۸ مهر؛ روز جهانی ترجمه؛ وقتی زبان‌ها پلی میان فرهنگ‌ها می‌شوند

مهدی صدیقیان – پژوهشگز مطالعات فرهنگی

ترجمه فقط جابه‌جایی واژه‌ها از یک زبان به زبان دیگر نیست. مترجم باید معنا، لحن، زمینه فرهنگی و گاهی حتی جهان ذهنی نویسنده را به زبانی دیگر منتقل کند؛ کاری که نیازمند دانش زبانی، شناخت فرهنگی و دقت بسیار است.

بخش بزرگی از آنچه امروز درباره ادبیات، فلسفه، علوم، هنر و تاریخ جهان می‌دانیم، از مسیر ترجمه به دست ما رسیده است. آثار نویسندگان و اندیشمندانی که به زبان‌های دیگر نوشته شده‌اند، زمانی می‌توانند در جامعه‌ای تازه مورد مطالعه و گفت‌وگو قرار گیرند که مترجمی بتواند آنها را به زبانی قابل فهم و در عین حال وفادار به متن منتقل کند.

از سوی دیگر، ترجمه تنها یک مسیر یک‌طرفه نیست. ادبیات و فرهنگ هر سرزمین نیز از طریق ترجمه می‌تواند به مخاطبان دیگر کشورها معرفی شود. به این ترتیب، ترجمه در شکل‌گیری گفت‌وگوی فرهنگی میان جوامع نقش دارد.

تصور رایج این است که مترجم کسی است که بر دو زبان تسلط دارد و می‌تواند یک متن را از زبانی به زبان دیگر منتقل کند. اما ترجمه حرفه‌ای معمولاً فراتر از دانستن واژگان و قواعد دستوری است.

مترجم باید با فضای فرهنگی متن نیز آشنا باشد. یک اصطلاح، شوخی، ضرب‌المثل یا حتی یک اشاره تاریخی ممکن است در زبان مبدأ معنایی روشن داشته باشد، اما انتقال مستقیم آن به زبان مقصد، همان مفهوم را منتقل نکند.

به همین دلیل، مترجم در بسیاری از مواقع ناچار است میان «وفاداری به متن» و «قابل فهم بودن برای مخاطب» تعادل ایجاد کند. اینجاست که ترجمه از یک فعالیت صرفاً زبانی، به کاری فکری و خلاقانه تبدیل می‌شود.

در سال‌های اخیر، فناوری و ابزارهای ترجمه ماشینی، شکل کار مترجمان را تغییر داده‌اند. ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند در مدت کوتاهی حجم زیادی از متن را پردازش کنند و برای بسیاری از نیازهای روزمره، ترجمه‌ای سریع در اختیار کاربر قرار دهند.

با این حال، ترجمه حرفه‌ای همچنان با مسئله‌هایی مانند ظرافت‌های فرهنگی، لحن نویسنده، ابهام‌های معنایی، اصطلاحات تخصصی و سبک ادبی روبه‌روست. در چنین شرایطی، نقش مترجم انسانی بیش از گذشته می‌تواند به سمت ویرایش، ارزیابی، تفسیر و کنترل کیفیت ترجمه حرکت کند.

مسئله امروز شاید دیگر صرفاً این نباشد که «آیا ماشین می‌تواند ترجمه کند؟»؛ بلکه این است که چگونه می‌توان از فناوری برای افزایش سرعت و کیفیت کار استفاده کرد، بدون آنکه پیچیدگی‌های زبان و فرهنگ نادیده گرفته شود.

ترجمه یکی از بخش‌های مهم صنعت نشر نیز محسوب می‌شود. بسیاری از کتاب‌هایی که در حوزه‌های ادبیات، علوم انسانی، روان‌شناسی، اقتصاد، مدیریت و علوم تخصصی در دسترس مخاطبان فارسی‌زبان قرار می‌گیرند، حاصل تلاش مترجمان هستند.

در این میان، کیفیت ترجمه اهمیت زیادی دارد. یک ترجمه ضعیف می‌تواند مفاهیم کتاب را تغییر دهد یا تصویری نادرست از دیدگاه نویسنده به مخاطب ارائه کند. از همین رو، انتخاب مترجم، ویرایش تخصصی و توجه به حقوق مؤلف و مترجم، بخشی از زنجیره حرفه‌ای نشر به شمار می‌رود.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای ترجمه، ایجاد امکان گفت‌وگو میان فرهنگ‌هایی است که ممکن است از نظر زبان، تاریخ و سبک زندگی تفاوت‌های زیادی داشته باشند.

وقتی یک رمان از فرهنگی دیگر ترجمه می‌شود، مخاطب فقط با داستانی تازه روبه‌رو نیست؛ بلکه با بخشی از نگاه، تجربه و شیوه زندگی مردمی دیگر نیز آشنا می‌شود. همین اتفاق درباره ترجمه آثار فارسی به زبان‌های دیگر نیز رخ می‌دهد و می‌تواند ادبیات و فرهنگ ایران را به مخاطبان تازه معرفی کند.

۳۰ سپتامبر فرصتی است برای توجه بیشتر به مترجمان و جایگاه حرفه‌ای آنان؛ افرادی که بسیاری از آثار علمی و فرهنگی بدون تلاش آنها برای مخاطبان زبان‌های دیگر قابل دسترسی نبود.ترجمه، در ساده‌ترین تعریف، امکان فهمیدن دیگری است؛ اما در معنای گسترده‌تر، راهی برای نزدیک شدن جهان‌های متفاوت به یکدیگر است. در روزگاری که ارتباط میان جوامع بیش از هر زمان دیگری به زبان وابسته است، اهمیت این حرفه نیز بیش از گذشته احساس می‌شود.

روز جهانی ترجمه یادآور این واقعیت است که میان زبان‌ها دیوار وجود ندارد؛ اگر کسانی باشند که بتوانند با دقت، دانش و خلاقیت، معنا را از یک زبان به زبان دیگر عبور دهند.