نقش ایران و روسیه در تأمین گاز ارمنستان؛ معادله تهران: گاز در برابر برق

بین الملل به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، از تاریخ ۱۵ تا ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ میلادی (۲۴ شهریور تا ۳ مهر ۱۴۰۵)، ارمنستان به طور موقت از دسترسی به گاز صادراتی خط لوله روسیه محروم شد. با این حال، هیچ‌گونه قطعی برای مصرف خانگی شهروندان و بخش‌های صنعتی پیش‌بینی نمی‌شود، زیرا ارمنستان از ذخایر کافی برای تأمین نیازهای خود در این مدت کوتاه برخوردار است. با این وجود، وقوع چنین رخدادی بار دیگر توجه کارشناسان را به ساختار تأمین انرژی ایروان جلب کرده است: ارمنستان به چه میزان گاز نیاز دارد، این سوخت را از چه کشورهایی و با چه قیمتی تأمین می‌کند، خطوط انتقال آن چگونه طراحی شده‌اند و این کشور چه ظرفیت‌هایی برای ذخیره‌سازی سوخت دارد؟

فقدان منابع داخلی و وابستگی ۱۰۰ درصدی به واردات بر اساس جدیدترین داده‌های رسمی تا سال ۲۰۲۶ میلادی، ارمنستان هیچ‌گونه ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در قلمرو خود ندارد. این واقعیت نشان می‌دهد که ارمنستان یک واردکننده صددرصدی بوده و برای رفع نیازهای خود به طور کامل به واردات از کشورهای همسایه وابسته است. بر اساس گزارش‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، گاز طبیعی سهمی معادل ۵۷.۵ درصد از کل سبد انرژی مصرفی ارمنستان را تشکیل می‌دهد. این منبع حیاتی به طور گسترده در گرمایش منازل، نیروگاه‌های حرارتی تولید برق، صنایع مختلف و سیستم‌های خدمات شهری مصرف می‌شود. محاسبات این نهاد بین‌المللی در بازه زمانی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ میلادی نشان می‌دهد که میانگین مصرف سالانه گاز ارمنستان بین ۲.۶ تا ۲.۷ میلیارد مترمکعب بوده است.

ارمنستان گاز مورد نیاز خود را به طور انحصاری از دو همسایه منطقه‌ای یعنی روسیه و ایران تأمین می‌کند. روسیه به عنوان تأمین‌کننده سنتی حدود ۸۴ درصد و جمهوری اسلامی ایران ۱۶ درصد از کل واردات گاز ارمنستان را در اختیار دارند. آمارهای رسمی پژوهشگاه انرژی ارمنستان برای سال ۲۰۲۴ میلادی نشان می‌دهد که در این سال، روسیه حدود ۲.۳ میلیارد مترمکعب و ایران رقمی بالغ بر ۴۵۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی به ارمنستان صادر کردند. در سال ۲۰۲۵ میلادی این توازن اندکی تغییر کرد؛ سهم گاز روسیه در سبد وارداتی ایروان به ۸۲ درصد کاهش یافت، در حالی که سهم گاز صادراتی ایران با افزایشی معنادار به ۱۸ درصد رسید.

ارمنستان برای دریافت گاز از روسیه و ایران از دو الگوی مالی و قراردادی کاملاً متفاوت پیروی می‌کند. در قبال گاز طبیعی روسیه، تسویه‌حساب‌ها به صورت نقدی و دلاری انجام می‌شود. بر اساس توافقات، نرخ خرید هر هزار مترمکعب گاز از مسکو ۱۷۷.۵ دلار تعیین شده است؛ رقمی که موجب شد ارمنستان در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۰۸ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۳۹۵ میلیون دلار به روسیه پرداخت کند. در نقطه مقابل، ارمنستان بابت گاز وارداتی از ایران وجه نقدی نمی‌پردازد، بلکه مبادلات دو کشور بر پایه توافق راهبردی تهاتر «گاز در برابر برق» سازمان‌دهی شده است. این سازوکار که بیش از ۱۵ سال سابقه اجرا دارد، در سال ۲۰۲۳ میلادی تا افق سال ۲۰۳۰ تمدید شد. در این چارچوب، ایران گاز طبیعی را به ارمنستان ارسال کرده و نیروگاه‌های ارمنستان با تبدیل آن به الکتریسیته، ۶۷ تا ۷۵ درصد برق تولیدی را به ایران بازمی‌گردانند و ۲۵ تا ۳۳ درصد مابقی در شبکه داخلی ارمنستان باقی می‌ماند.

تعرفه‌های گاز مصرفی برای مشترکین خانگی در بخش توزیع خرد و مصارف شهری، بهای حامل‌های انرژی توسط نهادهای حاکمیتی تعیین و تنظیم می‌شود. بر اساس اطلاعات تارنمای کمیسیون تنظیم مقررات خدمات عمومی ارمنستان، در سال ۲۰۲۶ میلادی نرخ هر مترمکعب گاز طبیعی برای مشترکین خانگی حدود ۱۴۴ درام (معادل اندکی بیش از ۳۳ روبل روسیه) تعیین شده است. این کمیسیون مسئولیت قیمت‌گذاری رسمی و نظارت بر نرخ توزیع گاز برای شهروندان را بر عهده دارد.

واردات، انتقال و توزیع گاز در ارمنستان به طور کامل در انحصار شرکت «گازپروم ارمنستان» است که ۱۰۰ درصد سهام آن به شرکت روسی گازپروم تعلق دارد. این شرکت اپراتور انحصاری زیرساخت‌های گازی کشور و فروشنده مستقیم سوخت به مصرف‌کنندگان نهایی به شمار می‌رود. گاز روسیه از طریق خط لوله ۶۱۲ کیلومتری «شمال قفقاز – ماورای قفقاز» با عبور از خاک گرجستان وارد ارمنستان می‌شود. این خط لوله از شهر موزدوک در اوستیای شمالی آغاز شده و به شهر ایروان ختم می‌شود. توقف مقطعی صادرات گاز روسیه در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز ناشی از تعمیرات فنی بر روی همین خط لوله بوده است. در سوی دیگر، گاز صادراتی ایران از طریق خط لوله ۱۴۰ کیلومتری «ایران – ارمنستان» منتقل می‌شود که تبریز را به منطقه مرزی مغری متصل می‌سازد. ظرفیت اسمی این خط لوله سالانه ۱.۱ میلیارد مترمکعب است و مدیریت بخش مستقر در خاک ارمنستان نیز تحت نظارت شرکت گازپروم ارمنستان اداره می‌شود.

ارمنستان تنها یک مجتمع ذخیره‌سازی دارد که انبار زیرزمینی «آبوویان» نام دارد و در ۱۰ کیلومتری شهر ایروان واقع شده است. حداکثر ظرفیت این مخزن زیرزمینی ۱۴۰ میلیون مترمکعب است که رقمی معادل حدود ۵ درصد از کل تقاضای سالانه کشور را پوشش می‌دهد. گاز ذخیره‌شده در آبوویان یک اندوخته حیاتی برای شرایط اضطراری، جبران نوسانات فصلی تقاضا و مدیریت وقفه‌های کوتاه‌مدت در شبکه، مانند وقفه سپتامبر ۲۰۲۶، به شمار می‌رود. مدیریت این تأسیسات نیز در انحصار شرکت گازپروم ارمنستان قرار دارد.

بررسی ساختار تأمین گاز ارمنستان نشان می‌دهد که وابستگی کامل به واردات، چالش‌های محسوسی را برای ایروان ایجاد کرده است. در این میان، پیوند انرژی با ایران از طریق خط لوله تبریز – مغری و مدل موفق تهاتر «گاز در برابر برق»، به عنوان یک مؤلفه پایدار در موازنه امنیت انرژی ارمنستان عمل می‌کند. با توجه به ظرفیت‌های استفاده‌نشده این خط لوله، گسترش تعاملات با ایران مطمئن‌ترین راهکار برای تنوع‌بخشی به مبادی سوخت ارمنستان خواهد بود.

انتهای پیام/