پارادوکس آبی در شمال ایران: بارش ۴۴ درصدی، اما کم‌آبی رودخانه‌ها!

استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از گرگان، سال آبی که برای گلستان با بارش‌های بیشتر از سال گذشته به پایان رسید، می‌توانست نشانه‌ای از بهبود وضعیت منابع آب استان باشد؛ اما بررسی شاخص‌های اصلی آب، داستان دیگری را روایت می‌کند. با وجود بارش بیشتر، ذخایر آب زیرزمینی همچنان در حال کاهش است، جریان رودخانه‌ها در بیشتر حوضه‌های آبریز کاهش یافته و سدهای استان با وجود افزایش اندکی نسبت به سال گذشته، هنوز تنها بخش کوچکی از ظرفیت خود را در اختیار دارند.

آمارها نشان می‌دهد سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ (یعنی از مهرماه ۱۴۰۴ تا پایان شهریورماه ۱۴۰۵) برای گلستان با افزایش ۴۴.۲ درصدی بارش‌ها نسبت به سال گذشته همراه بود. میزان بارش تجمعی استان در مقایسه با متوسط دوره بلندمدت ۵۴ ساله نیز ۵.۹ درصد افزایش داشته است؛ اعدادی که در ظاهر می‌توانستند از بهبود شرایط آبی حکایت کنند. اما منابع آب تنها با میزان بارشی که بر زمین می‌نشیند سنجیده نمی‌شوند. اینکه باران کجا، چه زمانی و با چه شدتی ببارد، چه مقدار از آن به رواناب تبدیل شود، چه میزان در خاک نفوذ کند و چه مقدار در رودخانه‌ها و سدها باقی بماند، تعیین می‌کند یک سال پربارش تا چه اندازه می‌تواند به بهبود وضعیت منابع آبی منجر شود.

ایرج حیدریان، مدیرعامل آب منطقه‌ای گلستان، در گفت‌وگو با باور خبر به نقل از تسنیم در گرگان گزارشی از وضعیت استان در سال آبی گذشته ارائه داد و اظهار کرد: در حالی که بارش تجمعی استان نسبت به سال گذشته افزایش داشت، جریان رودخانه‌ها در سه حوضه اصلی گلستان نسبت به دوره شاخص ۵۴ ساله کاهش پیدا کرد. به گفته وی، در حوضه قره‌سو، جریان رودخانه‌ها ۶۵.۹ درصد کاهش یافته است. این کاهش در حوضه گرگانرود ۴۷.۸ درصد و در حوضه اترک ۹۱.۶ درصد ثبت شد؛ کاهشی که در حوضه اترک، فاصله قابل توجه میان میزان بارندگی و جریان واقعی رودخانه را نشان می‌دهد.

در مقابل، حوضه خلیج گرگان شرایط متفاوتی داشت و جریان رودخانه‌ها در این حوضه ۱۹.۹ درصد افزایش نشان داد. این تفاوت‌ها بیانگر آن است که افزایش بارش در سراسر استان اثر یکسانی نداشته است. در یک حوضه، جریان افزایش یافته و در حوضه‌ای دیگر، رودخانه با کاهش شدید جریان روبه‌رو شده است. بنابراین نمی‌توان صرفاً با تکیه بر افزایش بارش تجمعی، از بهبود عمومی منابع آب گلستان سخن گفت.

رودخانه‌ها در واقع بخشی از پاسخ طبیعت به بارندگی‌اند؛ اما این پاسخ به وضعیت حوضه آبریز، شرایط خاک، میزان نفوذ آب و زمان وقوع بارش وابسته است. آمار پایان سال آبی نشان می‌دهد در بیشتر حوضه‌های مهم استان، بارشِ افزایش‌یافته هنوز به جریان پایدار رودخانه‌ای تبدیل نشده است.

آبخوان‌ها همچنان تشنه‌اند. اگر رودخانه‌ها وضعیت آب سطحی را نشان می‌دهند، آبخوان‌ها حافظه بلندمدت منابع آب استان‌اند؛ ذخیره‌ای که کاهش آن به‌سادگی و در مدت کوتاه جبران نمی‌شود. مدیرعامل آب منطقه‌ای گلستان ادامه داد: ذخیره آبخوان کم‌عمق گلستان در شهریورماه ۱۴۰۵ نسبت به متوسط دوره ۲۴ ساله، ۱۵۴.۵ میلیون مترمکعب کاهش داشته است. آبخوان عمیق استان نیز نسبت به دوره بلندمدت ۲۴ ساله، با ۱۰۲.۶ میلیون مترمکعب کاهش روبه‌رو بوده است. این ارقام نشان می‌دهد بارندگی بیشتر در سال آبی گذشته نتوانسته است روند افت منابع آب زیرزمینی را متوقف کند.

آبخوان‌ها نه‌تنها به بارش نیاز دارند، بلکه باید فرصت کافی برای نفوذ آب و تغذیه طبیعی داشته باشند. همزمان، میزان برداشت از این منابع نیز باید با ظرفیت واقعی آنها هماهنگ باشد. وقتی ذخایر آب زیرزمینی کاهش می‌یابد، پیامد آن فقط در آمارهای رسمی دیده نمی‌شود. کاهش سطح آبخوان می‌تواند دسترسی به آب را برای بخش‌های مختلف دشوارتر کند و فشار بیشتری بر منابع سطحی، سدها و دیگر تأسیسات تأمین آب وارد کند.

حیدریان درباره آخرین وضعیت ذخیره‌سازی آب در پشت سدهای استان گفت: در پایان شهریورماه امسال، حجم آب موجود در سدهای بزرگ مخزنی گلستان ۱۱.۱۷۸ میلیون مترمکعب اعلام شد؛ رقمی که معادل ۴.۶ درصد حجم کل سدهای بزرگ مخزنی استان است. به گفته وی، حجم آب موجود در این سدها نسبت به زمان مشابه سال گذشته ۱.۳۹ درصد افزایش داشت، اما این افزایش محدود نتوانست وضعیت ذخایر سدها را از شرایط نگران‌کننده خارج کند. آبگیری سدها در حوضه‌های مختلف نیز پایین بود. در حوضه قره‌سو، سدها ۳.۱ درصد آبگیری شدند؛ این میزان در حوضه گرگانرود ۶.۵ درصد و در حوضه اترک تنها ۱.۴ درصد بود. این ارقام نشان می‌دهد سدهای استان همچنان با ظرفیت‌های ذخیره‌سازی خود فاصله زیادی دارند.

افزایش بارش سالانه، زمانی می‌تواند به پشتوانه‌ای برای تأمین آب تبدیل شود که بخشی از آن در مخازن ذخیره شود؛ اما وضعیت آبگیری سدها نشان می‌دهد چنین ذخیره‌ای در سطح مطلوب شکل نگرفته است. تناقض میان باران و منابع آب آنچه در پایان سال آبی گلستان دیده می‌شود، یک تناقض ظاهری اما مهم است: بارش‌ها بیشتر شده‌اند، اما جریان بسیاری از رودخانه‌ها کاهش یافته، آبخوان‌ها افت کرده‌اند و سدها همچنان کم‌آب مانده‌اند. این تناقض نشان می‌دهد وضعیت منابع آب را نمی‌توان با یک شاخص سنجید. افزایش بارش، تنها یکی از حلقه‌های زنجیره منابع آب است.

برای آنکه باران به ذخیره آب تبدیل شود، باید امکان نفوذ، تغذیه آبخوان، شکل‌گیری جریان پایدار در رودخانه‌ها و ذخیره‌سازی در مخازن وجود داشته باشد. به همین دلیل، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان تأکید کرده است که افزایش بارش‌ها به معنای بهبود متناسب همه شاخص‌های منابع آب نیست و مدیریت مصرف آب همچنان باید با جدیت دنبال شود. این تأکید، بیش از آنکه یک توصیه معمول باشد، نتیجه مستقیم آمارهای پایان سال آبی است.

در شرایطی که سه حوضه مهم استان کاهش جریان را ثبت کرده‌اند، ذخایر آبخوان‌های کم‌عمق و عمیق پایین آمده و سدهای بزرگ تنها ۴.۶ درصد ظرفیت خود را پرشده می‌بینند، مدیریت مصرف نمی‌تواند به فصل کم‌بارش یا زمان بروز بحران موکول شود.

سال آبی جدید با منابعی که هنوز ترمیم نشده‌اند سال آبی پیش‌رو در گلستان با مجموعه‌ای از اولویت‌ها آغاز می‌شود؛ مدیریت مصرف، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز، افزایش بهره‌وری مصرف آب و اجرای طرح‌های مدیریت منابع آب. اما اهمیت این اولویت‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت پایان سال آبی گذشته در نظر گرفته شود. گلستان در سالی که بارش آن ۴۴.۲ درصد بیشتر از سال قبل بود، همچنان با کاهش ذخایر آبخوان‌ها و افت جریان رودخانه‌ها روبه‌رو شد. این وضعیت نشان می‌دهد حتی افزایش بارش نیز نمی‌تواند جای مدیریت پایدار منابع آب را بگیرد.

اگر بارش‌ها افزایش یابند اما مصرف کنترل نشود، برداشت‌های غیرمجاز ادامه پیدا کند و منابع زیرزمینی فرصت بازیابی نداشته باشند، فاصله میان بارش و آب قابل استفاده همچنان باقی خواهد ماند. در این میان، نقش مردم، کشاورزان و بهره‌برداران منابع آب نیز اهمیت دارد. شرکت آب منطقه‌ای گلستان از این گروه‌ها خواسته است با رعایت الگوی مصرف و همکاری با مجموعه آب منطقه‌ای، در حفاظت از منابع محدود آب استان و تأمین پایدار آب برای بخش‌های مختلف مشارکت کنند.

باران، پایان بحران نیست. هرچند گزارش‌ها نشان می‌دهد که سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ گلستان با افزایش بارش به پایان رسید، اما آمارها اجازه نمی‌دهد این افزایش را پایان مشکلات آبی استان بدانیم. بارش‌ها نسبت به سال گذشته ۴۴.۲ درصد و نسبت به میانگین ۵۴ ساله، ۵.۹ درصد افزایش داشتند؛ اما جریان رودخانه‌ها در قره‌سو ۶۵.۹ درصد، در گرگانرود ۴۷.۸ درصد و در اترک ۹۱.۶ درصد کاهش یافت. در همین مدت، ذخیره آبخوان کم‌عمق ۱۵۴.۵ میلیون مترمکعب و ذخیره آبخوان عمیق ۱۰۲.۶ میلیون مترمکعب پایین آمد. حجم آب سدهای بزرگ مخزنی نیز ۱۱.۱۷۸ میلیون مترمکعب، معادل ۴.۶ درصد ظرفیت کل سدها، اعلام شد؛ هرچند این میزان نسبت به سال گذشته ۱.۳۹ درصد افزایش داشت. موضوعات مرتبط با آب در این استان همچنان مسئله‌ای فراتر از میزان بارندگی است؛ مسئله‌ای که به مدیریت مصرف، حفاظت از آبخوان‌ها، کنترل برداشت‌ها و تصمیم‌گیری بر اساس ظرفیت واقعی منابع نیاز دارد. سال آبی گذشته با بارش بیشتر تمام شد، اما برای آنکه سال آبی جدید با امنیت بیشتر به پایان برسد، باران باید به ذخیره تبدیل شود و ذخیره نیز باید با مدیریت درست حفظ شود.