حبابی که فرهنگ را در فشار می‌آورد؛ تبدیل کاغذ «کتاب» به کالای لوکس

با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی و روزهای پایانی شهریورماه، بازار کاغذ و مقوا هر ساله با نوسانات قیمتی شدیدی روبرو می‌شود. از یک سو، ورود دفترسازان از نیمه تابستان و از سوی دیگر، خریدهای سالانه مدارس، تقاضا را در این بازار افزایش داده است. این در حالی است که بازار کاغذ و مقوا در حال حاضر با چالش‌های جدی مواجه است و قیمت‌ها به شدت افزایش یافته است. فروشندگان کاغذ نیز این قیمت‌ها را غیرواقعی و حبابی می‌دانند.

در حال حاضر، قیمت هر بند کاغذ تحریر ۱۰۰ در ۷۰ با گرماژ ۷۰ گرم که هفته گذشته ۹ میلیون تومان بود، به ۱۰ میلیون تومان رسیده است. همچنین، قیمت هر بند کاغذ چاپ و تحریر ۶۰ در ۹۰ با گرماژ ۷۰ گرم نیز از ۸ میلیون تومان به ۹ میلیون تومان افزایش یافته است. قیمت سایر اقلام این بازار نیز روند افزایشی داشته است. با ورود محموله جدید کاغذ A4 به بازار، قیمت این کالا به ۹۵۰ هزار تومان رسیده است و قیمت مقوا نیز به ۴۹۰ هزار تومان افزایش یافته که نسبت به هفته گذشته ۳۰ هزار تومان بیشتر است.

تجار و فروشندگان ۳۰ تا ۴۰ درصد از قیمت‌های فعلی را حباب و غیرواقعی می‌دانند. افزایش نرخ ارز و هزینه‌های حمل و نقل کالا از مهم‌ترین دلایل این افزایش قیمت‌ها عنوان شده است، اما این دو عامل به تنهایی نمی‌توانند توجیه‌گر این وضعیت باشند. به گفته هوشنگ تجدد، یکی از واردکنندگان کاغذ و مقوا، قیمت کاغذ تحریر با وجود افزایش دلار و هزینه‌های حمل و نقل باید در حدود ۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان باشد.

این واردکننده همچنین به این نکته اشاره کرد که در ۴۷ سال گذشته، اقتصاد کشور با وجود مشکلات متعدد به کار خود ادامه داده و اکنون مسیرهای جدیدی برای واردات باز شده است. برخی از واردکنندگان از روسیه و عراق بار می‌آورند که این امر می‌تواند کار را تسهیل کند.

افزایش قیمت کاغذ و مقوا در بازار ظهیرالاسلام، اما امروز مهم‌ترین مشکل نشر به شمار نمی‌رود. افزایش قیمت مواد اولیه دیگر مانند مرکب و زینک نیز موجب بر هم خوردن تعادل در بازار ناشران شده است. این عوامل باعث شده‌اند که ناشران از پذیرش آثار جدید خودداری کنند و وقفه‌ای در انتشار آثار پیشین ایجاد شود. با شروع نیمه دوم سال، انتظار می‌رفت که ناشران آثار تازه‌ای را منتشر کنند، اما امسال خبری از این انتشار نیست.

متوسط قیمت کتاب در بازار به بیش از ۸۰۰ هزار تومان و قیمت هر صفحه به ۳ هزار تومان رسیده است. این افزایش قیمت‌ها تنها به کاغذ مربوط نمی‌شود و بسیاری بر این باورند که ناشران نیز در قیمت‌گذاری تأثیرگذار بوده‌اند. افزایش قیمت کتاب، سایه سنگینی بر سر سبد فرهنگی خانوارها انداخته و باعث می‌شود که این کالا از دسترس اقشار متوسط و کم‌درآمد خارج شود. این وضعیت نه تنها تهدیدی برای اقتصاد نشر است، بلکه منجر به کاهش سرانه مطالعه و دور شدن مخاطبان از کتاب‌خوانی می‌شود.

روند فعلی باعث شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب در صنعت نشر شده است. ناشران به دلیل ترس از عدم فروش و ناتوانی در بازگشت سرمایه، شمارگان کتاب را کاهش می‌دهند که این امر هزینه تولید و قیمت نهایی هر نسخه را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، محدود شدن دایره انتخاب مخاطب و کاهش حضور آثار تألیفی و تخصصی در قفسه‌های کتاب‌فروشی، زنگ خطری جدی برای توسعه فرهنگی کشور به شمار می‌رود و نیازمند اتخاذ تدابیر حمایتی است.

رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز به این موضوع اشاره کرده و نسبت به آن هشدار داده است. کارشناسان بر این باورند که برای برون‌رفت از بحران افزایش قیمت کتاب و حفظ رابطه مخاطب با بازار نشر، می‌توان راهکارهایی را در سه سطح سیاست‌گذاری و تأمین مواد اولیه، اصلاح الگوهای تولید در صنعت نشر و حمایت از مصرف‌کننده و دسترسی عمومی دسته‌بندی کرد.

در بخش مدیریت زنجیره تأمین و بازار مواد اولیه، باید به تولید داخلی توجه شود. حمایت واقعی از تولید ملی کاغذ تحریر می‌تواند چالش‌های آینده را کاهش دهد. همچنین، توانمندسازی کارخانه‌های داخلی از طریق تأمین نقدینگی و به‌روزرسانی فناوری می‌تواند کیفیت کاغذ داخلی را ارتقا دهد و وابستگی به نوسانات ارزی را کاهش دهد. تسهیل واردات مستقیم ملزومات چاپ نیز می‌تواند به عنوان مسکنی موقتی عمل کند.

توسعه چاپ بر اساس تقاضا و استفاده از فناوری‌های نوین چاپ دیجیتال برای جلوگیری از حبس سرمایه در انبارها نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی است. همچنین، تقویت و ترویج پلتفرم‌های قانونی کتاب الکترونیک و کتاب گویا با قیمت‌گذاری منصفانه می‌تواند به حفظ مخاطبان کمک کند.

تغییر جهت یارانه‌ها از «تولید» به «مصرف‌کننده نهایی» و اختصاص بن‌های خرید کتاب به دانشجویان و اقشار کتاب‌خوان نیز از دیگر پیشنهادات است. تجهیز و روزآمدسازی شبکه کتابخانه‌های عمومی و تقویت بودجه نهاد کتابخانه‌ها برای خرید کتاب‌های تازه منتشرشده نیز می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند. انتظار می‌رود وزارت ارشاد نیز نسبت به وضعیت ناشران و نشر اقداماتی انجام دهد و بخشی از بودجه نمایشگاه کتاب تهران را صرف زیرساخت اقتصادی نشر کند.