گزارش پژوهشی جذاب و جامع

به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، مهر هنوز به آغاز خود نرسیده است، اما هزینه‌های آن مدت‌هاست که به خانه‌های مردم نفوذ کرده است؛ از دفتر و مداد گرفته تا کیف، جامدادی، مدادرنگی و ابزارهای هندسی. در ویترین کتاب‌فروشی‌ها کالا به وفور موجود است و قفسه‌ها همچنان مملو از رنگ و طرح و برندهای مختلف هستند، اما پشت این ظاهر شلوغ، واقعیتی متفاوت در حال شکل‌گیری است؛ خانواده‌ها برای خرید لوازم مدرسه بیش از گذشته دقت می‌کنند، قیمت‌ها را بررسی می‌کنند، میان چند فروشگاه جابه‌جا می‌شوند، از خرید برخی اقلام صرف‌نظر می‌کنند و گاهی خریدهای ضروری را تا زمان دریافت حقوق یا فراهم شدن پول به تأخیر می‌اندازند. بازار لوازم‌التحریر در شهریور ۱۴۰۵ تصویری دوگانه دارد؛ از یک‌سو کالا در بازار به وفور موجود است و حتی گزارش‌هایی از موجودی قابل‌توجه نوشت‌افزار در کشور منتشر شده و از سوی دیگر، قدرت خرید مصرف‌کننده کاهش یافته و فعالان صنفی از کاهش تقاضا سخن می‌گویند. این دو تصویر در ظاهر متناقض به نظر می‌رسند، اما در واقع دوروی یک مسئله واحد هستند. زمانی که تولیدکننده کالا دارد، انبار پر است و عرضه وجود دارد، اما مشتری توان خرید سابق را ندارد، مسئله از کمبود کالا به سمت بحران قدرت خرید تغییر می‌کند. در چنین شرایطی، مسئله بازار لوازم‌التحریر فقط افزایش قیمت چند قلم کالا نیست؛ بلکه موضوع کوچک شدن سبد خرید خانواده، تغییر کیفیت انتخاب‌ها و افزایش سهم هزینه‌های مدرسه از درآمدی است که پیش از این نیز تحت فشار مسکن، خوراک، درمان، حمل‌ونقل و اقساط قرار داشته است. خانواده ممکن است دفتر کمتری بخرد، مدادرنگی ارزان‌تری انتخاب کند، کیف سال گذشته را تعمیر کند یا خرید برخی اقلام را به روزهای بعد موکول کند، اما دانش‌آموز همچنان به وسایل آموزشی نیاز دارد و مدرسه نیز نمی‌تواند منتظر هماهنگ شدن درآمد خانوار با قیمت کالاها بماند.

مهر ۱۴۰۵؛ شهریورِ حساب‌وکتاب شهریور برای بازار لوازم‌التحریر ماهی عادی نیست. تقاضای فصلی در این ماه افزایش می‌یابد و خانواده‌ها برای خرید وسایل مدرسه به بازار می‌روند، اما امسال این فصل در شرایطی آغاز شده که قیمت بخش قابل‌توجهی از کالاها نسبت به سال گذشته افزایش یافته است. رئیس اتحادیه لوازم‌التحریر در شهریور امسال، میزان افزایش قیمت بخش عمده محصولات را حدود ۵۰ تا ۱۰۰ درصد اعلام کرده و بیشترین افزایش را مربوط به محصولات سلولزی دانسته است. این رقم به معنای آن نیست که تمام کالاهای موجود در بازار دقیقا دو برابر شده‌اند؛ قیمت هر محصول به برند، کیفیت، تعداد برگ، مواد اولیه، کشور سازنده و مسیر توزیع بستگی دارد. بررسی نمونه‌های قیمتی بازار نشان می‌دهد یک سبد متوسط لوازم مدرسه می‌تواند حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیون تومان هزینه داشته باشد. این رقم نرخ رسمی و یکسانی برای همه دانش‌آموزان نیست و عواملی مانند پایه تحصیلی، نوع مدرسه، تعداد اقلام، برند، کیفیت و سطح خرید خانواده در آن تأثیر دارد. در نمونه‌ای از بازار، دفتر ۱۰۰ برگ سیمی در شهریور بین ۳۷۵ تا ۴۲۰ هزار تومان قیمت داشته است؛ در حالی که برای نمونه‌ای از همین گروه کالا در اوایل مرداد قیمت حدود ۲۹۵ هزار تومان ثبت شده بود. این ارقام مربوط به نمونه‌های مشخص هستند و به دلیل تفاوت برند، کیفیت کاغذ، جلد و نوع صحافی نمی‌توان آن‌ها را شاخص رسمی افزایش قیمت همه دفترها دانست، اما فاصله قیمتی آن‌ها نشان می‌دهد که برخی کالاها حتی در فاصله کوتاه تابستان تا شهریور نیز با تغییر قیمت مواجه شده‌اند.

در بازار، دفترهای ساده‌تر با قیمت پایین‌تر نیز وجود دارند؛ از دفترهای اقتصادی تا محصولات برنددار و فانتزی. اما کاهش قدرت خرید باعث شده تنوع کالا برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر صرفا به معنای امکان انتخاب بر اساس سلیقه نباشد. خانواده به جای اینکه میان دو دفتر بر اساس طرح و کیفیت انتخاب کند، ناچار است ابتدا توان مالی خود را بسنجد و سپس سراغ محصولی برود که در محدوده بودجه‌اش قرار دارد. خودکار نمونه‌ای از این وضعیت است. قیمت یک خودکار پنتر EP101 در شهریور حدود ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان و قیمت بسته ۱۰ عددی آن حدود ۳۱۰ تا ۳۷۵ هزار تومان گزارش شده است. این رقم زمانی معنا پیدا می‌کند که در کنار هزینه دفتر، مداد، پاک‌کن، تراش، مدادرنگی، جامدادی، کیف، ابزار هندسی، چسب و دیگر اقلام قرار بگیرد. خانواده یک خودکار نمی‌خرد؛ بلکه مجموعه‌ای از کالاها را باید در فاصله‌ای کوتاه تهیه کند و فشار واقعی در جمع این هزینه‌ها آشکار می‌شود. در بخش مدادنوکی نیز فاصله قیمت‌ها قابل‌توجه است. نمونه اقتصادی ZY-520 حدود ۱۲۶ هزار تومان قیمت دارد، در حالی که یک مدل زبرا M-301 حدود ۴۳۵ هزار تومان و نمونه‌ای از استدلر Triplus Micro حدود ۷۰۰ هزار تومان عرضه شده است. این اختلاف، علاوه بر تفاوت برند و کیفیت، نشان‌دهنده بازاری است که در آن برای یک نیاز مشابه، سطوح قیمتی متعددی وجود دارد؛ اما هرچه قدرت خرید کاهش پیدا کند، سهم گزینه‌های ارزان‌تر در سبد خانوار بیشتر می‌شود.

مدادرنگی نیز همین تفاوت را نشان می‌دهد. قیمت یک بسته مدادرنگی ۱۲ رنگ حدود ۳۵۰ تا ۴۲۰ هزار تومان گزارش شده، در حالی که یک نمونه ۱۲۰ رنگ به حدود ۴ میلیون و ۸۸۰ هزار تومان رسیده است. این دو محصول از نظر تعداد رنگ، برند، کیفیت و بسته‌بندی قابل‌مقایسه مستقیم نیستند، اما فاصله قیمتی آن‌ها گستره بازار نوشت‌افزار را نشان می‌دهد که در آن یک نیاز آموزشی می‌تواند به انتخاب میان چندین سطح قیمتی تبدیل شود. کوله‌پشتی نیز دیگر کالایی کم‌هزینه نیست. در نمونه‌های بازار شهریور، قیمت یک کوله‌پشتی متوسط حدود ۴ میلیون و ۱۷۰ هزار تومان گزارش شده است. البته کیف‌های اقتصادی و مدل‌های گران‌تر نیز در بازار وجود دارند، اما رسیدن قیمت برخی کیف‌ها به چند میلیون تومان باعث شده خانواده‌ها به استفاده مجدد از کیف سال گذشته، تعمیر زیپ و بند، انتقال کیف از فرزند بزرگ‌تر به کوچک‌تر یا خرید مدل‌های ارزان‌تر فکر کنند. جامدادی در نمونه‌های بررسی‌شده حدود ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشته است. پاک‌کن فکتیس PB20 حدود ۱۰۵ هزار تومان، تراش‌های مخزن‌دار از ۹۰ تا بیش از ۲۰۰ هزار تومان، خط‌کش از ۷۰ تا ۱۴۰ هزار تومان، گونیا و نقاله حدود ۱۵۰ هزار تومان، پرگار حدود ۲۰۰ هزار تومان، غلط‌گیر ۷۰ تا ۱۰۰ هزار تومان و مجموعه‌ای از چسب‌ها حدود ۱۵۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند. هیچ‌یک از این اقلام به‌تنهایی نمی‌تواند فشار اقتصادی واردشده بر خانواده را توضیح دهد؛ مسئله در جمع شدن همین هزینه‌های به‌ظاهر کوچک است.

کوهدشت؛ حساب خرید روی کاغذ گران در چند کتاب‌فروشی کوهدشت، قیمت‌ها تصویری روشن‌تر از فشار هزینه‌ای پیش‌روی خانواده‌ها نشان می‌دهد. دفتر ۵۰ برگ در شهریور ۱۴۰۵، بسته به کیفیت، بین ۷۰، ۹۰ و ۱۲۰ هزار تومان عرضه می‌شود. دفتر ۱۰۰ برگ بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد، پاک‌کن و تراش در بازه ۱۰ تا ۶۰ هزار تومان فروخته می‌شود، خط‌کش حدود ۸۰ هزار تومان قیمت دارد، خودکار بین ۲۰ تا ۶۰ هزار تومان و مدادرنگی بین ۱۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. فروشندگان در گفت‌وگوهای میدانی با خبرنگار تسنیم از افزایش شدید قیمت برخی اقلام نسبت به سال گذشته سخن گفته و در مواردی میزان افزایش را حدود سه‌برابر عنوان کرده‌اند. این ادعا برای تبدیل شدن به یک عدد آماری قطعی، نیازمند تطبیق قیمت همان کالا، همان برند، همان تعداد برگ و همان کیفیت در سال ۱۴۰۴ است؛ بنابراین نمی‌توان آن را به همه بازار تعمیم داد. با این حال، قیمت‌های فعلی نشان می‌دهد خانواده‌ها در برابر طیفی از قیمت‌ها قرار دارند و توان مالی بیش از گذشته در انتخاب آن‌ها نقش دارد. در این بازار، اختلاف چند ده هزار تومانی در یک قلم، هنگام خرید چندین کالا تبدیل به رقم قابل‌توجهی می‌شود. یک دفتر ۵۰ برگ با قیمت ۷۰ هزار تومان در برابر نمونه ۱۲۰ هزار تومانی، ۵۰ هزار تومان اختلاف دارد. اگر خانواده ۱۰ دفتر تهیه کند، همین تفاوت به ۵۰۰ هزار تومان می‌رسد. دفترهای ۱۰۰ برگ نیز همین وضعیت را نشان می‌دهند. خانواده‌ای که پنج دفتر را با میانگین قیمت ۲۷۵ هزار تومان بخرد، فقط برای این بخش یک میلیون و ۳۷۵ هزار تومان هزینه می‌کند؛ رقمی که هنوز دفترهای دیگر، مداد، خودکار، مدادرنگی، جامدادی، کیف و ابزارهای آموزشی را شامل نمی‌شود. اگر بر اساس قیمت‌های میدانی کوهدشت، یک سبد پایه و محدود محاسبه شود، تصویر روشن‌تر می‌شود. ۱۰ دفتر ۵۰ برگ با میانگین قیمت ۹۰ هزار تومان، ۹۰۰ هزار تومان هزینه دارد. پنج دفتر ۱۰۰ برگ با میانگین ۲۷۵ هزار تومان، یک میلیون و ۳۷۵ هزار تومان دیگر به هزینه اضافه می‌کند. چهار خودکار با میانگین ۴۰ هزار تومان نیز ۱۶۰ هزار تومان هزینه دارد. اگر قیمت یک پاک‌کن و یک تراش را به‌صورت تقریبی ۷۰ هزار تومان، خط‌کش را ۸۰ هزار تومان و مدادرنگی را در میانه بازه ۱۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان، یعنی ۲۷۵ هزار تومان، در نظر بگیریم، مجموع همین اقلام محدود به حدود ۲ میلیون و ۸۶۰ هزار تومان می‌رسد. اما این هنوز یک سبد کامل مدرسه نیست. مداد مشکی، مداد قرمز، جامدادی، کوله‌پشتی، غلط‌گیر، چسب، قیچی، پوشه، دفتر نقاشی، ماژیک و وسایل هندسه در این محاسبه وجود ندارند. بنابراین رقم نزدیک به سه میلیون تومان را باید هزینه یک سبد محدود دانست، نه سقف هزینه آغاز سال تحصیلی. در همین سبد محدود نیز انتخاب کیفیت و برند می‌تواند رقم نهایی را تغییر دهد. خانواده ناچار است میان تعداد، کیفیت و قیمت انتخاب کند؛ دفتر گران‌تر را بخرد و از قلم دیگری بزند، مدادرنگی ارزان‌تر انتخاب کند، کیف سال قبل را دوباره استفاده کند یا بخشی از خرید را به آینده موکول کند. اینجاست که قیمت، از یک عدد روی برچسب به مسئله‌ای در بودجه خانوار تبدیل می‌شود.

تهران؛ همان کالا، اما نه الزاماً همان مقایسه اما برای اینکه تصویر کوهدشت کامل‌تر شود، باید آن را کنار تهران گذاشت. بازار تهران و فروشگاه‌های آنلاین نیز طیف گسترده‌ای از قیمت‌ها را نشان می‌دهند. در بازار آنلاین ترب، برای یک دفتر مشق ۱۰۰ برگ جلد طلقی ساده رنگی قیمت حدود ۱۲۰ هزار تومان دیده شده و در فروشگاه حامین، نمونه‌های ۱۰۰ برگ بسته به برند از حدود ۳۹۵ هزار تومان تا ۶۴۹ هزار تومان و بالاتر عرضه شده‌اند. برای دفتر نقاشی ۵۰ برگ نیز نمونه‌ای حدود ۲۹۵ هزار تومان و برای دفترهای ۱۰۰ برگ پیل، لانگو و دات به‌ترتیب قیمت‌های حدود ۵۴۹، ۶۴۹ و ۷۴۹ هزار تومان گزارش شده است. اما این اعداد را نمی‌توان بدون توجه به مشخصات کالا کنار قیمت‌های کوهدشت گذاشت. دفتر ۵۰ برگ ۷۰ هزار تومانی کوهدشت الزاماً همان محصول دفتر ۲۹۵ هزار تومانی بازار آنلاین نیست؛ همان‌طور که دفترهای ۱۰۰ برگ نیز از نظر برند، کاغذ، طراحی، جلد و کیفیت تفاوت دارند. در همین بازار آنلاین، نمونه‌هایی مانند دفتر کلاسوری ۱۰۰ برگ نگار با خودکار حدود ۳۳۲ هزار و ۵۰۰ تومان، دفتر مشق ۱۰۰ برگ سیمی لانگو مدل استیچ حدود ۵۷۵ هزار تومان، دفتر زبان ۸۰ برگ سیمی حدود ۱۷۶ هزار تومان و دفترهای فانتزی ۸۰ برگ با قیمت‌هایی نزدیک ۷۰۰ هزار تومان ثبت شده‌اند. این اعداد نشان می‌دهند که بازار در واقع دو لایه دارد: یک بازار اقتصادی که خانواده برای پایین آوردن فاکتور به آن مراجعه می‌کند و یک بازار فانتزی و برندمحور که قیمت‌های آن می‌تواند چند برابر کالاهای ساده باشد. همین وضعیت درباره مداد و خودکار هم دیده می‌شود. خودکار معمولی در بازار کوهدشت حدود ۲۰ تا ۶۰ هزار تومان قیمت دارد، اما در بازار آنلاین، خودکار برند یا مدل خاص می‌تواند چند برابر شود. برای نمونه، خودکار پنتر EP101 حدود ۶۰ تا ۶۵ هزار تومان قیمت داشته و بسته‌های چندتایی آن نیز قیمت بالاتری دارند. مداد نیز از یک کالای بسیار ارزان و ساده تا مدادهای برند و تخصصی با قیمت‌های چندصد هزار تومانی برای چند عدد، طیف گسترده‌ای دارد. گرانی لوازم‌التحریر در ۱۴۰۵ را بنابراین نباید فقط در عدد روی برچسب جست‌وجو کرد؛ باید آن را در تغییر رفتار خانواده، کوچک شدن قدرت انتخاب، افزایش هزینه شروع سال تحصیلی و تکرار هزینه‌های مصرفی در طول سال دید. در کوهدشت، قیمت‌های میدانی این فشار را از سطح حرف به سطح عدد آورده‌اند.