نقش معاهدات شانگهای در حل چالش‌های اقتصادی ایران

اقتصادی  به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم؛ در سال‌های اخیر، تغییرات قابل توجهی در ساختار قدرت جهانی مشاهده شده است. نظم تک‌قطبی پس از جنگ سرد به یک نظام چندقطبی تبدیل شده که در آن، قدرت‌های نوظهور آسیایی نقش فزاینده‌ای ایفا می‌کنند (Krasna, 2020). در این میان، سازمان همکاری شانگهای (SCO) از یک پیمان امنیتی محدود به یک ائتلاف قدرتمند با ابعاد اقتصادی و سیاسی گسترده تبدیل شده است. این سازمان که بیش از نیمی از جمعیت جهان را در بر می‌گیرد و سهم قابل توجهی از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده، به عنوان یک وزنه تعادل در برابر نهادهای غربی ظهور کرده است. در این راستا، عضویت کامل و رسمی جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری شانگهای در جولای ۲۰۲۳ به عنوان یک گام استراتژیک و حیاتی در راستای سیاست خارجی «نگاه به شرق» این کشور تلقی می‌شود (Jones, 2021). از زمان خروج یکجانبه ایالات متحده از توافق هسته‌ای (برجام) و اعمال مجدد تحریم‌های شدید، اقتصاد ایران با فشارهای بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. این تحریم‌ها، دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی، بازارهای صادراتی و فناوری‌های پیشرفته را به شدت محدود کرده‌اند (Djalili & Kellner, 2018). بنابراین، جستجو برای یافتن شرکای تجاری و اقتصادی جدید در شرق به یک ضرورت راهبردی برای تهران تبدیل شده است. این مقاله به بررسی دقیق و همه‌جانبه تأثیرات اقتصادی عضویت ایران در SCO می‌پردازد. پرسش اصلی این است که عضویت در این سازمان تا چه حد می‌تواند به ایران در فائق آمدن بر چالش‌های اقتصادی ناشی از تحریم‌ها کمک کند؟ در پاسخ به این پرسش، مقاله حاضر به سه حوزه کلیدی تمرکز خواهد کرد: تجارت و همکاری‌های اقتصادی، ترانزیت و انرژی، و سرمایه‌گذاری خارجی. هدف از این تحلیل، ارائه یک ارزیابی واقع‌بینانه از پتانسیل‌ها و چالش‌های پیش‌رو و ترسیم تصویری شفاف از آینده اقتصادی ایران در چارچوب جدید سازمان همکاری شانگهای است.

۲. تحلیل وضعیت اقتصادی ایران در بستر سازمان همکاری شانگهای در سال‌های اخیر، اقتصاد ایران در تلاقی دو نیروی متضاد قرار گرفته است: از یک سو، پتانسیل‌های عظیم ناشی از منابع غنی طبیعی و موقعیت جغرافیایی استراتژیک، و از سوی دیگر، فشارهای فلج‌کننده ناشی از تحریم‌های بین‌المللی و چالش‌های ساختاری داخلی. این شرایط، اقتصاد ایران را به شدت منزوی و آسیب‌پذیر ساخته و لزوم یافتن یک راهبرد جدید برای خروج از این تنگناها را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است. در این میان، پیوستن کامل ایران به سازمان همکاری شانگهای (SCO) به عنوان یک پاسخ استراتژیک به این چالش‌ها، یک چرخش تاریخی در سیاست اقتصادی و خارجی ایران به شمار می‌آید. این تحلیل جامع، به بررسی عمیق ابعاد اقتصادی این عضویت، فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو، و ترسیم یک چشم‌انداز واقع‌بینانه از آینده اقتصاد ایران در این بستر جدید می‌پردازد.

۲.۱. زمینه‌های اقتصادی: ایران در جستجوی راه سوم اقتصاد ایران از زمان انقلاب، همواره با چالش وابستگی به صادرات نفت و گاز دست و پنجه نرم کرده است. این وابستگی، آن را در برابر نوسانات قیمت‌های جهانی آسیب‌پذیر ساخته و مدیریت اقتصادی را دشوار کرده است. با این حال، بزرگترین ضربه بر پیکره اقتصاد ایران، تحریم‌های یکجانبه و چندجانبه‌ای بود که دسترسی این کشور به نظام مالی جهانی، بازارهای صادراتی کلیدی و فناوری‌های پیشرفته را به شدت محدود ساخت. این فشارها نه‌تنها به کاهش شدید درآمدهای ارزی و فرار سرمایه منجر شد، بلکه بر ارزش پول ملی و نرخ تورم نیز تأثیر منفی گذاشت (Djalili & Kellner, 2018). در چنین شرایطی، راهبرد «نگاه به شرق» و توسعه روابط با قدرت‌های اقتصادی در حال رشد مانند چین، روسیه و هند، به یک رویکرد حیاتی برای مقابله با انزوا تبدیل شد. سازمان همکاری شانگهای، که در ابتدا با اهداف امنیتی تأسیس شد، به مرور زمان به یک بلوک اقتصادی قدرتمند تبدیل شده است (Krasna, 2020). این سازمان، با دربرگرفتن کشورهای دارای پتانسیل‌های اقتصادی و جمعیتی بزرگ، یک بستر چندجانبه برای همکاری‌های تجاری، انرژی و زیرساختی فراهم می‌کند. برای ایران، پیوستن به این سازمان، به منزله یافتن یک پلتفرم جایگزین است که می‌تواند بخشی از خسارت‌های ناشی از تحریم‌ها را جبران کند و اقتصاد را از مسیری تک‌بعدی خارج سازد.

۲.۲. فرصت‌های کلیدی اقتصادی در بستر SCO عضویت در سازمان همکاری شانگهای، فرصت‌های اقتصادی متعددی را برای ایران در حوزه‌های مختلف فراهم می‌آورد. این فرصت‌ها، در صورت بهره‌برداری صحیح، می‌توانند به تغییر مسیر توسعه اقتصادی کشور کمک کنند. الف) تجارت و تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی یکی از فوری‌ترین مزایای عضویت در SCO، پتانسیل عظیم آن در تسهیل و گسترش تجارت خارجی ایران است. تحریم‌های مالی و بانکی بین‌المللی، فرآیندهای تجاری ایران را مختل کرده و دسترسی به بازارهای سنتی را محدود ساخته‌اند. SCO با تمرکز بر توسعه همکاری‌های تجاری میان اعضا، می‌تواند این موانع را از بین ببرد. گذر از محدودیت‌ها: کشورهای عضو SCO مانند چین، روسیه و هند، می‌توانند با ایجاد مکانیسم‌های پرداخت جایگزین و استفاده از پول ملی در مبادلات تجاری، وابستگی ایران به دلار آمریکا و سیستم‌های مالی غربی را کاهش دهند. افزایش رقابت‌پذیری: مذاکرات تجاری و توافقات تعرفه‌ای در چارچوب سازمان، هزینه‌های مبادله را کاهش می‌دهد و به محصولات غیرنفتی ایران مانند پتروشیمی، محصولات کشاورزی و مواد معدنی اجازه می‌دهد تا با قیمتی رقابتی به بازارهای بزرگ اوراسیا دست یابند. این امر، به تنوع‌بخشی سبد صادراتی ایران و کاهش وابستگی آن به درآمدهای نفتی کمک می‌کند.

ب) انرژی و نقش ترانزیتی استراتژیک موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان یک پل زمینی در چهارراه آسیا، یک دارایی ژئواستراتژیک محسوب می‌شود. عضویت در SCO به ایران امکان می‌دهد تا نقش کلیدی خود را در کریدورهای ترانزیتی مانند کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) تقویت کند (Wang, 2019). این کریدور، که هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا متصل می‌کند، زمان و هزینه حمل‌ونقل کالا را به صورت چشمگیری کاهش می‌دهد و می‌تواند به یک منبع درآمدی پایدار و قابل اتکا برای ایران تبدیل شود. در حوزه انرژی، ایران به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان، می‌تواند از طریق قراردادهای بلندمدت با اعضای پرمصرف SCO، به‌ویژه چین و هند، بازارهای مطمئنی برای فروش منابع خود تضمین کند (Kellner & Djalili, 2018). این قراردادها، ثبات درآمدی بیشتری را برای ایران به ارمغان می‌آورند و از نوسانات شدید قیمت‌های جهانی مصون می‌مانند.

ج) جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه زیرساخت‌ها نیاز به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فرسوده، یکی از بزرگترین چالش‌های اقتصادی ایران است. عضویت در SCO می‌تواند این مانع را با جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) از سوی اعضای سازمان برطرف سازد. کشورهایی مانند چین و روسیه، به دنبال فرصت‌های سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی مانند بنادر (بندر چابهار)، خطوط ریلی، و پروژه‌های انرژی هستند. سازمان شانگهای با فراهم کردن یک چارچوب حقوقی و سیاسی امن‌تر، می‌تواند ریسک‌های سرمایه‌گذاری برای شرکت‌های خارجی را کاهش داده و به جریان سرمایه‌های کلان به سمت ایران کمک کند.

۲.۳. چالش‌ها و ملاحظات پیش‌رو با وجود پتانسیل‌های عظیم، مسیر پیش رو برای ایران خالی از چالش نیست. موفقیت در بهره‌برداری از فرصت‌های SCO، به غلبه بر این موانع بستگی دارد. چالش‌های داخلی: برای جذب سرمایه و تسهیل تجارت، ایران باید به اصلاحات داخلی بپردازد. موانع بوروکراتیک، نظام حقوقی پیچیده، و ریسک‌های سیاسی داخلی می‌توانند مانعی جدی بر سر راه سرمایه‌گذاران باشند. رقابت منطقه‌ای: ایران در حوزه ترانزیت با رقبای منطقه‌ای مانند ترکیه و قفقاز رقابت می‌کند. برای تبدیل شدن به یک هاب ترانزیتی اصلی، ایران نیاز به سرمایه‌گذاری‌های عظیم و بهینه‌سازی زیرساخت‌های خود دارد. وابستگی به اعضای کلیدی: در حالی که عضویت در SCO به ایران اجازه می‌دهد از وابستگی به غرب رها شود، ممکن است این کشور را به یک وابستگی جدید به قدرت‌های بزرگ سازمان، به‌ویژه چین و روسیه، سوق دهد. ماهیت سازمان: سازمان همکاری شانگهای یک اتحادیه اقتصادی رسمی با قوانین الزام‌آور نیست. همکاری‌ها در بسیاری از موارد به صورت دوجانبه و بر اساس منافع اعضا صورت می‌گیرد که می‌تواند تحقق برخی از اهداف را دشوار سازد. عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، یک تصمیم استراتژیک برای تغییر جهت‌گیری اقتصادی کشور است. این گام، به ایران فرصت می‌دهد تا از انزوای تحمیلی خارج شده و به یک بازیگر فعال در اقتصاد رو به رشد اوراسیا تبدیل شود. پتانسیل‌های عظیم در حوزه‌های تجارت، ترانزیت، انرژی و سرمایه‌گذاری، می‌توانند به عنوان موتورهای محرکه‌ای برای رشد و توسعه عمل کنند. با این حال، باید در نظر داشت که SCO یک راه‌حل جادویی نیست که به صورت خودکار تمام مشکلات اقتصادی ایران را حل کند. موفقیت این راهبرد به عوامل داخلی و خارجی متعددی بستگی دارد. در نهایت، عضویت ایران در سازمان شانگهای، یک گام مهم و ضروری برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و ساخت یک اقتصاد مقاومتی و متنوع است که می‌تواند آینده‌ای متفاوت و باثبات‌تر را برای این کشور رقم بزند (Krasna, 2020).

۳. تأثیرات و فرصت‌های کلیدی اقتصادی عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، فراتر از یک تغییر در روابط دیپلماتیک، زمینه‌ساز تحولات مهم اقتصادی در سه حوزه کلیدی است: تجارت و همکاری‌های اقتصادی، انرژی و ترانزیت، و سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌ها. هر یک از این حوزه‌ها پتانسیل تبدیل شدن به موتور محرکه‌ای برای اقتصاد ایران را دارند. الف) تجارت و همکاری اقتصادی یکی از مهمترین و فوری‌ترین مزایای عضویت در سازمان همکاری شانگهای، پتانسیل عظیم آن در تسهیل و گسترش تجارت خارجی ایران است. در سال‌های اخیر، تحریم‌های مالی و بانکی بین‌المللی، فرآیندهای تجاری ایران را به شدت مختل کرده و دسترسی به بازارهای سنتی و سیستم‌های پرداخت جهانی را محدود ساخته‌اند. در این شرایط، سازمان همکاری شانگهای به عنوان یک پلتفرم جایگزین و قدرتمند برای دور زدن این محدودیت‌ها عمل می‌کند (Jones, 2021). عضویت کامل، ایران را در چارچوب مذاکرات و توافقات تجاری مشترک با اعضا قرار می‌دهد. این مذاکرات می‌تواند به کاهش یا حذف موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای منجر شود که در حال حاضر بر تجارت دوجانبه سنگینی می‌کنند. این فرآیند، هزینه‌های مبادله را کاهش می‌دهد و رقابت‌پذیری محصولات ایرانی را در بازارهای کشورهای عضو SCO افزایش می‌دهد. به ویژه، بازارهای بزرگ و پرجمعیت چین، هند و روسیه، که همگی اعضای اصلی سازمان هستند، می‌توانند به عنوان مقاصد صادراتی جدید و مطمئن برای محصولات غیرنفتی ایران مانند پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات کشاورزی و صنایع دستی عمل کنند. فراتر از کاهش تعرفه‌ها، سازمان شانگهای می‌تواند به توسعه مکانیسم‌های پرداخت جایگزین نیز کمک کند که مستقل از دلار آمریکا و سیستم‌های مالی غربی عمل می‌کنند. این امر، ریسک‌های ناشی از تحریم‌های بانکی را به حداقل می‌رساند و امکان انجام تراکنش‌های مالی با سهولت بیشتری را فراهم می‌آورد. این رویکرد، به ویژه برای کشوری مانند ایران که تحت تحریم‌های شدید قرار دارد، حیاتی است و می‌تواند ثبات بیشتری به جریان‌های تجاری آن ببخشد.

در مجموع، عضویت در SCO نه تنها به تنوع‌بخشی سبد صادراتی و وارداتی ایران کمک می‌کند، بلکه با پیوند زدن اقتصاد ایران به پویاترین اقتصادهای اوراسیا، وابستگی تاریخی این کشور به اقتصادهای غربی را کاهش می‌دهد. این تغییر جهت‌گیری می‌تواند به عنوان یک استراتژی بلندمدت برای مقابله با فشارهای بیرونی و ایجاد یک اقتصاد مقاومتی و انعطاف‌پذیر عمل کند.