نوش آباد؛شهر دیرپای فرهنگ و هنر

دکتر مژده افشار

از تهران به سمت قم و پس از آن به سمت شهر کویر و تاریخ کاشان راه می افتیم. نرسیده به کاشان به شهر کهن و دیرپای فرهنگ و تاریخ؛ آران و بیدگل می رسیم و چند کیلومتر ار طی می کنیم تا در دل کویر نوش آباد را ببینیم و از مردمان نجیبش راز استواری را سوال کنیم. نوش‌آباد شهری در بخش مرکزی شهرستان آران و بیدگل و از توابع این شهرستان در استان اصفهان ایران است.

نوش‌آباد از طریق جاده ای به طول دو کیلومتر در شرق به شهر آران و بیدگل، از جنوب به طول نه کیلومتر به کاشان و از غرب به جاده ای به طول هفت کیلومتر به سفیدشهر و از شمال به کویر مرکزی ایران ارتباط دارد.

پیشینه تاریخی:

تحقیقات باستان‌شناسی نشان داده‌است که انسان عهد حجر که تازه از کوه فرود آمده و در دشت سکونت گزیده بود، بر روی همان مسیر کمانی شکل اطراف کویر نمک استقرار یافته بود و این قرارگاه‌های انسانی که تاکنون شناخته شده‌اند در کاشان (تپه سیلک)، قم، ری و دامغان بوده‌است.

پس از آنکه تپه سیلک (در ۱۴ کیلومتری جنوب غرب)، در اوایل هزاره اول (پیش از میلاد مسیح) تخریب شد، مهاجمین پیروز فین کنونی را مسکن خویش قرار دادند و در اطراف آنجا آبادیهای کوچک و بزرگی مانند آران دشت، بیدگل، نوش‌آباد، نیاسر و ورزآباد پدید آمد.

کتاب «الاعلاق النفیسه» ابن رسته (۲۹۰هجری) است. وی از نوش‌آباد به عنوان یکی از منزلگاه‌های راه بین ری و اصفهان نام می‌برد و این در حالی است که در این مأخذ اشاره‌ای به کاشان نشده‌است. همین موقعیت حیاتی نوش‌آباد بر سر شاهراه مرکزی ایران رهنمون ما به پیشینه تاریخی آن است.

آنگونه که در کتاب تاریخ قم (نوشته شده در سال ۳۷۸ هـ ق) آمده‌است «انوشاباد این دیه را از بهر آن بدین نام کردند که یکی از اکاسره (ساسانیان) بدان ناحیت بگذشت به چشمه که آنجاست فرود آمد و آن چشمه و موضع را خوش یافت بفرمود تا به آنجا دیهی بنا نهاد و انوشاباد نام کردند.» نوش‌آباد از انوشه (انوشه روان) به معنی بی‌زوال و جاویدان و بی‌مرگ می‌باشد. جایی که خوش و خرم است و روان جاویدی دارد.

عبدالرحیم کلانتر ضرابی در کتاب تاریخ کاشان می‌گوید:

«و از آنجا به قریه نوش‌آباد و از آنجا به قریه آران و از آنجا به قریه بیدگل و این سه قریه از قرا معتبره و از قصبات معظمه گرمسیر و در دامنه بند ریگ بین الشمال و المشرق و در یک فرسخی و یک فرسخ و نیم کاشان واقع هستند.»

مقصد ما شهر زیر زمینی اویی بزرگترین شهر زیرزمینی جهان است که هزارو پانصد سال قدمت دارد و به دوره ساسانیان بر می گردد. این شهر زیرزمینی با وسعتی بیش از ۴ کیلومتر و در سه طبقه در عمق‌های ۴ الی ۲۱ متری از سطح زمین به وجود آمده‌است. کاربری این شهر در دوره‌ها احتمالاً متفاوت بوده به گونه‌ای که در دوران ساسانی تا صفوی و حتی زندیه بیشتر به عنوان پناهگاه یا جان‌پناه محلی برای اختفا و حفظ جان استفاده می‌شده به همین منظور همیشه در حال گسترش بوده‌است اما در دوران قاجار احتمال می‌رود بیشتر به منظور فرار از گرما در تابستان استفاده می‌شده‌است.

معماری دست کند اویی (شهر زیر زمینی) که بی شک، شهر پیش از آن شکل گرفته، محلی برای اختفا در ادوار گذشته بوده و نشان از وجود نا امنی در منطقه و تفکر هوشمندانه ساکنان آن است. این معماری به صورت دالانهای تو در تو در کل زیر سطح شهر و حتی فراتر از آن در دوران ساسانی و اوایل دوران اسلام گسترده شده‌است.

مردمان قدیم در راهرو ها و دالن های این شهر زیر زمینی برای این که همدیگر را گم نکنند از کلمه «آهای»استفاده می کردند و بعد ها این کلمه به «اویی»تغییر یافته و امروز این شهر زیر زمینی را به این نام می خوانند. اتاق های تو در تو با دیواره های ضخیم از هم جدا شده و هیچ خبری از در و پنجره نیست. به راستی چه اراده و همتی پیش روی مردم این سرزمین بوده که بدون استفاده از ادوات و وسایل مکانیکی توانسته اند با دستان خالی و احتمالا بیل و چکشی چونین معماری شکوهمندی از خود برجای بگذارند؟

این شهر زیر زمینی نماد و صلابت مردمی خانواده پرست و با ایمان است که برای پنهان ماندن همسر و فرزندان از دست دشمنان  تا پای جان مردانه ایستاده و با دستان زخمی چونین شهری را بنیان گذاشته اند. شهر زیر زمینی نوش آباد صرفا یک اثر باستانی نیست؛ بلکه گنجینه ای عظیم برای پژوهشگران، محققان و جامعه شناسان است که قطب مطالعه فردی و اجتماعی یک گروه از مردمان بپردازند و به افسانه ها در تاریخ جانی دوباره ببخشند. رشته چاه ها و قنات هایی از زیر زمین به هم پیوسته و رد شده است. برای تهویه این مکان سوراخ های بزرگی تعبیه گردیده که این سوراخ ها کار اکسیژن رسانی به مردمان را در دل این شهر برعهده داشته است. پس از بازدید از شهر زیر زمینی نوش آباد به قلعه خشتی متعلق به دوره سلاجقه و از جنس خشت خام و گل به مساحت یک هکتار می رویم این قلعه دارای ۹ برج دیدبانی بوده و کاربرد نظامی داشته و در زمان های بعدی کاربری مسکونی پیدا کرده است. در مجاورت محلی به تختگاه و در بخش مرکزی شهر تاریخی نوش آباد مسجد جامع عتیق با مناره بلند و والایش مارا به خود می خواند مردم می گویند این مکان قبلا آتشکده بوده و پس از اسلام به مسجد تغییر یافته است.  تختگاه محلی است که مردم شهر می گویند زمانی بارگاه انوشیروان بوده  و زنجیری داشته که یک سرش به آسمان وصل بوده و اگر گناهکاری دست به این زنجیر می گرفت و به بی گناهی خود قسم می خورد به آسمان می رفت.

شهر نوش آباد بیش از ۱۵۰ اثر تاریخی دارد. مهم تر از آن آیین نوش آبادی هاست که همچنان زنده و پویا و پا برجاست این آیین ها برخواسته از مذهبه شیعه و برخواسته  اعتقاد مردمانی راستین است که همچنان در اوج قرار دارد. از مراسم های ویژه می توان به کاروان هشتم محرم، مراسم تاسوعا و عاشورا، مراسم یازدهم و دوازدهم، مراسم کتل برداری ، مراسم کشته برداری و دیگر مراسم اشاره کرد. در نوش آباد قلعه های تاریخی و متعددی چون جلال آباد، فخر آباد، سی زان ، شجاع آباد و … وجود دارد.

امروز هنر قالی بافی کماکان در چرخه اقتصادی و اجتماعی مردم اهمیت فراوانی دارد. نوش آباد شهر مردمانی سخت کوش و با اعتقاد است که می توانند فردا های بهتری را برای این سرزمین طراحی کنند.