پروژه شهید کچویی فردیس: وعده‌ها چه زمانی به حقیقت می‌پیوندند؟

ترافیک در فردیس دیگر تنها یک مشکل مقطعی و محدود به ساعات خاص نیست؛ برای بسیاری از ساکنان این شهرستان، ایستادن‌های طولانی پشت چراغ‌ها و حرکت کند خودروها در محورهای اصلی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. افزایش جمعیت و تردد خودروها در سال‌های اخیر، فشار بیشتری بر شبکه معابر این شهر وارد کرده است. این موضوع اهمیت اجرای طرح‌های عمرانی و ترافیکی در فردیس را دوچندان کرده است. در این راستا، پروژه تقاطع غیرهمسطح شهید کچویی و امام علی(ع) یکی از طرح‌هایی است که مدیریت شهری فردیس برای کاهش مشکلات ترافیکی غرب شهر به آن توجه ویژه‌ای دارد؛ پروژه‌ای که در صورت بهره‌برداری مطابق طراحی و پیش‌بینی‌ها، می‌تواند جریان ترافیکی در یکی از محورهای مهم شهر را ساماندهی کند.

با این حال، نیاز امروز شهروندان تنها به اجرای این پروژه محدود نمی‌شود. مردم فردیس سال‌هاست که درباره این طرح می‌شنوند و اکنون که عملیات اجرایی آن آغاز شده، انتظار دارند از وضعیت دقیق پروژه، میزان پیشرفت، موانع موجود و زمان بهره‌برداری آن مطلع شوند. واقعیت این است که برای شهروندی که هر روز در ترافیک این محدوده گرفتار می‌شود، تفاوتی میان «معارض ملکی»، «خط انتقال برق» و «مشکل قراردادی» وجود ندارد؛ آنچه برای او اهمیت دارد، نتیجه‌ای است که باید در خیابان و در زمان سفر روزانه خود احساس کند.

پروژه تقاطع غیرهمسطح شهید کچویی در قالب دو زیرگذر طراحی شده است. بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی مدیریت شهری، یکی از زیرگذرها در مسیر شمال به جنوب حدود ۳۵۰ متر و زیرگذر دیگر در مسیر جنوب به شمال حدود ۳۰۰ متر طول خواهد داشت. علاوه بر این دو زیرگذر، اجرای عرشه‌ها و اصلاح مسیرهای دسترسی نیز در طرح پیش‌بینی شده است تا جریان حرکت خودروها در محدوده تقاطع بهبود یابد. اهمیت این پروژه به دلیل ارتباط محدوده شهید کچویی با چند محور مهم، می‌تواند بر ترافیک مسیرهای اطراف نیز تأثیرگذار باشد. مدیریت شهری، اجرای این طرح را اقدامی برای کاهش بار ترافیکی محدوده پل فردیس، جاده ملارد و بلوار شهید کچویی عنوان کرده است.

پروژه شهید کچویی سال‌ها با چالش‌های مختلفی از جمله تملک اراضی و رفع معارضات روبه‌رو بود که این موضوع باعث طولانی شدن فاصله میان طراحی و اجرای آن شد. مدیریت شهری فردیس در مقاطع مختلف اعلام کرده که برای تأمین اراضی موردنیاز پروژه با دستگاه‌های مختلف وارد مذاکره شده و تلاش برای رفع موانع حقوقی و ملکی ادامه دارد. در ادامه این روند، پروژه از مرحله پیگیری‌های اداری عبور کرده و عملیات اجرایی آن در محل آغاز شده است. این اتفاق می‌توانست نشانه‌ای از پایان انتظار و آغاز یک دوره جدید برای شهروندان فردیس باشد.

در مراحل ابتدایی عملیات، تجهیز کارگاه، حصارکشی، اجرای برخی مسیرهای دسترسی، پیاده‌سازی محل شمع‌ها و حفاری شمع‌ها در دستور کار قرار گرفت. ورود ماشین‌آلات و آغاز عملیات عمرانی به این معنا بود که پروژه دیگر صرفاً یک طرح مطالعاتی یا وعده بودجه‌ای نیست و حالا باید با شاخص‌های مشخص، میزان پیشرفت آن ارزیابی شود. از این مرحله به بعد، انتظار افکار عمومی نیز تغییر می‌کند؛ دیگر نمی‌توان تنها از «آغاز پروژه» سخن گفت، بلکه باید مشخص شود عملیات با چه سرعتی پیش می‌رود و چه زمانی به پایان خواهد رسید.

یکی از چالش‌های اصلی پروژه، مسئله تملک و تعیین تکلیف اراضی موردنیاز بوده است. در گزارش‌های منتشرشده، نام مجموعه‌هایی از جمله راه و شهرسازی، سازمان زندان‌ها و دستگاه‌های مرتبط با اراضی منابع طبیعی و کشاورزی در روند رفع معارضات پروژه مطرح شده و شهرداری فردیس نیز در مقاطع مختلف اعلام کرده که برای ادامه عملیات، نیازمند تعیین تکلیف این اراضی و افزایش همکاری میان دستگاه‌های مسئول است. این موضوع از نظر فنی و حقوقی قابل‌درک است. پروژه‌ای در این ابعاد نمی‌تواند بدون تعیین تکلیف مالکیت زمین و حقوق دستگاه‌های مختلف اجرا شود، اما از نگاه شهروندان یک پرسش جدی همچنان وجود دارد؛ چرا رفع بخشی از این موانع تا زمان ورود پروژه به فاز اجرایی ادامه پیدا کرده است؟

محمدرضا احمدی‌نژاد، شهردار فردیس، در پیگیری‌های مربوط به پروژه بر ضرورت تسریع در اجرای طرح و افزایش تعامل دستگاه‌های مرتبط تأکید کرده است. موضع مدیریت شهری در این زمینه روشن است؛ پروژه‌ای با چنین اثرگذاری ترافیکی نباید درگیر توقف‌های طولانی شود و رفع موانع آن باید با جدیت دنبال شود. اما در کنار این تأکید، یک مطالبه مشخص از مدیریت شهری وجود دارد؛ برنامه زمان‌بندی پروژه باید برای مردم روشن باشد.

وقتی شهرداری از تسریع عملیات سخن می‌گوید، شهروند باید بداند این تسریع قرار است در چه بازه زمانی خود را نشان دهد و پروژه در پایان هر مرحله باید به چه نقطه‌ای رسیده باشد. اعلام زمان‌بندی و گزارش منظم پیشرفت، می‌تواند از شکل‌گیری ابهام و بی‌اعتمادی درباره سرنوشت پروژه جلوگیری کند. در کنار مسائل ملکی، وجود تأسیسات زیرزمینی نیز از دیگر چالش‌های اجرای پروژه شهید کچویی است. امیرحسین سلیمی، معاون امور زیربنایی، حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری فردیس در توضیحات منتشرشده درباره روند پروژه به موضوع رفع معارضات تأسیساتی اشاره کرده و خطوط برق ۲۰ کیلوولت و کابل‌های ۶۳ کیلوولت را از جمله مواردی دانسته که باید برای ادامه عملیات تعیین تکلیف شوند.

جابه‌جایی چنین تأسیساتی موضوع ساده‌ای نیست و طبیعتاً نیازمند هماهنگی با دستگاه‌های متولی، طراحی مسیر جایگزین و رعایت ملاحظات ایمنی است. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت که چنین کاری بدون برنامه فنی انجام شود؛ اما در عین حال، وجود این موانع نباید به یک عبارت کلی برای توجیه تأخیر تبدیل شود. لازم است مشخص شود هر یک از این خطوط در چه مرحله‌ای از جابه‌جایی قرار دارند، مسئول مستقیم رفع معارض کدام دستگاه است و زمان نهایی تعیین تکلیف آن‌ها چه تاریخی خواهد بود.

در پروژه‌های بزرگ عمرانی، «فعال بودن کارگاه» به تنهایی معیار مناسبی برای سنجش پیشرفت نیست. ممکن است پروژه‌ای از نظر ظاهری فعال باشد اما بخش مهمی از عملیات اصلی هنوز آغاز نشده باشد. از سوی دیگر، ممکن است بخشی از کارهای زیرساختی انجام شده باشد که برای مردم قابل‌مشاهده نیست. به همین دلیل، درباره پروژه شهید کچویی نیز اعلام دقیق درصد پیشرفت فیزیکی اهمیت زیادی دارد. شهروندان حق دارند بدانند پروژه اکنون چند درصد پیشرفت دارد، چه مقدار از شمع‌ها اجرا شده، عملیات خاک‌برداری و سازه‌ای در چه مرحله‌ای است، چه میزان از عرشه‌ها اجرا شده و چه مقدار از مسیر باقی مانده است. در کنار آن، میزان پیشرفت مالی پروژه نیز باید اعلام شود تا مشخص باشد چه مقدار از اعتبار مصوب هزینه شده و برای تکمیل طرح چه میزان اعتبار دیگر نیاز است.

در کنار حمایت مدیریت شهری از پروژه، برخی اعضای شورای اسلامی شهر فردیس درباره ضرورت و میزان توجیه ترافیکی این طرح پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند. ناصر نورپور، عضو شورای اسلامی شهر فردیس، از جمله افرادی است که درباره ضرورت اجرای تقاطع غیرهمسطح در این محدوده و میزان اثرگذاری آن بر ترافیک، نگاه انتقادی داشته است. طرح چنین پرسش‌هایی را نباید صرفاً مخالفت با پروژه تلقی کرد. اتفاقاً یکی از وظایف شورای شهر این است که درباره طرح‌های بزرگ عمرانی، هزینه‌ها و نتایج مورد انتظار آن‌ها سؤال کند. یک پروژه چندصد میلیارد تومانی باید بتواند بر اساس مطالعات ترافیکی مشخص کند که پس از بهره‌برداری چه میزان از حجم تردد، زمان سفر و طول صف خودروها کاهش پیدا خواهد کرد. مردم حق دارند بدانند پروژه‌ای که از منابع عمومی شهر برای آن هزینه می‌شود، دقیقاً چه مسئله‌ای را حل خواهد کرد.

معصومه حسینی، کارشناس حوزه شهرسازی، در اظهارات خود درباره طرح‌های ترافیکی شهر بر ضرورت ساماندهی شریان‌های اصلی و اجرای طرح‌های موردنیاز برای کاهش گره‌های ترافیکی تأکید کرده است. با این حال، نقش شورا در چنین پروژه‌ای نباید فقط به تصویب اعتبار و حمایت از اجرای طرح محدود شود. شورا باید به عنوان نهاد ناظر، روند اجرای پروژه، میزان هزینه‌کرد، زمان‌بندی و کیفیت عملیات را نیز دنبال کند و درصورتی‌که پروژه از برنامه عقب افتاد، از مدیریت شهری درباره دلایل این عقب‌ماندگی توضیح بخواهد.

موضوع دیگری که نمی‌توان از کنار آن به سادگی گذشت، هزینه اجرای پروژه است. در مقاطعی رقمی در حدود ۲۲۸ میلیارد تومان برای اجرای پروژه مطرح شده بود. اما با توجه به فاصله زمانی میان برآورد اولیه و مراحل اجرایی، طبیعی است که هزینه‌های ساخت و قیمت مصالح، تجهیزات و خدمات فنی تغییر کرده باشد. به همین دلیل، اکنون باید رقم به‌روز پروژه نیز برای افکار عمومی مشخص باشد. اینکه تاکنون چه میزان هزینه شده، رقم قرارداد چقدر است، آیا پروژه مشمول تعدیل شده یا خیر و برای تکمیل آن چه مقدار اعتبار دیگر لازم است، از جمله اطلاعاتی است که می‌تواند تصویر واقعی‌تری از وضعیت پروژه ارائه کند. شفافیت مالی در این مرحله نه یک موضوع حاشیه‌ای، بلکه بخشی از پاسخگویی مدیریت شهری به شهروندان است.

پاسخ به این سؤال که آیا کچویی واقعاً ترافیک فردیس را کاهش می‌دهد، باید در عملکرد شبکه‌ای پروژه جست‌وجو کرد. هیچ تقاطع غیرهمسطحی به تنهایی نمی‌تواند تمام مشکلات ترافیکی یک شهر را حل کند، اما می‌تواند یکی از گره‌های مهم را باز کند؛ به شرط آنکه مسیرهای ورودی و خروجی، معابر پیرامونی و سایر پروژه‌های مکمل نیز متناسب با آن توسعه پیدا کنند. اگر ظرفیت مسیرهای اطراف با حجم ترافیک هماهنگ نباشد، ممکن است بخشی از صف خودروها فقط از محل فعلی به چندصد متر جلوتر منتقل شود، بنابراین مدیریت شهری باید از هم‌اکنون مشخص کند پس از افتتاح کچویی، برای مسیرهای اطراف چه برنامه‌ای دارد و چگونه قرار است جریان ترافیک در کل محدوده مدیریت شود.

مریم امیری، کارشناس برنامه‌ریزی شهری و مدیریت شهری با اشاره به اهمیت پروژه تقاطع غیرهمسطح شهید کچویی، این طرح را از پروژه‌های مؤثر در ساماندهی شبکه ترافیکی غرب فردیس می‌داند و می‌گوید: قرار گرفتن این تقاطع در محدوده‌ای پرتردد و ارتباط آن با محورهایی همچون جاده ملارد، پل فردیس و بلوار راه‌آهن، موجب شده است اجرای آن از منظر برنامه‌ریزی حمل‌ونقل شهری اهمیت ویژه‌ای پیدا کند. وی با بیان اینکه از این منظر، ایجاد مسیرهای غیرهمسطح می‌تواند با کاهش توقف خودروها، افزایش ظرفیت عبوری معابر و تفکیک بهتر جریان‌های حرکتی، به بهبود وضعیت ترافیک در این بخش از شهر کمک کند، تأکید می‌کند: اثربخشی پروژه شهید کچویی نباید صرفاً با میزان پیشرفت عملیات عمرانی سنجیده شود، بلکه نحوه اتصال آن به سایر معابر و پروژه‌های حمل‌ونقلی فردیس نیز اهمیت دارد. پیش‌بینی دو زیرگذر در طرح، با هدف تسهیل حرکت در مسیرهای شمالی ـ جنوبی و کاهش فشار ترافیکی بر محورهای پیرامونی، نشان‌دهنده رویکرد شبکه‌ای پروژه است. با این حال، از دیدگاه برنامه‌ریزی شهری، دستیابی به یک نتیجه پایدار زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که این پروژه در کنار سایر طرح‌های حمل‌ونقل و در چارچوب یک برنامه جامع مدیریت ترافیک شهری اجرا شود.