وضعیت بحرانی ۱۱ میلیون سند تاریخی شمال؛ اسنادی بی‌نظیر و غیرقابل جایگزینی

استان‌ها – به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، ۱۱ میلیون برگ سند تاریخی که گنجینه‌ای ارزشمند از حافظه مکتوب و هویت تاریخی مازندران به شمار می‌رود، در حال حاضر با چالش‌های جدی در زمینه نگهداری در فضای فیزیکی مناسب و ایمن مواجه است. این چالش در صورت ادامه، می‌تواند تهدیدی برای حفظ بخشی از میراث مستند این سرزمین باشد. از این تعداد، نزدیک به ۷ میلیون برگ سند هنوز فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی نشده‌اند و این موضوع ضرورت تأمین زیرساخت‌های استاندارد برای حفاظت از این گنجینه را افزایش می‌دهد.

در کنار این مسئله، موضوعاتی چون تسهیل دسترسی پژوهشگران به اسناد، واسپاری آثار ناشران و نشریات، جلوگیری از امحای غیرقانونی اسناد دولتی، بازخوانی مکاتبات تاریخی، ثبت تاریخ شفاهی و حفاظت از اسناد ارزشمند موجود در خانه‌های مردم، از جمله مأموریت‌هایی است که مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان مازندران در نظر دارد. سید رحیم موسوی، رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران، در گفت‌وگویی تفصیلی با خبرنگار تسنیم در ساری، وضعیت نگهداری اسناد تاریخی استان را تشریح کرد و از عدم اجرای دستور استاندار مازندران برای تأمین ساختمان مجهز و ایمن انتقاد کرد. او نسبت به خطراتی که در صورت وقوع حوادث پیش‌بینی‌نشده متوجه اسناد فاقد نسخه جایگزین می‌شود، هشدار داد.

موسوی با تأکید بر اینکه صیانت از هویت ملی و تاریخی حتی در شرایط سخت و جنگی نباید متوقف شود، از برنامه‌های این مرکز برای توسعه خدمات آرشیوی، تکمیل آرشیو مطبوعات، انتشار اسناد تاریخی، پرهیز از موازی‌کاری در روایتگری حوادث معاصر، جمع‌آوری اسناد خانگی و ثبت خاطرات شفاهی بزرگان و معتمدان استان سخن گفت. او همچنین به تفاوت مأموریت سازمان اسناد با نهادهایی همچون کتابخانه‌های عمومی و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اشاره کرد و بر ضرورت شناخت جایگاه قانونی این مجموعه در ارزشیابی بایگانی‌های راکد دستگاه‌های اجرایی و صیانت از اسناد دولتی تأکید کرد.

در ادامه، مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

تسنیم: مهم‌ترین مسئله و اولویت مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران در شرایط کنونی چیست؟

موسوی: یکی از مهم‌ترین اولویت‌های ما، صیانت از اسناد تاریخی استان و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای نگهداری ایمن از این میراث ارزشمند است. ما در مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان مازندران با مجموعه‌ای بالغ بر ۱۱ میلیون برگ سند سروکار داریم که بخش مهمی از گذشته، تاریخ و هویت این استان را در خود جای داده است. این اسناد صرفاً تعدادی برگ کاغذ یا مکاتبات اداری قدیمی نیستند؛ بلکه بخش مهمی از حافظه تاریخی مازندران و مستنداتی هستند که می‌توانند برای شناخت تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اداری این منطقه مورد استفاده پژوهشگران و محققان قرار گیرند. با این حال، مسئله اصلی این است که شرایط فیزیکی نگهداری اسناد باید متناسب با ارزش و اهمیت آن‌ها باشد. حفاظت از چنین مجموعه‌ای به فضای مناسب، مخازن استاندارد و زیرساخت‌های ایمن نیاز دارد. اگر این الزامات به‌درستی تأمین نشود، صیانت از این میراث مکتوب با دشواری‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.

موضوع دیگر، وضعیت فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی اسناد است. از مجموع ۱۱ میلیون برگ سند موجود، نزدیک به ۷ میلیون برگ هنوز فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی نشده‌اند. این مسئله اهمیت تأمین زیرساخت‌های لازم برای حفاظت، ساماندهی و ثبت اطلاعات اسناد را دوچندان می‌کند. ما نمی‌توانیم نسبت به چنین حجم بزرگی از اسناد تاریخی بی‌تفاوت باشیم. این مجموعه حاصل گذشته یک سرزمین است و مسئولیت ما ایجاب می‌کند که برای حفظ آن و انتقالش به نسل‌های آینده، اقدامات لازم را با جدیت دنبال کنیم.

تسنیم: با توجه به حجم اسناد موجود، وضعیت فضای فیزیکی و مخازن نگهداری چگونه است؟ آیا برای رفع مشکلات این حوزه اقدامی صورت گرفته است؟

موسوی: مسئله فضای فیزیکی ایمن، یکی از موضوعات مهمی است که برای حل آن پیگیری‌های مختلفی انجام شده است. سال گذشته، دکتر یونسی، استاندار مازندران، از مخازن اسناد بازدید کردند و از نزدیک در جریان وضعیت نگهداری این مجموعه قرار گرفتند. در جریان آن بازدید، پژوهشگران نیز طوماری را درباره مسائل و مشکلات موجود ارائه کردند. پس از مشاهده وضعیت مخازن و آگاهی از دغدغه‌های مطرح‌شده، استاندار دستوراتی صریح برای تهیه یک ساختمان مجهز و ایمن از محل مولدسازی صادر کردند تا امکان نگهداری مناسب‌تر از اسناد تاریخی فراهم شود. با این حال، با گذشت زمان، این دستور هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. انتظار ما این است که با توجه به نگاه و دستور عالی‌ترین مقام دولت در استان، این موضوع با جدیت بیشتری پیگیری شود و گره اداری موجود باز شود. تأمین فضای فیزیکی مناسب، صرفاً یک درخواست اداری یا مسئله مربوط به یک دستگاه اجرایی نیست؛ موضوع به حفاظت از میراث تاریخی مردم مازندران ارتباط دارد. اسنادی که امروز در اختیار ما قرار دارند، بخشی از تاریخ این سرزمین هستند و باید در مکانی متناسب با ارزش و اهمیتشان نگهداری شوند. ما انتظار داریم روند تأمین ساختمان ایمن و مجهز با سرعت بیشتری دنبال شود تا بتوانیم با اطمینان بیشتری از این امانت تاریخی حفاظت کنیم.

تسنیم: چرا دیجیتال‌سازی اسناد تا این اندازه اهمیت دارد و باقی‌ماندن نزدیک به ۷ میلیون برگ سند بدون فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی چه مخاطراتی به همراه دارد؟

موسوی: فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی، دو بخش مهم از فرایند ساماندهی و صیانت از اسناد هستند. وقتی سندی به‌درستی شناسایی و فهرست‌نویسی شود، امکان دسترسی و استفاده پژوهشگران از آن فراهم می‌شود. دیجیتال‌سازی نیز می‌تواند در ثبت و حفاظت از محتوای اسناد و تسهیل بهره‌برداری پژوهشی از آن‌ها نقش مهمی داشته باشد. در حال حاضر، از مجموع ۱۱ میلیون برگ سندی که در اختیار داریم، نزدیک به ۷ میلیون برگ هنوز فهرست‌نویسی و دیجیتال‌سازی نشده‌اند. این حجم از اسناد، نشان می‌دهد که برای تکمیل فرایند ساماندهی و ثبت اطلاعات، به امکانات و زیرساخت‌های بیشتری نیاز داریم. نگرانی ما این است که در صورت وقوع هرگونه حادثه غیرمترقبه یا بروز تهدیدات پدافندی، اسنادی که نسخه جایگزینی از آن‌ها وجود ندارد، در معرض خطر قرار گیرند و بخشی از تاریخ این سرزمین برای همیشه از دست برود. صیانت از هویت ملی و تاریخی نباید حتی در شرایط دشوار و جنگی متوقف شود. اتفاقاً در چنین شرایطی، ضرورت حفاظت از اسناد و فراهم‌کردن امکان دسترسی ایمن به اطلاعات تاریخی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، موضوع تأمین فضای فیزیکی مناسب، تکمیل فهرست‌نویسی و توسعه دیجیتال‌سازی باید به‌عنوان بخش‌هایی از یک مأموریت واحد مورد توجه قرار گیرد؛ مأموریتی که هدف آن حفظ اسناد و انتقال مطمئن آن‌ها به نسل‌های آینده است.

تسنیم: مرکز اسناد مازندران برای تسهیل دسترسی پژوهشگران و دانشجویان به اسناد چه اقداماتی انجام داده است؟

موسوی: رویکرد ما در حوزه خدمات آرشیوی، پژوهش‌محور است. اعتقاد داریم که اسناد تاریخی زمانی می‌توانند نقش مؤثر خود را در شناخت گذشته و توسعه پژوهش ایفا کنند که دسترسی محققان به آن‌ها با موانع غیرضروری اداری روبه‌رو نباشد. بر همین اساس، تلاش کرده‌ایم موانع زائد اداری را از فرایند ارائه خدمات حذف کنیم و امکان استفاده پژوهشگران از خدمات آرشیوی را تسهیل کنیم. امروز محققان و دانشجویان حتی از راه دور نیز می‌توانند خدمات آرشیوی دریافت کنند و همکاران ما با تلاش و ایثارگری، فرایندهای ثبت و ارسال اسناد را برای پژوهشگران آسان‌تر کرده‌اند. هدف این است که پژوهشگران برای انجام تحقیقات خود با دشواری‌های غیرضروری مواجه نشوند و چراغ تحقیق در استان روشن بماند. اسناد باید امکان استفاده علمی داشته باشند و خدمات آرشیوی نیز باید در همین مسیر حرکت کند. البته توسعه خدمات پژوهشی به معنای نادیده‌گرفتن ضرورت حفاظت از اسناد نیست؛ بلکه باید میان نگهداری اصولی از اصل اسناد و فراهم‌کردن دسترسی پژوهشگران به محتوای آن‌ها تعادل برقرار شود.

تسنیم: در حوزه واسپاری آثار ناشران و تکمیل آرشیو مطبوعات استان چه برنامه‌هایی دارید؟

موسوی: واسپاری آثار، یکی از موضوعاتی است که برای حفاظت بلندمدت از تولیدات مکتوب اهمیت زیادی دارد. در سال گذشته، نشست‌های تخصصی با ناشران در ساری و قائمشهر برگزار کردیم و تلاش شد تعامل میان مرکز اسناد و ناشران استان بهبود پیدا کند. یکی از اقداماتی که در این زمینه دنبال کردیم، کاهش زحمت ناشران برای ارسال آثار به مرکز بود. تلاش کردیم فرایند ارسال و واسپاری نسخه‌های رایگان را تسهیل کنیم تا آثار منتشرشده، در مخازن ملی نگهداری و برای صدها سال آینده حفظ شوند. هدف از این کار آن است که آثار ناشران صرفاً برای دوره‌ای محدود در دسترس نباشند، بلکه امکان مراجعه به آن‌ها برای نسل‌های آینده نیز فراهم شود. هر کتاب و اثر مکتوب می‌تواند بخشی از تحولات فکری، فرهنگی و اجتماعی جامعه را ثبت کند و نگهداری آن‌ها برای پژوهش‌های آینده اهمیت دارد. برای سال ۱۴۰۵ نیز برنامه داریم که با تمرکز بیشتری به سراغ نشریات مکتوب استان برویم. آرشیو مطبوعات یکی از منابع ارزشمند برای شناخت تاریخ اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی مازندران است و تکمیل آن می‌تواند ظرفیت پژوهشی مهمی در اختیار محققان قرار دهد. به همین دلیل، تعامل با نشریات و فراهم‌کردن زمینه واسپاری آثار آن‌ها از جمله برنامه‌هایی است که در دستور کار داریم.

تسنیم: برخی دستگاه‌ها ممکن است مأموریت سازمان اسناد را با وظایف نهادهای فرهنگی دیگر یکسان بدانند. جایگاه قانونی این مرکز چیست؟

موسوی: یکی از مشکلاتی که با آن مواجه هستیم، شناخت ناکافی برخی دستگاه‌ها از وظایف و جایگاه قانونی سازمان اسناد و کتابخانه ملی است. لازم است این موضوع به‌درستی تبیین شود؛ چراکه مأموریت این سازمان با وظایف نهاد کتابخانه‌های عمومی یا اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی تفاوت دارد. ما نهاد کتابخانه‌های عمومی یا اداره ارشاد نیستیم. سازمان اسناد و کتابخانه ملی در حوزه ارزشیابی بایگانی‌های راکد دستگاه‌های اجرایی و صیانت از اسناد دولتی و نسخ خطی، مأموریت تخصصی و قانونی دارد. یکی از وظایف مهم ما، ارزشیابی بایگانی‌های راکد ادارات است. دستگاه‌های اجرایی باید بدانند که اسناد موجود در بایگانی‌های آن‌ها، صرفاً پرونده‌های قدیمی و کم‌استفاده نیستند؛ ممکن است در میان همین پرونده‌ها، اسنادی وجود داشته باشد که از نظر تاریخی، حقوقی و اداری ارزش نگهداری داشته باشند. بر همین اساس، دستگاه‌ها بدون رعایت ضوابط و طی فرایند قانونی و نظارتی مربوط، حق ندارند اسناد را امحا کنند. لازم است پیش از هر اقدامی درباره اسناد راکد، ارزش آن‌ها مشخص شود و از امحای اسنادی که باید نگهداری شوند، جلوگیری شود. از رسانه‌ها نیز انتظار داریم در معرفی صحیح مأموریت‌های این سازمان نقش مؤثری ایفا کنند تا جایگاه حاکمیتی و تخصصی سازمان اسناد برای دستگاه‌های اجرایی و افکار عمومی روشن‌تر شود.

تسنیم: آیا مرکز اسناد برای معرفی اسناد تاریخی به مردم و استفاده از آن‌ها در تبیین تحولات گذشته برنامه‌ای دارد؟

موسوی: بله؛ یکی از وظایف مهم ما این است که از طریق اسناد تاریخی، به آگاهی‌بخشی عمومی کمک کنیم. بخشی از اسنادی که در اختیار سازمان قرار دارد، برای عموم مردم شناخته‌شده نیست و محتوای آن‌ها می‌تواند در شناخت دقیق‌تر تحولات گذشته نقش داشته باشد. در همین راستا، اسناد و مکاتبات دولتی مربوط به سال ۱۲۹۲ هجری شمسی را بازخوانی کرده‌ایم. این اسناد حاوی اطلاعاتی درباره جریان‌های مهاجرتی و زمینه‌سازی‌های سیاسی در دهه‌های پیش از شکل‌گیری رسمی برخی جریان‌ها در منطقه است. اهمیت این اسناد در آن است که می‌توانند به شناخت بهتر تاریخ و تحولات اجتماعی و سیاسی مازندران کمک کنند.