آزمایشگاه مرجع طاعون دوباره فعال شد؛ آیا باید نگران «مرگ سیاه» باشیم؟

احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران، در گفت‌وگویی با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، به بررسی عامل بیماری طاعون پرداخت و گفت: این بیماری ناشی از باکتری «یرسینیا پستیس» است که به‌طور طبیعی در حیات وحش وجود دارد و جوندگان به عنوان مخزن اصلی آن شناخته می‌شوند. انتقال این باکتری معمولاً از طریق نیش کک از یک حیوان به حیوان دیگر صورت می‌گیرد. وی با اشاره به تنوع مخازن حیوانی این بیماری افزود: بر اساس گزارش‌های علمی، برخی دیگر از حیوانات نیز می‌توانند به عنوان مخزن عمل کنند؛ به عنوان مثال، گوسفند در چین و همچنین بز و شتر در برخی مناطق خاورمیانه و شمال آفریقا به عنوان مخازن این باکتری شناخته شده‌اند. همچنین، خرگوش‌های صحرایی نیز می‌توانند مخزن مناسبی برای تکثیر این باکتری باشند.

مصطفوی در مورد علائم و اشکال بالینی طاعون خاطرنشان کرد: این بیماری به سه شکل بالینی «خیارکی»، «ریوی» و «سپتی‌سمیک» بروز می‌کند. نکته مهم این است که اگر بیماری در مراحل اولیه شناسایی نشود و درمان نشود، می‌تواند کشنده باشد. رئیس انستیتو پاستور ایران تصریح کرد: انسان به عنوان میزبان اصلی این بیماری شناخته نمی‌شود و بیشتر به عنوان «میزبان اتفاقی» در نظر گرفته می‌شود. در صورتی که فردی توسط کک آلوده گزیده شود یا با حیوانات و دام‌های آلوده تماس نداشته باشد، در معرض ابتلا قرار می‌گیرد. در طاعون ریوی، بیماری معمولاً از فردی به فرد دیگر از طریق هوا و قطرات تنفسی عفونی منتقل می‌شود.

وی با مقایسه وضعیت کنونی با پاندمی‌های تاریخی این بیماری گفت: خوشبختانه امروزه درمان‌های آنتی‌بیوتیکی مؤثری برای طاعون وجود دارد و امکان تشخیص بیماری فراهم است. بر خلاف گذشته که این بیماری پاندمی‌های مرگباری با تلفات بالا به همراه داشت، اکنون نگرانی‌ها از این بیماری کاهش یافته است. با این حال، نگرانی جدی جامعه پزشکی در مورد ظهور سویه‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک وجود دارد که در صورت وقوع، خطر این عامل بیماری‌زا را به شدت افزایش خواهد داد.

این متخصص اپیدمیولوژی گفت: واکسیناسیون طاعون تنها برای افرادی که در معرض خطر بالای ابتلا به این بیماری قرار دارند، توصیه می‌شود. افرادی که در معرض آلودگی قرار می‌گیرند ممکن است با داروهای پیشگیرانه درمان شوند. در صورت ابتلا، درمان با آنتی‌بیوتیک و مراقبت حمایتی انجام می‌شود. خطر مرگ در صورت عدم درمان حدود ۷۰ درصد است.

رئیس انستیتو پاستور ایران در پاسخ به این سوال که آیا طاعون مختص کشورهای فقیر است یا خیر، بیان کرد: در سطح جهانی، سالانه حدود ۶۰۰ مورد طاعون گزارش می‌شود و این بیماری به هیچ وجه منحصر به مناطق فقیر نیست؛ هر جا که باکتری در حیات وحش وجود داشته باشد، خطر انتقال به انسان وجود دارد. در حال حاضر کشورهایی مانند آمریکا و پرو در قاره آمریکا و همچنین کنگو و ماداگاسکار در قاره آفریقا سالانه مواردی از ابتلای انسانی به طاعون را به‌طور رسمی به سازمان بهداشت جهانی گزارش می‌کنند.

رئیس انستیتو پاستور ایران درباره وضعیت این بیماری در کشور گفت: خوشبختانه با تغییر شیوه زندگی مردم، دسترسی مناسب به آنتی‌بیوتیک‌ها و فراهم بودن ظرفیت تشخیصی این بیماری در کشور، طاعون دیگر به عنوان یک تهدید بهداشتی جدی مطرح نیست. وی با اشاره به سابقه اقدامات تشخیصی و کنترلی در کشور افزود: انستیتو پاستور ایران از سال ۱۳۲۵ مطالعات پایشی و ظرفیت تشخیصی این بیماری را در کشور آغاز کرده است. در پی ایجاد این ظرفیت، یک پایگاه تحقیقاتی در منطقه‌ای واقع در روستای اکنلو در شهرستان کبودرآهنگ همدان تأسیس شد که به عنوان مرکز مطالعات میدانی انستیتو پاستور ایران برای بیماری طاعون شناخته می‌شود.

مصطفوی در پایان خاطرنشان کرد: به محوریت این پایگاه و مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور ایران، مطالعات پایشی متعددی انجام شده است که نتایج آن‌ها نشان می‌دهد که بیماری طاعون به‌طور محدود، همچنان در حیات وحش و در میان جوندگان صحرایی مناطقی از شمال‌غربی کشور در حال گردش است. عضو هیات علمی انستیتو پاستور ایران با تأکید بر ضرورت استمرار پایش بیماری در کشور گفت: به‌دلیل وجود کانون‌های طبیعی بیماری در کشور، پایش مستمر بیماری، به‌ویژه در مخازن احتمالی حیوانی و ناقلین، زمینه یک نظام مراقبت پیشگیرانه در انسان را فراهم می‌کند. همچنین در مناطق پرخطر باید آموزش گروه‌های بهداشتی و درمانی در ارتباط با علائم این بیماری و راه‌های پیشگیری و درمان انجام شود.

رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به ارتقای توانمندی‌های آزمایشگاهی در کشور گفت: در کنار مطالعات پایشی در حوزه حیات وحش، ظرفیت‌های تشخیصی بیماری نیز در کشور ارتقا یافته است؛ به‌طوری‌که از سال ۱۳۹۵ آزمایشگاه ملی مرجع تشخیص بیماری طاعون در انستیتو پاستور ایران فعالیت می‌کند. در حال حاضر این ظرفیت تشخیصی در مجموعه فعال است و به معاونت بهداشت وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور کمک می‌کنیم تا در صورت مشاهده موارد مشکوک، نمونه‌ها بررسی شده و نتایج در زمان مناسب اعلام شود.

مصطفوی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت زیرساخت‌های آسیب‌دیده انستیتو پاستور ایران پس از جنگ رمضان اظهار کرد: با وجود اینکه متأسفانه در طول جنگ اخیر آسیب‌هایی وارد شد، اما خوشبختانه توانسته‌ایم طی ماه‌های اخیر ظرفیت تشخیصی اغلب آزمایشگاه‌ها و به‌ویژه آزمایشگاه طاعون را به سطح قابل قبولی بازگردانیم. در حال حاضر آمادگی برای بررسی نمونه‌های مشکوک به طاعون در انستیتو پاستور ایران وجود دارد.

وی درباره اخبار منتشرشده پیرامون طاعون در منطقه سیبری روسیه متعاقب آلودگی در آزمایشگاه خاطرنشان کرد: بر اساس گزارش‌هایی که تاکنون از سوی روسیه منتشر شده، هیچ گزارش رسمی مبنی بر ابتلا به بیماری طاعون ناشی از این حادثه ثبت نشده است؛ البته این موضوع همچنان نیازمند تأیید مراجع ذی‌صلاح بین‌المللی است؛ با این حال بر اساس آخرین بیانیه سازمان بهداشت جهانی و شواهد موجود، سطح خطر پایین ارزیابی شده است.

رئیس انستیتو پاستور ایران افزود: با این وجود، مبادی ورودی کشور همواره و در شرایط کنونی با حساسیت و جدیت بیشتری توسط سیستم بهداشتی پایش و رصد می‌شوند. در صورتی که هرگونه مورد مشکوکی مشاهده شود، بر اساس چارچوب‌های تعریف‌شده نمونه‌ها برای بررسی به انستیتو پاستور ایران منتقل خواهد شد.

مصطفوی در پایان تأکید کرد: با وجود تمام مشکلاتی که متأثر از شرایط جنگ با آن مواجه هستیم، تلاش می‌کنیم رسالت و مأموریت ملی و تاریخی خود را در حفاظت از امنیت سلامت مردم به بهترین شکل انجام دهیم و در شرایط فعلی نیز در کنار تیم سلامت، ظرفیت‌های رصد و تشخیص بیماری طاعون و سایر تهدیدات نوپدید را فعال نگه خواهیم داشت.

دیسک کمر همیشه به جراحی ختم نمی‌شود.