مدارس دولتی در سایه سیاست تنوع؛ چگونه می‌توان نجاتشان داد؟

به جای افزایش تنوع مدارس، باید بر تقویت مدارس دولتی عادی تمرکز کنیم. این رویکرد می‌تواند کیفیت آموزش را بهبود بخشد و فرصت‌های برابر را برای همه دانش‌آموزان فراهم کند. تقویت مدارس دولتی، سرمایه‌گذاری در آینده نسل‌های آینده است.

اجتماعی به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، مدارس دولتی عادی که نقش مهمی در آموزش دانش‌آموزان کشور ایفا می‌کنند، در سال‌های اخیر با سوالات جدی درباره کیفیت آموزش، دسترسی به امکانات و توان رقابت با مدارس خاص مواجه شده‌اند. در شرایطی که خانواده‌ها به نتایج کنکور و امتحانات نهایی توجه بیشتری دارند، این سوال مطرح می‌شود که آیا مدارس دولتی عادی از ظرفیت لازم برای پرورش استعدادها و فراهم کردن فرصت‌های برابر آموزشی برخوردارند و چه تغییراتی در سیاست‌های آموزش‌وپرورش برای ارتقای جایگاه آن‌ها ضروری است؟ در این راستا، گفت‌وگویی با محمد مهدی کاظمی، معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش انجام شده که مشروح آن به شرح زیر است:

محمدمهدی کاظمی در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، با انتقاد از برخی سیاست‌ها و خط‌مشی‌های موجود در حوزه تنوع مدارس، بر لزوم بازنگری در شیوه جداسازی دانش‌آموزان و تقویت مدارس دولتی عادی تأکید کرد و گفت: برای ارتقای کیفیت آموزش در مدارس دولتی، توجه هم‌زمان به مدیریت مدرسه، توانمندسازی معلمان، تأمین منابع مالی و اصلاح فرآیند جذب نیروی انسانی ضروری است. کاظمی با بیان اینکه موضوع تنوع مدارس باید از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گیرد، اظهار کرد: در دوره مسئولیت من، از منتقدان تنوع مدارس بودم. در سال‌های گذشته، این تصور در بخشی از جامعه شکل گرفته که همه مدارس غیردولتی از کیفیت آموزشی بالاتری برخوردارند و وضعیت مدارس دولتی مطلوب نیست، در حالی که این برداشت را نمی‌توان به همه مدارس تعمیم داد و پرداخت هزینه‌های بالا نیز لزوماً به معنای دریافت آموزش باکیفیت نیست. مدارس عادی دولتی باکیفیت هم وجود دارند که با تلاش مدیر و معلمان، برای تعلیم و تربیت باکیفیت تلاش می‌کنند و موفق هستند.

وی افزود: جریانی در کشور وجود دارد که با تفکرات نئولیبرالیستی به دنبال تضعیف مدارس دولتی و خصوصی‌سازی نظام تعلیم و تربیت هستند. کاظمی با اشاره به هزینه‌های تحصیل در برخی مدارس غیردولتی گفت: خانواده‌ها ممکن است برای تحصیل فرزندان خود در این مدارس هزینه‌های چندصد میلیون تومانی پرداخت کنند، اما صرف پرداخت شهریه بالا تضمین‌کننده کیفیت آموزش و موفقیت تحصیلی نیست. برای ارزیابی عملکرد مدارس، باید علاوه بر هزینه‌ها، کیفیت فرآیند یاددهی و یادگیری، توانمندی معلمان، بهره‌گیری از فناوری‌های آموزشی و میزان پیشرفت دانش‌آموزان را نیز در نظر گرفت.

معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به سهم مدارس غیردولتی از جمعیت دانش‌آموزی و رتبه‌های برتر کنکور گفت: بر اساس آماری که در این زمینه مطرح است، حدود ۲۰ درصد جمعیت دانش‌آموزی دوره متوسطه در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند، اما سهم این مدارس از رتبه‌های برتر کنکور امسال حدود ۶ درصد بوده است. همچنین میانگین نمرات امتحانات نهایی مدارس غیردولتی به عنوان یک شاخص ملی، در مقایسه با سایر انواع مدارس در جایگاه پایین‌تری قرار دارند. وی ادامه داد: این آمار نشان می‌دهد که برای قضاوت درباره کیفیت مدارس در شاخص‌های آموزشی، باید عملکرد واقعی و نتایج آموزشی آن‌ها را بررسی کرد و نمی‌توان کیفیت را صرفاً با عنوان مدرسه یا میزان شهریه سنجید.

کاظمی با تأکید بر اینکه موافق کاهش تنوع مدارس است، تصریح کرد: معتقدم باید در سیاست جداسازی دانش‌آموزان بازنگری شود و به‌جای گسترش انواع مدارس و تفکیک دانش‌آموزان بر اساس معیارهای مختلف، ظرفیت مدارس دولتی عادی برای ارائه آموزش باکیفیت تقویت گردد. وی همچنین به شرایط آموزشی دانش‌آموزان مستعد اشاره کرد و گفت: عدالت به این معنا نیست که همه دانش‌آموزان به یک اندازه آموزش دریافت کنند. آموزش دانش‌آموزان تیزهوش که حدود ۲ درصد جامعه را دربرمی‌گیرد، نیازمند اقتضائات خاص خود است و در شرایط فعلی نمی‌توان از حذف مدارس استعدادهای درخشان سخن گفت. این دانش‌آموزان نیازهای آموزشی ویژه‌ای دارند و عدالت حکم می‌کند برای شناسایی استعدادها و پاسخ‌گویی به این نیازها برنامه‌ریزی شود، در غیر این صورت باعث هدررفت استعدادها و سرمایه کشور می‌شود.

معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: دانش‌آموزان مستعد از طریق آزمون و فرآیند غربالگری وارد مدارس سمپاد و نمونه دولتی می‌شوند و معمولاً از امکانات آموزشی بیشتر، معلمان توانمندتر و شرایط آموزشی متفاوتی برخوردارند. طبیعی است که برخورداری از این ظرفیت‌ها می‌تواند در نتایج تحصیلی و حضور دانش‌آموزان این مدارس در میان رتبه‌های برتر کنکور مؤثر باشد. کاظمی تأکید کرد: مسئله اصلی این است که نباید برای ارتقای کیفیت آموزش صرفاً به ایجاد مدارس جدید یا جداسازی بیشتر دانش‌آموزان متکی باشیم، بلکه باید شرایطی فراهم شود تا دانش‌آموزان مدارس دولتی عادی نیز از آموزش باکیفیت، معلمان توانمند و امکانات مناسب برخوردار شوند.

وی با اشاره به طرح هیئت‌امنایی شدن مدارس دولتی گفت: تبدیل مدارس دولتی به مدارس هیئت‌امنایی به‌تنهایی مسئله تنوع مدارس را حل نمی‌کند. هدف از چنین طرح‌هایی باید تقویت مدرسه و فراهم کردن زمینه مشارکت مردم در اداره و ارتقای کیفیت آن باشد، اما اگر مشارکت مردم عمدتاً به تأمین منابع مالی و دریافت کمک‌های مالی از خانواده‌ها محدود شود، نمی‌توان انتظار داشت مشکلات ساختاری مدارس دولتی برطرف شود. کاظمی با بیان اینکه سیاست‌گذاری در برخی حوزه‌های آموزش‌وپرورش طی ۲-۳ دهه گذشته با اشکالاتی همراه بوده است، افزود: یکی از موضوعات نیازمند بازنگری، سیاست‌های مربوط به واگذاری مدارس به بخش غیردولتی و نحوه گسترش انواع مدارس است. در این زمینه باید پیامدهای سیاست‌ها بر عدالت آموزشی و فرصت‌های برابر دانش‌آموزان بررسی شود.

مدیر مدرسه و معلم دو محور اصلی ارتقای کیفیت آموزش

معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش، تقویت مدیریت مدرسه را یکی از نخستین گام‌ها برای بهبود وضعیت مدارس دولتی عادی دانست و گفت: مدیر مدرسه یکی از مهم‌ترین ارکان نظام آموزشی است. اگر مدیران توانمند انتخاب شوند و اختیارات و منابع کافی برای اداره مدرسه در اختیار داشته باشند، امکان برنامه‌ریزی برای بهبود کیفیت آموزش و استفاده بهتر از ظرفیت‌های مدرسه افزایش می‌یابد. وی افزود: در کنار مدیریت مدرسه، معلمان نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت آموزش دارند. توسعه حرفه‌ای معلمان باید به‌صورت مستمر دنبال شود، اما در سال‌های گذشته توجه کافی به آموزش‌های حرفه‌ای و توانمندسازی معلمان نشده است. این موضوع باید به یکی از اولویت‌های جدی آموزش‌وپرورش تبدیل شود.

کاظمی با تأکید بر ضرورت حمایت مالی از برنامه‌های توانمندسازی معلمان اظهار کرد: دولت و مجلس باید در تأمین منابع موردنیاز این حوزه توجه ویژه‌ای داشته باشند و برای آموزش‌های ضمن خدمت، ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای و به‌روزرسانی دانش معلمان، اعتبار مشخص و پایداری در نظر بگیرند. وی تصریح کرد: نمی‌توان از مدرسه دولتی انتظار عملکرد مطلوب داشت، اما برای ارتقای توانمندی معلمان و بهبود شرایط آموزشی آن منابع کافی اختصاص نداد. سرمایه‌گذاری در توانمندسازی معلمان در واقع سرمایه‌گذاری برای ارتقای کیفیت تربیت و یادگیری دانش‌آموزان است.

ضرورت اصلاح فرآیند جذب و تربیت معلم

کاظمی با اشاره به اهمیت نظام جذب و تربیت معلم گفت: در این حوزه باید نقش دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی مورد توجه جدی قرار گیرد. تربیت معلم باید با تکیه بر دانشگاه فرهنگیان و شهید رجایی باشد و نباید روش اصلی تأمین معلم از طریق آزمون استخدامی یا تصویب مقررات استخدامی از سوی مجلس باشد. وی افزود: در پذیرش دانشجو در دانشگاه فرهنگیان و تربیت دبیر شهید رجایی، علاوه بر ارزیابی توانایی‌های علمی، لازم است شایستگی‌های عمومی و حرفه‌ای داوطلبان نیز به‌صورت دقیق بررسی شود. برخورداری از دانش علمی به‌تنهایی برای معلم شدن کافی نیست و داوطلب باید توانایی ارتباط با دانش‌آموز، مهارت‌های ارتباطی، مسئولیت‌پذیری و آمادگی لازم برای فعالیت در محیط آموزشی را نیز داشته باشد.

معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: تشکیل و استفاده از کانون‌های ارزیابی برای سنجش شایستگی‌های عمومی و حرفه‌ای داوطلبان می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد. این موضوع باید در آزمون‌های استخدامی آموزش‌وپرورش نیز مورد توجه قرار گیرد تا فرآیند جذب معلم به انتخاب افرادی محدود نشود که صرفاً در آزمون کتبی موفق شده‌اند. کاظمی تأکید کرد: اگر مدیران توانمند و معلمان شایسته در مدارس دولتی عادی حضور داشته باشند و از منابع و امکانات کافی برخوردار شوند، می‌توان انتظار داشت کیفیت آموزش در این مدارس ارتقا یابد و فاصله میان آن‌ها و مدارس خاص کاهش پیدا کند.

حرکت به سمت آموزش متناسب با استعداد هر دانش‌آموز

وی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان تأکید کرد و گفت: یکی از جهت‌گیری‌های مهم در ارتقای کیفیت آموزش، حرکت به سمت آموزش‌های شخصی‌سازی شده و آموزش متناسب با استعدادها، توانایی‌ها و نیازهای هر دانش‌آموز است. کاظمی افزود: دانش‌آموزان از نظر توانایی، علاقه، سرعت یادگیری و نیازهای آموزشی یکسان نیستند. بنابراین مدرسه باید بتواند با بهره‌گیری از روش‌های متنوع تدریس، ارزشیابی مستمر و برنامه‌ریزی آموزشی مناسب، زمینه رشد هر دانش‌آموز را فراهم کند. وی خاطرنشان کرد: تحقق این رویکرد مستلزم توانمندسازی معلمان، تقویت مدیریت مدرسه، فراهم کردن امکانات آموزشی و ایجاد فرصت کافی برای شناخت نیازهای یادگیری دانش‌آموزان است. در چنین شرایطی، مدرسه دولتی عادی نیز می‌تواند به محیطی تبدیل شود که در آن استعدادهای مختلف شناسایی و پرورش داده شوند و موفقیت تحصیلی به نوع مدرسه یا توان مالی خانواده وابسته نباشد.

کاظمی در پایان تأکید کرد: تقویت مدارس دولتی عادی باید به‌عنوان یک سیاست مستمر و بلندمدت دنبال شود. کاهش تنوع مدارس، اصلاح شیوه جذب و تربیت معلم، توسعه حرفه‌ای معلمان، انتخاب مدیران توانمند و تأمین منابع پایدار، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند به بهبود کیفیت آموزش و تحقق عدالت آموزشی کمک کنند.