وقف روستاها؛ درآمد موقوفات چگونه به چرخه بازمی‌گردد؟

استان‌ها – به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، وقف یکی از سنت‌های دیرینه و خیرخواهانه در جامعه ایرانی و اسلامی به شمار می‌آید. این سنت در طول تاریخ نه تنها به عنوان یک عمل عبادی و نیکوکارانه، بلکه به عنوان یکی از روش‌های پایدار برای تأمین نیازهای اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و عمومی جامعه مورد توجه قرار گرفته است. مردم در دوره‌های مختلف بخشی از دارایی، زمین، محصولات، خانه‌ها، مغازه‌ها و دیگر اموال خود را با نیت‌های خیرخواهانه از مالکیت شخصی خارج کرده و برای همیشه در مسیر مشخصی قرار داده‌اند تا منافع آن در همان راستا که واقف تعیین کرده، هزینه شود. فرهنگ وقف در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و با گسترش آموزه‌های اسلامی، این سنت اجتماعی و خیرخواهانه ارتباطی عمیق‌تر با باورهای دینی مردم پیدا کرده است. به همین دلیل، در بسیاری از شهرها و روستاهای کشور، موقوفاتی وجود دارد که قدمت برخی از آن‌ها به چند دهه یا حتی چند قرن پیش بازمی‌گردد و اسناد و وقف‌نامه‌های آن‌ها روایتگر بخشی از تاریخ اجتماعی مناطق مختلف است.

مازندران نیز از جمله استان‌هایی است که فرهنگ وقف در آن با زندگی سنتی مردم، کشاورزی، زمین‌داری و ساختار اجتماعی روستاها پیوندی دیرینه دارد. در بسیاری از مناطق این استان، زمین‌های کشاورزی، بخشی از عرصه روستاها، مساجد، حسینیه‌ها، تکایا و دیگر اماکن مذهبی و عمومی در طول سال‌های گذشته وقف شده‌اند. در برخی مناطق نیز با پدیده روستاهای وقفی مواجه هستیم؛ روستاهایی که عرصه آن‌ها به‌صورت کامل یا مشاعی در شمار موقوفات قرار گرفته است. سوادکوه و سوادکوه شمالی از جمله مناطقی هستند که سابقه وقف در آن‌ها به‌طور مستقیم با پیشینه تاریخی و اجتماعی مردم منطقه گره خورده است. وجود موقوفات متعدد، روستاهای وقفی و اماکن مذهبی تحت نظارت اداره اوقاف نشان می‌دهد که وقف در این منطقه صرفاً یک موضوع اداری نیست، بلکه بخشی از میراث اجتماعی و اعتقادی مردم به شمار می‌رود؛ میراثی که در کنار ظرفیت‌های فراوان، با چالش‌هایی همچون شناسایی و تثبیت حقوق موقوفات، وصول اجاره‌بها، اجرای دقیق نیت واقف، رسیدگی به پرونده‌های حقوقی و قضایی و همچنین نگهداری و توسعه بقاع متبرکه مواجه است.

در سوی دیگر ماجرا، اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارد که وظیفه نظارت بر موقوفات، پیگیری حقوق آن‌ها، اجرای نیات واقفان و مدیریت امور بقاع متبرکه را بر عهده دارد. با این حال، گستردگی موقوفات و تنوع کاربری آن‌ها، از اراضی کشاورزی و مسکونی گرفته تا مساجد، حسینیه‌ها، تکایا و روستاهای وقفی، موجب شده است که صیانت از حقوق موقوفات نیازمند پیگیری مستمر اداری و قضایی باشد. در همین راستا و همزمان با هفته وقف، به سراغ حجت‌الاسلام مهدی یوسف‌تبار، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه سوادکوه و سوادکوه شمالی رفتیم تا درباره وضعیت موقوفات این دو شهرستان، تعداد و نوع آن‌ها، پرونده‌های حقوقی و قضایی، نحوه اجرای نیات واقفان، وضعیت بقاع متبرکه، چالش وصول اجاره‌بها و همچنین موقوفاتی که در اختیار دستگاه‌های اجرایی قرار دارند، گفت‌وگو کنیم. متن این گفت‌وگوی تفصیلی را در ادامه می‌خوانید:

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، یوسف‌تبار در آغاز گفت‌وگو درباره گستره فعالیت اداره اوقاف در سوادکوه و سوادکوه شمالی توضیح داد و گفت: “چند سالی است که بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، پانزدهم ربیع‌الاول به‌عنوان آغاز هفته وقف نام‌گذاری شده و این ایام فرصت مناسبی برای معرفی فرهنگ وقف، ظرفیت‌های موقوفات و همچنین تبیین وظایف مردم و دستگاه‌های مسئول در قبال این میراث ارزشمند است. در شهرستان‌های سوادکوه و سوادکوه شمالی حدود ۴۶۰ موقوفه تحت نظارت اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارد. علاوه بر این، حدود ۱۰۰ امامزاده و بقعه متبرکه نیز در این دو شهرستان وجود دارد که امور مربوط به آن‌ها از سوی اداره اوقاف پیگیری و نظارت می‌شود. فعالیت ما در این مجموعه‌ها صرفاً به امور اداری محدود نمی‌شود. در بقاع متبرکه سرکشی‌های مستمر داریم، موضوعات مربوط به غبارروبی، نگهداری، امور عمرانی و سایر نیازهای موجود را پیگیری می‌کنیم و در حد امکانات و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده، اقدامات لازم انجام می‌شود. در کنار این موارد، موضوع فعالیت‌های فرهنگی و قرآنی نیز برای ما اهمیت دارد و برگزاری مسابقات قرآن و برنامه‌های فرهنگی از جمله فعالیت‌هایی است که اداره اوقاف در این دو شهرستان دنبال می‌کند.”

یوسف‌تبار در ادامه افزود: “موقوفات این دو شهرستان تنوع قابل توجهی دارند. بخشی از آن‌ها مربوط به مساجد، حسینیه‌ها و تکایا است و بخشی دیگر را عرصه‌های موقوفه تشکیل می‌دهد که دارای کاربری‌های مختلف، از جمله مسکونی و کشاورزی هستند. در برخی مناطق، موقوفات به‌صورت مشاعی وجود دارند و حتی چندین روستا با چنین شرایطی مواجه هستند. در شهرستان سوادکوه ۶ روستای وقفی داریم و در سطح شهر و روستاهای اطراف نیز موقوفات دیگری وجود دارد که تعداد آن‌ها در برخی موارد تک‌رقمی است. در سوادکوه شمالی نیز یک روستا به‌صورت کامل وقفی است و در کنار آن، موقوفات دیگری در شهر و روستاهای این شهرستان وجود دارد. بنابراین وقتی درباره وقف در سوادکوه و سوادکوه شمالی صحبت می‌کنیم، نباید فقط یک زمین یا یک ساختمان را تصور کنیم؛ بخشی از ساختار اجتماعی و جغرافیایی منطقه با موقوفات گره خورده و همین مسئله اهمیت صیانت از حقوق آن‌ها را دوچندان می‌کند.”

یوسف‌تبار در پاسخ به سوالی درباره تثبیت مالکیت و احقاق حقوق موقوفات گفت: “در حوزه احقاق حقوق موقوفات، نزدیک به ۱۰۰ پرونده در محاکم قضایی داشته‌ایم. بخشی از این پرونده‌ها به نتیجه رسیده و توانسته‌ایم با پیگیری‌های انجام‌شده، وقفیت برخی املاک را در مراجع قضایی به اثبات برسانیم. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چراکه گاهی یک موقوفه برای سال‌ها در اختیار اشخاص قرار گرفته و برای تثبیت وضعیت حقوقی آن نیازمند پیگیری طولانی‌مدت هستیم. در این میان، دو پرونده قابل توجه داشتیم که موقوفه حدود ۴۰ سال در اختیار افراد بود و با پیگیری‌های انجام‌شده توانستیم در دیوان عالی کشور، وقفیت آن را به اثبات برسانیم و پس از تأیید، قرارداد اجاره نیز منعقد شد. این موارد نشان می‌دهد که احقاق حقوق موقوفات گاهی فرآیندی طولانی و پیچیده است و اداره اوقاف ناچار است برای دفاع از حقوق موقوفه، مسیرهای مختلف قانونی و قضایی را طی کند.”

یوسف‌تبار در ادامه به سوالی درباره مرحله بعد از اثبات وقفیت یک ملک پاسخ داد و گفت: “اصل موضوع در وقف این است که درآمد موقوفه باید مطابق نیت واقف هزینه شود. در مواردی که عرصه موقوفه در اختیار مردم قرار دارد، افراد باید به اداره اوقاف مراجعه کنند و نسبت به انعقاد قرارداد اجاره اقدام کنند. درآمد حاصل از این اجاره‌ها باید بر اساس نیتی که در وقف‌نامه مشخص شده، هزینه شود. به‌عنوان مثال، اگر واقف نیت مشخصی برای یک موقوفه تعیین کرده باشد، درآمد آن باید در همان مسیر هزینه شود و نمی‌توان آن را خارج از چارچوب نیت واقف مصرف کرد. ما معمولاً پیش از مناسبت‌هایی مانند ماه محرم یا ماه مبارک رمضان از هیئت امنا و مسئولان اماکن مربوط دعوت می‌کنیم و از آن‌ها می‌خواهیم نیازها و هزینه‌های خود را با ارائه فاکتور اعلام کنند. پس از طی فرآیند مربوط، مبالغ به حساب صاحب فاکتور یا ذی‌نفع واریز می‌شود و اجرای نیت انجام می‌گیرد. امسال نیز موقوفات درآمد مناسبی داشتند و توانستیم از محل درآمد آن‌ها در بحث عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) کمک‌هایی داشته باشیم.”

یوسف‌تبار در ادامه به سوالی درباره هزینه‌های درآمد موقوفات و بقاع متبرکه پاسخ داد و گفت: “هر موقوفه شرایط و نیت خاص خود را دارد و درآمد آن باید در همان چارچوب هزینه شود. در مورد بقاع متبرکه نیز درآمدها و نذورات بر اساس دستورالعمل‌های سازمان اوقاف و مقررات مربوط، در همان بقاع هزینه می‌شود. یکی از بخش‌های مهم این هزینه‌ها مربوط به حقوق و دستمزد خادمان است. در برخی بقاع متبرکه لازم است خادم به‌صورت شبانه‌روزی حضور داشته باشد. این مسئله به‌ویژه در مناطقی مانند سوادکوه اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه شرایط جوی و وضعیت راه‌ها گاهی به گونه‌ای است که ممکن است مسیرها در زمستان یا هنگام بارندگی با مشکل مواجه شود. خادم باید در چنین شرایطی در بقعه حضور داشته باشد و در صورت مراجعه زائران، امکان ارائه خدمات فراهم باشد. تأمین آب جوش، اسکان و سرویس بهداشتی از جمله خدماتی است که در این شرایط باید مورد توجه قرار گیرد. در برخی مناسبت‌ها نیز خدمات گسترده‌تری ارائه می‌شود.”

یوسف‌تبار همچنین به تجربه‌های خدمات‌رسانی به زائران در بقاع متبرکه سوادکوه اشاره کرد و گفت: “بله. در ایام تشییع پیکر مطهر شهدای خدمت نیز در سوادکوه در امامزاده ابوطالب(ع) و امامزاده عبدالحق(ع) موکب و محل اسکان زائران داشتیم و تلاش شد خدمات لازم به مردم و زائران ارائه شود. در کنار خدمات فرهنگی و رفاهی، موضوع نگهداری و مرمت ابنیه بقاع نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. بخش قابل توجهی از هزینه‌های عمرانی از محل درآمد همین اماکن تأمین می‌شود. البته شرایط اقتصادی و افزایش قیمت مصالح ساختمانی، نگهداری و حفظ ابنیه را بسیار دشوار و پرهزینه کرده است. وقتی یک بنای قدیمی یا یک بقعه نیاز به تعمیر، مرمت یا بازسازی دارد، هزینه‌های آن بسیار سنگین شده و باید منابع لازم برای این کار تأمین شود.”

یوسف‌تبار در ادامه به وضعیت ادارات و دستگاه‌هایی که در املاک موقوفه مستقر هستند، اشاره کرد و گفت: “در سوادکوه و سوادکوه شمالی چند اداره در چنین شرایطی قرار دارند و وضعیت پرداخت اجاره آن‌ها چگونه است؟ در این دو شهرستان، برخی ادارات در املاک موقوفه مستقر هستند. حدود ۶ اداره حساس و مهم در سوادکوه و سوادکوه شمالی مستأجر موقوفه هستند. متأسفانه در برخی موارد اجاره‌بها به‌روز نشده و پرداخت‌ها نیز با مشکل مواجه است. این موضوع فقط درباره دستگاه‌های اجرایی نیست و در مورد برخی افراد و ساکنان نیز با چنین مسئله‌ای مواجه هستیم. ما در روستاهای مختلف موقوفات متعددی داریم. حتی در مواردی هم سند رسمی وجود دارد و هم رأی دادگاه صادر شده است. برای نمونه، رأیی مربوط به سال ۱۳۲۳ هجری شمسی داریم که در سال ۱۳۲۵ نیز در مرحله تجدیدنظر در مازندران تأیید شده و بر اساس آن رأی، سند صادر شده است. با وجود چنین اسناد و آرایی، متأسفانه در برخی موارد افراد زیر بار پرداخت اجاره‌بهای موقوفه نمی‌روند.”

یوسف‌تبار در ادامه به چالش‌هایی که در پرداخت اجاره‌بهای موقوفات وجود دارد، اشاره کرد و گفت: “این موضوع یکی از چالش‌هایی است که باید از دو منظر قانونی و شرعی مورد توجه قرار گیرد. وقتی یک ملک وقف شده و وقفیت آن به اثبات رسیده است، استفاده از آن باید در چارچوب قوانین و مقررات مربوط به موقوفات باشد. ما تلاش می‌کنیم موضوعات را از مسیر قانونی دنبال کنیم، اما مسئله فقط بحث حقوقی نیست؛ وقف یک موضوع شرعی نیز هست و واقف مال خود را برای نیت مشخصی وقف کرده است. بنابراین نمی‌توان نسبت به حقوق موقوفه بی‌تفاوت بود. اگر کسی از عرصه موقوفه استفاده می‌کند، باید تکلیف اجاره و حقوق موقوفه را مشخص کند.”

یوسف‌تبار در پایان به تبعات عدم پرداخت اجاره‌بهای موقوفات برای اجرای نیات واقفان اشاره کرد و گفت: “طبیعی است که وقتی درآمد موقوفه وصول نشود، امکان اجرای نیت واقف نیز محدود می‌شود. موقوفه برای این ایجاد شده که درآمد آن در مسیر مشخصی هزینه شود. اگر اجاره عرصه‌های موقوفه پرداخت نشود، این درآمد از چرخه اجرای نیت خارج می‌شود و در نتیجه بخشی از اهدافی که واقف برای آن مال خود را وقف کرده، محقق نخواهد شد.”