نقد؛ بازی میان تصویر و واژه

محیا صدیقیان

این مراسم با همکاری انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران و موزه سینمای ایران برگزار شد و رضا صائمی، منتقد سینما، اجرای آن را برعهده داشت. در این برنامه ذبیح‌الله رحمانی، منتقد سینما، فیلم‌ساز و مدیر بخش سینمایی نشر عینک، آرش جواهری، داستان‌نویس و مدیر نشر عینک و تعدادی از اعضای انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران حضور داشتند و درباره انتشار این مجموعه و اهمیت بازخوانی آثار سینمایی صحبت کردند.

رضا صائمی در ابتدای این نشست با اشاره به فعالیت‌های کمیته فرهنگی انجمن منتقدان گفت: یکی از کارهایی که در این کمیته دنبال می‌کنیم، برگزاری مراسم برای معرفی و رونمایی از کتاب‌های تازه منتشرشده در حوزه سینماست. این مجموعه نیز از این جهت اهمیت دارد که نویسندگان آن از اعضای انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران هستند.

او درباره کتاب‌هایی که در این مراسم معرفی شدند، گفت: این ۶ عنوان هر کدام به یکی از فیلم‌های مهم تاریخ سینمای ایران اختصاص دارند. «دایره مینا» ساخته داریوش مهرجویی، «سوته‌دلان» اثر علی حاتمی، «کندو» ساخته فریدون گُله، «تنگنا» به کارگردانی امیر نادری، «آرامش در حضور دیگران» ساخته ناصر تقوایی و «رگبار» اثر بهرام بیضایی، فیلم‌هایی هستند که در این مجموعه مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

به گفته صائمی، آنچه در این کتاب‌ها اهمیت دارد، ارائه روایت‌هایی تازه از فیلم‌هایی است که پیش از این نیز بارها مورد توجه منتقدان قرار گرفته‌اند.

این منتقد سینما با تاکید بر اینکه چنین مجموعه‌ای را نباید صرفا بازگشت به خاطرات گذشته دانست، اظهار کرد: این کتاب‌ها قرار نیست فقط خاطره فیلم‌های قدیمی را زنده کنند، بلکه می‌توانند تاریخ سینمای ایران را دوباره به زمان حال بیاورند و امکان مقایسه آن با وضعیت امروز سینما را فراهم کنند.

صائمی در ادامه، انتشار این کتاب‌ها را به نمایش نسخه‌های مرمت‌شده فیلم‌های شاخص سینمای ایران در موزه سینما تشبیه کرد و گفت: موزه سینما در هفته گذشته و به مناسبت روز ملی سینما، نسخه‌های مرمت‌شده برخی از آثار مهم سینمای ایران را در همین سالن نمایش داد. حتی برای نمایش ویژه «هامون» داریوش مهرجویی استقبال به اندازه‌ای بود که به گفته یکی از دوستان، صندلی خالی برای نشستن پیدا نمی‌شد.

او ادامه داد: همان‌طور که مرمت یک فیلم باعث می‌شود مخاطب دوباره آن را با کیفیتی بهتر ببیند، نوشتن تک‌نگاری و نقد درباره آثار مهم تاریخ سینما نیز این فرصت را ایجاد می‌کند که یک فیلم را دوباره ببینیم و درباره آن فکر کنیم. بنابراین، انتشار این کتاب‌ها را نباید صرفا نوعی خاطره‌بازی با آثار گذشته تلقی کرد.

صائمی معتقد است هر نسل می‌تواند با توجه به شرایط و تجربه‌های خودش، برداشت تازه‌ای از آثار قدیمی داشته باشد. او در این‌باره گفت: نسل‌های بعدی هم می‌توانند سراغ این فیلم‌ها بروند و با توجه به تجربه زیسته خودشان، آن‌ها را بازخوانی کنند. به همین دلیل این آثار همچنان امکان گفت‌وگو با مخاطب امروز را دارند.

او همچنین سینما را یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ فرهنگی یک جامعه دانست و گفت: سینما بخش مهمی از تاریخ فرهنگی هر کشور را در خود ثبت می‌کند. در فیلم‌ها می‌توان تجربه‌های مشترک مردم و همچنین نشانه‌هایی از اندیشه‌ها و گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی هر دوره را پیدا کرد. بنابراین پرداختن دوباره به فیلم‌های مهم تاریخ سینما می‌تواند به شناخت بهتر تاریخ معاصر و حتی شرایط امروز کمک کند.

صائمی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به ابعاد اجتماعی فیلم‌ها اشاره کرد و گفت: این کتاب‌ها فقط مجموعه‌ای از نقدهای سینمایی نیستند و در بسیاری از آن‌ها موضوعات اجتماعی و جامعه‌شناختی نیز مطرح می‌شود. به این ترتیب، یک فیلم می‌تواند نقطه شروع بحث‌هایی فراتر از سینما باشد.

او برای توضیح این موضوع به «دایره مینا» اشاره کرد و گفت: این فیلم داریوش مهرجویی، علاوه بر ارزش‌های سینمایی و فنی، تاثیر اجتماعی قابل توجهی نیز داشت و از جمله آثاری بود که در شکل‌گیری سازمان انتقال خون در ایران نقش داشت. به همین دلیل، بازخوانی این فیلم‌ها در قالب کتاب می‌تواند ابعاد مختلف تاثیرگذاری آن‌ها را بهتر نشان دهد.

رضا صائمی در ادامه، انتشار این مجموعه را از زاویه دیگری نیز مورد توجه قرار داد و گفت: وقتی فهرست این کتاب‌ها را دیدم، به این فکر کردم که شاید این اتفاق بیش از آنکه یک فرصت تاریخی باشد، نوعی حسرت تاریخی را یادآوری می‌کند. شاید این کتاب‌ها بتوانند مسئولان سینمایی را نیز به فکر وادارند که سینمای ایران چه مسیری را پشت سر گذاشته و امروز در چه شرایطی قرار دارد.

چرا یک فیلم و چند منتقد؟

پس از صحبت‌های صائمی، ذبیح‌الله رحمانی، مدیر بخش سینمایی نشر عینک، درباره شکل‌گیری ایده این مجموعه توضیح داد.

رحمانی گفت: زمانی که کتاب‌های مختلف دوستان و منتقدان را می‌دیدم، متوجه شدم که در بسیاری از آن‌ها به آثار مختلف یک فیلم‌ساز پرداخته شده و همین موضوع باعث می‌شود فرصت کافی برای بررسی عمیق یک فیلم وجود نداشته باشد.

او ادامه داد: یک فیلم‌ساز ممکن است در طول فعالیت حرفه‌ای خود ۱۰ یا ۲۰ فیلم ساخته باشد و اگر بخواهیم در یک کتاب همه این آثار را بررسی کنیم، طبیعتا نمی‌توان به شکل مفصل و دقیق به هر فیلم پرداخت. به همین دلیل به این نتیجه رسیدیم که به جای پرداختن به چند فیلم از یک فیلم‌ساز، روی یک فیلم تمرکز کنیم و از چند منتقد بخواهیم درباره همان اثر بنویسند.

رحمانی افزود: ایده اولیه این بود که برای هر فیلم ۷ منتقد نقد بنویسند، هرچند در یکی از موارد این تعداد به ۸ نفر رسید و در نهایت برای یک فیلم ۸ نقد منتشر شد.

او درباره روند انتخاب فیلم‌ها و نویسندگان نیز توضیح داد: این کار به سادگی و در مدت کوتاه انجام نشد. ماه‌ها با دوستان در نشر عینک درباره انتخاب فیلم‌ها و منتقدان صحبت کردیم. پیشنهاد من این بود که اگر بتوانیم در نهایت ۸۰ عنوان کتاب نقد درباره آثار مهم سینمای ایران منتشر کنیم، می‌توانیم مجموعه‌ای قابل توجه برای بررسی تاریخ سینمای ایران داشته باشیم.

مدیر بخش سینمایی نشر عینک با اشاره به گستردگی این پروژه گفت: طبیعتا اجرای چنین طرحی در بخش خصوصی کار ساده‌ای نیست و پروژه بسیار بزرگی محسوب می‌شود، اما پیگیری و حمایت بهاره میرحسینی و آرش جواهری باعث شد این مسیر را ادامه بدهیم.

رحمانی درباره تعداد کتاب‌هایی که تاکنون در این پروژه به نتیجه رسیده‌اند نیز گفت: در یک سال و ۶ ماهی که این پروژه را آغاز کرده‌ایم، ۲۲ جلد کتاب به مرحله نهایی رسیده است. مراحل مربوط به همه آن‌ها انجام شده و تاکنون ۱۱ جلد به چاپ رسیده و سایر کتاب‌ها نیز به زودی منتشر می‌شوند.

او یکی از اهداف اصلی این مجموعه را توجه به نگاه نسل‌های جدید منتقدان عنوان کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین دلایلی که می‌خواستیم این کتاب‌ها منتشر شوند، این بود که ببینیم منتقدان نسل سوم و چهارم امروز چه نگاهی به فیلم‌های مهم تاریخ سینمای ایران دارند.

رحمانی ادامه داد: منتقدان نسل اول و دوم پیش از این درباره بسیاری از این آثار نوشته‌اند و طبیعتا نگاه آن‌ها متعلق به زمان و تجربه خودشان بوده است. نسل‌های بعدی کمتر فرصت داشته‌اند که به صورت مفصل درباره این فیلم‌ها بنویسند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم این بار این آثار را در اختیار منتقدان نسل سوم و چهارم قرار دهیم تا آن‌ها با زبان و نگاه خودشان درباره فیلم‌ها صحبت کنند.

او تاکید کرد که در انتخاب نویسندگان، تنها جنبه سینمایی فیلم‌ها مورد توجه نبوده و از منتقدان خواسته شده بود ابعاد مختلف آثار را بررسی کنند. رحمانی گفت: درباره این موضوع با نویسندگان صحبت کردیم و قرار شد در کنار نگاه سینمایی، مسائل اجتماعی، سیاسی و جامعه‌شناختی نیز مورد توجه قرار بگیرد.

به گفته او، اگر مخاطب هر ۶ کتاب را در کنار هم مطالعه کند، می‌تواند اطلاعات زیادی درباره فضای اجتماعی و تاریخی دهه‌های ۵۰ و ۶۰ شمسی به دست آورد.

رحمانی در ادامه درباره نحوه انتخاب منتقدان گفت: در مرحله اول فهرستی حدود ۱۰۰ نفره از منتقدان تهیه کردیم. بعضی از آن‌ها به دلیل مشغله‌های کاری امکان حضور در این پروژه را نداشتند. معیار من این بود که نویسنده هم قلم خوبی داشته باشد و هم تا آن زمان کتاب مستقلی منتشر نکرده باشد.

در نهایت با توجه به این معیارها، فهرست منتقدان به ۲۴ نفر رسید و این افراد در نگارش و انتشار ۶ کتاب مورد نظر مشارکت کردند.

وقتی منتقد با فیلم وارد گفت‌وگو می‌شود

آرش جواهری، داستان‌نویس و مدیر نشر عینک، بخش دیگری از این نشست را به رابطه میان نقد و اثر هنری اختصاص داد.

او ابتدا درباره تفاوت زبان تصویر و زبان واژه‌ها گفت: همان‌طور که فیلمنامه در نهایت در اختیار فیلم قرار می‌گیرد، منتقد هم تا حدی تحت تاثیر فیلمی است که درباره آن می‌نویسد و تلاش می‌کند نشانه‌ها و مفاهیم آن را با زبان خودش بیان کند.

جواهری معتقد است نقد زمانی می‌تواند عمق بیشتری پیدا کند که صرفا به توضیح و بازگویی فیلم نپردازد. او گفت: یک نقد عمیق، زبان و بازی واژگانی خودش را شکل می‌دهد و حتی می‌تواند فیلم را به چالش بکشد. از این منظر، نقد را می‌توان یک بازی میان منتقد و هنرمند دانست؛ بازی‌ای که در آن دو طرف با دو زبان متفاوت با یکدیگر حرف می‌زنند؛ هنرمند با زبان تصویر و منتقد با زبان واژه‌ها.

مدیر نشر عینک درباره رویکرد این انتشارات در پروژه جدید نیز گفت: کاری که نشر عینک انجام داده، در واقع ادامه دادن همین بازی است؛ این بار یک بازی میان منتقدان نسل جدید و آثار فیلم‌سازان نسل‌های گذشته شکل گرفته است.

او برای توضیح این ارتباط از تعبیر جالبی استفاده کرد و گفت: اگر فیلم‌های قدیمی را مثل پیرمردهایی در نظر بگیریم که سال‌ها از ساختشان گذشته، وقتی این پیرمردها با یک تیم جوان روبه‌رو می‌شوند، دوباره سرحال می‌آیند و حرف‌های زیادی برای گفتن پیدا می‌کنند.

جواهری اضافه کرد: به نظرم کاری که نشر عینک با حمایت بهاره میرحسینی و تلاش ذبیح‌الله رحمانی انجام داده، این است که دوباره به سراغ این فیلم‌ها رفته و امکان شکل‌گیری نگاه‌های تازه را درباره آن‌ها فراهم کرده است. این مواجهه می‌تواند همان بازی زیبایی را ایجاد کند که میان اثر هنری و منتقد شکل می‌گیرد.

او در پایان ابراز امیدواری کرد که این مسیر ادامه داشته باشد و گفت: امیدوارم با حمایت دوستان بتوانیم این پروژه را ادامه دهیم و در مراحل بعدی، علاوه بر فیلم‌های مورد اشاره، به آثار سینمای دهه ۶۰ و حتی فیلم‌های سال‌های بعد و سینمای امروز ایران نیز برسیم.

مراسم رونمایی از ۶ کتاب جدید نشر عینک در پایان با گفت‌وگوی نویسندگان با مدیران این نشر درباره راه‌های افزایش کیفیت محتوایی و بصری کتاب‌ها در چاپ‌های بعدی ادامه پیدا کرد و با حضور اعضای انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران و گرفتن عکس یادگاری به پایان رسید.