمنستان انجام خواهد شد.» اوشاکوف با تأکید بر این موضوع، به صورت جزئی‌تر بیان کرد که منظور وی دقیقاً آن دسته از رهبرانی است که همواره از تحکیم روابط سنتی، تاریخی و دوستانه میان روسیه و ارمنستان دفاع کرده و می‌کنند. این اظهارات به وضوح نشان می‌دهد که مسکو این بازداشت‌ها را نه صرفاً یک مسئله داخلی و مربوط به نظم عمومی ارمنستان، بلکه یک تصفیه حساب سیاسی برنامه‌ریزی‌شده با هدف حذف سیستماتیک جریان‌های حامی همگرایی با روسیه و در نتیجه، هموار کردن مسیر برای نفوذ همه‌جانبه نهادهای غربی در منطقه حساس قفقاز جنوبی قلمداد می‌کند. دولت ارمنستان با ایجاد فضای امنیتی، در تلاش است تا هرگونه مقاومت در برابر سیاست‌های غرب‌گرایانه خود را در نطفه خفه کند؛ اقدامی که از سوی مسکو به عنوان یک حرکت خصمانه غیرمستقیم تفسیر می‌شود.

در آستانه این دیدار تعیین‌کننده، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین نیز روز گذشته در جمع خبرنگاران به این تنش‌ها واکنش نشان داد و موضع رسمی مسکو را با قاطعیت بیان کرد. وی در پاسخ به سوالی درباره سرنوشت روابط دو کشور و دخالت‌های مسکو، با بیانی معنادار گفت: «ما نمی‌توانیم از خود ارمنی‌ها، ارمنی‌تر باشیم. بدیهی است که در نهایت، این خود ارمنی‌ها هستند که باید درباره سرنوشت و آینده کشورشان تصمیم‌گیری کنند.» پسکوف در ادامه با ارائه پیشنهادی که در ادبیات دیپلماتیک به مثابه یک اولتیماتوم و ضرب‌الاجل جدی تلقی می‌شود، تأکید کرد: «ما پیشنهاد می‌کنیم که آن‌ها دقیقاً همین کار را بکنند؛ یعنی برای انتخاب مسیر خود یک همه‌پرسی سراسری برگزار کنند.» مقامات مسکو به صورت پیوسته، مستمر و با صراحت اعلام کرده‌اند که حضور همزمان در نهادهای اروپایی و حضور در قلمرو اتحادیه گمرکی اوراسیا عملاً و قانوناً امری محال و غیرممکن است. آن‌ها پافشاری می‌کنند که ارمنستان باید با برگزاری یک همه‌پرسی شفاف، تکلیف خود را برای همیشه مشخص کرده و بین عضویت در اتحادیه اروپا و ماندن در اتحادیه اقتصادی اوراسیا یکی را قاطعانه انتخاب کند. این موضع‌گیری نشان‌دهنده آن است که مسکو دیگر حاضر به پذیرش سیاست ابهام راهبردی از سوی ایروان نیست و ارمنستان باید عواقب چرخش‌های ژئوپلیتیک خود را بپذیرد.

مجموعه تحرکات اخیر نیکول پاشینیان گویای آن است که وی با نادیده گرفتن واقعیت‌های ژئوپلیتیک و در هم‌تنیدگی اقتصادی منطقه، در حال انجام یک قمار خطرناک تاریخی است. وی هفته گذشته در صحن مجلس ملی ارمنستان به صراحت اعلام کرد که ایروان در آینده‌ای نزدیک روند آماده‌سازی و ارائه درخواست رسمی برای عضویت در اتحادیه اروپا را رسماً آغاز خواهد کرد. این اعلامیه که در رسانه‌های غربی با استقبال مواجه شد، در واقع نقطه اوج سیاست‌های گریز از مرکز دولت فعلی ارمنستان طی ماه‌های اخیر محسوب می‌شود. کارشناسان مسائل منطقه معتقدند که اقتصاد ارمنستان که در حال حاضر متکی به زیرساخت‌ها، انرژی ارزان‌قیمت و حمایت‌های ترانزیتی روسیه است، در صورت قطع پیوندهای اوراسیایی و تکیه بر وعده‌های مبهم و توخالی نهادهای غربی، با شوک‌های جبران‌ناپذیری مواجه خواهد شد. دیدار پیش رو در حاشیه اجلاس شانگهای در بیشکک، میدان آزمونی است که در آن مشخص خواهد شد آیا پاشینیان حاضر است دست از بازی پرخطر دوگانه بردارد یا ترجیح می‌دهد با اصرار بر سیاست غرب‌گرایانه، ثبات و امنیت شکننده قفقاز جنوبی را وارد مرحله‌ای از تنش‌های غیرقابل پیش‌بینی کند.