چابهار: پایگاه فضایی جدید در رقابت‌های ژئوپلیتیک جهانی

اجتماعی به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، فضا در قرن بیست و یکم از یک محیط صرفاً تحقیقاتی به عرصه‌ای رقابتی در زمینه‌های ژئوپلیتیک، اقتصادی و امنیتی تبدیل شده است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تاریخ ۶ دسامبر ۱۹۹۴ با تصویب قطعنامه‌ای تاریخی، روزهای ۴ تا ۱۰ اکتبر را به عنوان «هفته جهانی فضا» نام‌گذاری کرد تا دستاوردهای بشری در تسخیر و بهره‌برداری از این فضای بی‌کران را گرامی بدارد. در سال ۱۴۰۵، این رویداد در جمهوری اسلامی ایران با شعار «انقلاب ماهواره‌برها» برگزار خواهد شد. این نام‌گذاری نشان‌دهنده تغییر عمده‌ای در دکترین فضایی کشور است؛ از مرحله آزمایشگاهی و ساخت ماهواره‌های کوچک به فاز تثبیت دسترسی مستقل، پایدار و ارزان به مدارهای بالاتر فضایی.

سازمان فضایی ایران در یک ابتکار نمادین، روزهای هفته جهانی فضا در سال ۱۴۰۵ را به نام نسل‌های مختلف پرتابگرهای بومی نام‌گذاری کرده است: یکشنبه ۱۲ مهر به نام ماهواره‌بر «سفیر»، دوشنبه ۱۳ مهر «سیمرغ»، سه‌شنبه ۱۴ مهر «ذوالجناح»، چهارشنبه ۱۵ مهر «قاصد»، پنجشنبه ۱۶ مهر «قائم»، جمعه ۱۷ مهر «ققنوس» و شنبه ۱۸ مهر به نام ماهواره‌بر «سریر». این نام‌گذاری که روایت تاریخی از یک مسیر بومی و پرفراز و نشیب است، نشان‌دهنده این واقعیت است که پرتابگرها شریان حیاتی و گلوگاه اصلی هر برنامه فضایی به شمار می‌روند. با این حال، تحقق این «انقلاب» و تکامل پرتابگرها از کلاس سبک به کلاس‌های سنگین و فوق‌سنگین، بدون وجود زیرساخت‌های زمینی مناسب، عملاً غیرممکن است.

ماهواره‌برهای غول‌پیکر با تناژ بالا نیازمند پدهای پرتاب وسیع، کریدورهای پروازی ایمن به سمت اقیانوس و لجستیک بندری هستند که تأمین آن‌ها در پایگاه‌های سنتی محصور در خشکی امکان‌پذیر نیست. در این راستا، «پایگاه ملی فضایی چابهار» به عنوان یک الزام استراتژیک و دروازه اصلی ایران به سمت فضا مطرح می‌شود. این گزارش به بررسی ابعاد فنی، جغرافیایی، اقتصادی و راهبردی پایگاه فضایی چابهار پرداخته و نقش آن را در تحقق برنامه‌های کلان فضایی کشور در سال ۱۴۰۵ و پس از آن تبیین می‌کند.

تکامل پرتابگرهای ایرانی و ضرورت تغییر پایگاه برنامه فضایی ایران که از اواخر دهه ۱۳۸۰ شتاب گرفت، در ابتدا متکی بر زیرساخت‌های پایگاه فضایی سمنان (پایگاه امام خمینی) و شاهرود بود. با این حال، بلوغ فناورانه در طراحی پرتابگرها، محدودیت‌های ژئوپلیتیک و فیزیکی پایگاه‌های درون‌سرزمینی را نمایان ساخت. برای درک چرایی نیاز به پایگاه چابهار، باید مسیر تکامل ماهواره‌برهای ایرانی را مورد بررسی قرار داد. مسیر توسعه پرتابگرهای فضایی ایران از ماهواره‌بر «سفیر» آغاز شد؛ یک موشک دومرحله‌ای با سوخت مایع، وزنی در حدود ۲۶ تن، طول ۲۲ متر و قطر ۱.۲۵ متر که در سال ۱۳۸۷ نخستین ماهواره ایرانی (امید) را در مدار ۲۴۵ کیلومتری زمین قرار داد. این پرتابگر پس از انجام مأموریت‌های تاریخی خود بازنشسته شد تا راه برای نسل‌های بعدی باز شود.

پس از آن، ماهواره‌بر «سیمرغ» با طول ۲۶ متر و قابلیت حمل محموله‌های سنگین‌تر توسعه یافت. اما انقلاب واقعی در توسعه خانواده‌های جدیدی نظیر «قائم»، «ذوالجناح»، «سریر» و «سروش» رخ داد. ماهواره‌برهای سری قائم (نظیر قائم-۱۰۰) که پرتابگرهایی با سوخت جامد هستند، توانستند ماهواره‌هایی نظیر ثریا را با موفقیت در مدار ۵۵۰ تا ۷۵۰ کیلومتری تزریق کنند. ماهواره‌بر «سریر» با طولی بالغ بر ۳۵ متر، از افزوده شدن یک مرحله جدید به ماهواره‌بر سیمرغ حاصل شده است. در گام نهایی، طراحی ماهواره‌برهای فوق‌سنگین «سروش-۱» و «سروش-۲» در دستور کار قرار گرفت. سروش برخلاف سریر، یک طراحی کاملاً نوین با قطر بدنه و نیروی رانش بسیار بالاتر است که منحصراً برای دستیابی به مدار زمین‌آهنگ (GEO) در ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری طراحی شده است.

استفاده عملیاتی از پرتابگرهای کلاس سریر و سروش به هیچ وجه در پایگاه‌های داخلی کشور امکان‌پذیر نیست. ابعاد عظیم این موشک‌ها نیازمند زیرساخت‌های مونتاژ غول‌پیکر، مخازن سوخت کرایوژنیک (فوق‌سرد) و مهم‌تر از همه کریدورهای پروازی بسیار ایمن است که از روی هیچ منطقه مسکونی عبور نکند. این الزامات فیزیکی، ایده ساخت پایگاهی در سواحل مکران را از یک طرح بلندپروازانه به یک ضرورت استراتژیک تبدیل کرد.

تحلیل ۱۶ گانه مزیت‌های جغرافیایی، فنی و اقتصادی چابهار طراحی پایگاه فضایی چابهار که در ابتدا در ابعاد ۵ در ۵ کیلومتر پایه‌ریزی شد و در طرح‌های توسعه‌ای وسعت آن به حدود ۱۴ هزار هکتار می‌رسد، پاسخی مهندسی‌شده به محدودیت‌های ژئوپلیتیک است. بررسی داده‌های جغرافیایی نشان می‌دهد که این پایگاه در عرض جغرافیایی ۲۵ درجه و ۲۰ دقیقه شمالی و طول جغرافیایی ۶۰ درجه و ۲۷ دقیقه شرقی واقع شده است. این مختصات، چابهار را به یکی از بی‌نظیرترین سایت‌های پرتاب فضایی در جهان تبدیل کرده است که مزایای آن در ۱۶ محور در قالب ۴ سرفصل تحلیلی (مزایای سینماتیکی، ایمنی، لجستیک و اقتصاد) قابل تبیین است:

۳.۱. مزیت‌های سینماتیکی و مکانیک مداری اصلی‌ترین مزیت پایگاه چابهار، قرارگیری آن در جنوبی‌ترین نقطه کشور و نزدیکی به خط استوا است. از منظر فیزیک فضایی، زمین در خط استوا با بیشترین سرعت خطی (حدود ۴۶۰ متر بر ثانیه) به سمت شرق در حال چرخش است. هر پرتابگری که از استوا یا مناطق نزدیک به آن به سمت شرق پرتاب شود، این تکانه چرخشی را به عنوان یک «سرعت اولیه رایگان» دریافت می‌کند. با توجه به قرارگیری چابهار در عرض ۲۵.۳ درجه، سرعت خطی دریافتی حدود ۴۱۶ متر بر ثانیه است. این نیروی محرکه اولیه باعث می‌شود که موشک انرژی کمتری (Delta-V کمتر) برای رسیدن به سرعت مداری نیاز داشته باشد. در نتیجه، این سوخت صرفه‌جویی‌شده را می‌توان به افزایش ظرفیت حمل محموله (Payload) اختصاص داد. علاوه بر این، برای تزریق ماهواره به مدار زمین‌آهنگ (GEO)، فضاپیما باید میل مداری خود را به صفر درجه تغییر دهد. پرتاب از عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر مانند چابهار، مانور تغییر صفحه مداری را به‌شدت کاهش داده و در مصرف سوخت ماهواره صرفه‌جویی شگرفی ایجاد می‌کند. این پایگاه پتانسیل بی‌نظیری برای قراردادن ماهواره‌ها در هر دو مدار قطبی و استوایی دارد.

۳.۲. کریدورهای پرواز، ایمنی و پدافند غیرعامل پرتاب ماهواره‌برهای چندمرحله‌ای همواره با خطر سقوط مراحل جداشده (مانند بوسترها) همراه است. در پایگاه‌های واقع در عرض‌های بالاتر و محصور در خشکی مانند سمنان، کریدور پرتاب محدود بوده و خطر سقوط قطعات بر روی دشت‌های داخلی یا کشورهای همسایه وجود دارد. پایگاه چابهار در مجاورت اقیانوس هند واقع شده است و دارای پهنای گسترده‌ای رو به جنوب و شرق است. این دسترسی آزاد به دریای باز تضمین می‌کند که مراحل مصرف‌شده یا بقایای ناشی از خرابی احتمالی موشک‌ها، در آب‌های آزاد سقوط کرده و کمترین خطر را متوجه جان و اموال انسان‌ها کند. از منظر استراتژیک، احداث این پایگاه گامی بلند در راستای اصول پدافند غیرعامل است. تمرکز تمام دارایی‌های فضایی در یک پایگاه، آسیب‌پذیری زیرساختی را افزایش می‌دهد. پراکندگی جغرافیایی سایت‌های پرتاب و قرار دادن آن‌ها در مناطق مستحکم پشت کوهستان‌های ساحلی، تاب‌آوری شبکه فضایی ایران را ارتقا داده و این کشور را به لحاظ پدافند غیرعامل، در منطقه بی‌رقیب می‌سازد. همچنین تراکم نسبتاً کم جمعیت در این منطقه، از دیگر عوامل تضمین‌کننده ایمنی سایت است.

۳.۳. لجستیک پیشرفته و تله‌متری پایدار وجود ارتفاعات و تپه‌های متعدد در مجاورت سایت، محیطی آرمانی برای نصب ایستگاه‌های زمینی، آنتن‌های تله‌متری (دورسنجی) و رادارهای رهگیری مسیر پرواز فراهم کرده است. در طول پرواز یک موشک، حفظ خط دید مستقیم (Line of Sight) میان ایستگاه زمینی و پرتابگر برای تبادل داده‌های زیرسامانه‌ها امری حیاتی است که توپولوژی چابهار این نیاز را به‌خوبی مرتفع می‌سازد.

۳.۴. جذابیت‌های اقتصادی و تجاری‌سازی فضا پایگاه چابهار هاب اقتصاد فضایی آینده است. این منطقه به دلیل قرارگیری در چارچوب قوانین اداری مناطق تجاری-صنعتی آزاد جمهوری اسلامی ایران، از مشوق‌های بی‌نظیری برخوردار است. دارایی‌ها و سود تجارت‌ها در این بندر به مدت ۲۰ سال مشمول معافیت مالیاتی هستند و هزینه‌های تخلیه، بارگیری و انبارداری دارای ۳۰ درصد معافیت گمرکی است. قرارگیری در نقطه تلاقی راه‌های کریدور شمال-جنوب و ارتباط دریایی با کشورهای حاشیه خلیج فارس، این پایگاه را به کانون توجه برای پرتاب ماهواره‌های کشورهای دوست، اعضای گروه بریکس و سازمان همکاری‌های فضایی آسیا و اقیانوسیه (اپسکو) تبدیل می‌کند. هزینه تمام‌شده پایین نیروی کار متخصص و انرژی در ایران، در کنار این معافیت‌های قانونی، چابهار را به ارزان‌ترین و رقابتی‌ترین پایگاه پرتاب در خاورمیانه بدل خواهد ساخت.

مهندسی ابرپروژه: فازبندی سه‌گانه و توسعه پایگاه ملی پرتاب تبدیل یک مساحت ۱۴ هزار هکتاری به مدرن‌ترین پایگاه فضایی خاورمیانه، مستلزم طراحی مفهومی و فازبندی دقیق است تا بهره‌برداری از بخش‌های آماده، معطل بخش‌های پیچیده‌تر نماند. سازمان فضایی ایران معماری توسعه پایگاه چابهار را در سه فاز کاملاً متمایز و هدفمند تدوین کرده است.

۴.۱. فاز نخست: پرتابگرهای تاکتیکی و سوخت جامد فاز اول پایگاه چابهار، به زیرساخت‌های مرتبط با پرتابگرهای کلاس سوخت جامد نظیر خانواده «قائم» و «ذوالجناح» اختصاص دارد. موشک‌های سوخت جامد به دلیل عدم نیاز به تزریق سوخت در لحظات پیش از پرتاب و قابلیت نگهداری طولانی‌مدت، در دسته پرتابگرهای واکنش‌سریع و تاکتیکی قرار می‌گیرند. توسعه این فاز با سرعت چشمگیری همراه بوده است. روند پیشرفت عمرانی آن که از حدود ۴۰ درصد آغاز شده بود، با پیگیری‌های مستمر در بازه‌های زمانی مختلف به ۶۰ درصد، ۸۱ درصد، ۸۷ درصد، ۹۴ درصد و نهایتاً در سال ۱۴۰۵ به پیشرفت ۹۸ درصدی رسید. این فاز شامل طیف وسیعی از زیرساخت‌های بنیادین است: شبکه‌های تله‌متری پیشرفته، سایت‌های فرماندهی و کنترل، سوله‌های یکپارچه‌سازی و مونتاژ محموله (Integration facilities)، پدهای پرتاب ایمن و سیستم‌های جاده‌ای و برق‌رسانی. براساس اظهارات رسمی، با تکمیل بخش‌های محدودی از این فاز تا نیمه سال ۱۴۰۴ و اوایل ۱۴۰۵، بهره‌برداری عملیاتی و پرتاب‌های آزمایشی به مدارهای خورشیدآهنگ (SSO) با استفاده از پرتابگرهای سوخت جامد رسماً آغاز می‌شود.

۴.۲. فاز دوم: پرتابگرهای کلاس نیمه‌سنگین و سوخت مایع در حالی که فاز نخست وظیفه پشتیبانی از پرتابگرهای سبک و تاکتیکی را بر عهده دارد، فاز دوم پایگاه با هدف میزبانی از پرتابگرهای سوخت مایع و نیمه‌سنگین مانند ماهواره‌بر «سیمرغ» طراحی شده است. کار با سوخت‌های مایع نیازمند زیرساخت‌های بسیار پیچیده‌ای نظیر برج‌های خدمات‌رسانی متحرک (Umbilical towers)، مخازن عظیم ذخیره‌سازی سوخت و اکسیدکننده فوق‌سرد و سیستم‌های پیشرفته پمپاژ در سکوی پرتاب است. مطالعات و طراحی‌های مفهومی این فاز به اتمام رسیده و عملیات کلنگ‌زنی و احداث آن آغاز شده است. طبق زمان‌بندی‌های ارائه شده و اسناد بالادستی (منطبق با برنامه ده‌ساله فضایی و برنامه هفتم پیشرفت کشور)، تکمیل فاز دوم پرتابگرهای سوخت مایع باید تا سال ۱۴۰۷ محقق شود. بهره‌برداری از این فاز، توانایی ایران را برای تزریق منظومه‌های ماهواره‌ای بزرگتر به مدارهای لئو (LEO) تثبیت خواهد کرد.

۴.۳. فاز سوم: افق مدارهای زمین‌آهنگ و سوپرهوی‌ها غایت نهایی پایگاه فضایی چابهار، در فاز سوم آن متبلور می‌شود. این فاز منحصراً برای ساخت تأسیسات عظیم پشتیبانی از پرتاب ماهواره‌برهای سوخت مایع فوق‌سنگین (Super-Heavy) مانند کلاس «سروش-۱» و «سروش-۲» در نظر گرفته شده است. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، طراحی سروش با هدف قراردادن محموله‌های سنگین در مدار ۳۶ هزار کیلومتری زمین (GEO) انجام شده است. احداث این فاز نشان‌دهنده چشم‌انداز بلندمدت ایران برای ورود به کلوپ محدود کشورهای دارای توانایی پرتاب‌های بین‌سیاره‌ای و مدار ژئو است.