مدرسه و دانشگاه؛ سنگرهای ساخت آینده و تقویت قدرت ملی ایران

اجتماعی به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، دکتر رضامراد صحرائی، وزیر سابق آموزش و پرورش و استاد دانشگاه علامه طباطبائی، یادداشتی با عنوان «مدرسه و دانشگاه؛ کانون ساخت آینده و قدرت ملی ایران» به مناسبت آغاز سال تحصیلی در خبرگزاری تسنیم منتشر کرده است که جزئیات آن به شرح زیر است:

پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت آغاز سال تحصیلی نباید تنها به عنوان یک پیام مناسبتی برای بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها تلقی شود. این پیام در عمق خود، تصویری از ارتباط میان تعلیم و تربیت، آینده ایران، قدرت ملی و مسئولیت تاریخی نسل جدید را ارائه می‌دهد. نکته محوری این پیام این است که آینده کشور، بیش از هر مکان دیگری، در مدرسه و دانشگاه شکل می‌گیرد. در این پیام، دانش‌آموز و دانشجو تنها به عنوان فراگیرندگان علم معرفی نمی‌شوند، بلکه به عنوان کنشگران آینده ایران شناخته می‌شوند؛ نسلی که باید خود را به «علم و تقوا، امید و اخلاق، دانایی و توانایی» مجهز کند، مرزهای دانش را بشکند و مأموریت تاریخی خود را در راستای اعتلای ایران اسلامی به انجام رساند. این تعبیر، جایگاه آموزش را از یک خدمت عمومی به یکی از اصلی‌ترین سازوکارهای تولید قدرت آینده کشور ارتقا می‌دهد.

آیت‌الله خامنه‌ای: فتح قله‌های پیشرفت، مأموریت دانش‌آموزان و دانشجویان قدرت آینده از کلاس درس آغاز می‌شود. در دنیای آینده، قدرت کشورها بیش از هر زمان دیگری به کیفیت سرمایه انسانی، توان علمی، قدرت نوآوری، ظرفیت حل مسئله، هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی آنان وابسته خواهد بود. از این رو، تأکید رهبر معظم انقلاب بر «قدرت ناشی از دانش همراه با تقوا و اخلاق» دارای معنایی راهبردی است. این قدرت تنها به فناوری یا توان اقتصادی محدود نمی‌شود؛ بلکه ترکیبی از علم، اخلاق، هویت، اراده، امید و توانایی عمل است. از این منظر، می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های راهبردی هر کشور برای آینده، سرمایه‌گذاری در مدرسه و دانشگاه است. آنچه امروز در زمینه کیفیت یادگیری، پژوهش، تربیت معلم، دانشگاه، مهارت‌آموزی و پرورش استعدادها انجام می‌دهیم، چند سال و چند دهه بعد در قدرت علمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور نمایان خواهد شد. به عبارت دیگر، قدرت آینده را نمی‌توان در آینده ساخت؛ مواد اولیه آن باید امروز در کلاس‌های درس پرورش یابد.

از تربیت فرد تا شکل‌گیری جامعه اسلامی. پیام رهبر معظم انقلاب در عین تأکید بر علم و مهارت، به تربیت انسان در ابعاد مختلف نیز توجه دارد. مفهوم «خودافزایی» در این پیام بسیار قابل تأمل است؛ خودافزایی در ارتباط با خداوند، خانواده و همنوعان و همچنین در عرصه کسب دانش و مهارت. این نگاه نشان می‌دهد که تعلیم و تربیت صرفاً برای تأمین نیروی انسانی بازار کار نیست. مدرسه و دانشگاه باید انسان‌هایی تربیت کنند که بتوانند هم‌زمان دانشمند، اخلاق‌مدار، مسئول، هویت‌مند و اجتماعی باشند. از همین نقطه است که می‌توان نسبت این پیام را با آرمان شکل‌گیری جامعه اسلامی و حرکت به سوی تمدن اسلامی فهمید. هیچ تمدنی بدون انسان متناسب با آن ساخته نمی‌شود. تمدن پیش از آنکه در ساختمان‌ها، فناوری‌ها و نهادها متجلی شود، در انسان‌ها، نظام ارزشی آنان، نوع تفکرشان و شیوه مواجهه آنان با جامعه شکل می‌گیرد. اگر جامعه اسلامی را جامعه‌ای بدانیم که در آن علم با اخلاق، آزادی با مسئولیت، پیشرفت با عدالت و هویت با نوآوری همراه است، مدرسه و دانشگاه اصلی‌ترین نهادهای تربیت‌کننده انسان مورد نیاز چنین جامعه‌ای خواهند بود. از این رو، تعلیم و تربیت باید به عنوان یکی از زیرساخت‌های بنیادی مسیر تمدنی کشور محسوب شود.

نسبت پیام با بیانیه گام دوم انقلاب. می‌توان میان مضامین این پیام و جهت‌گیری‌های کلان مطرح‌شده در «بیانیه گام دوم انقلاب» ارتباط مفهومی برقرار کرد. در هر دو، جوانان، علم، معنویت، اخلاق، امید، استقلال و آینده‌سازی جایگاهی محوری دارند. در پیام آغاز سال تحصیلی نیز مسئولیت اصلی متوجه نسلی است که قرار است در آینده نقش‌های مختلف اجتماعی را بر عهده گیرد. تأکید بر درست فکر کردن، ابتکار ورزیدن، پاسداری از هویت ملی و فرهنگی و آماده‌شدن برای ایفای نقش مناسب در جامعه، مدرسه و دانشگاه را به یکی از عرصه‌های مهم تحقق نگاه آینده‌نگرانه گام دوم تبدیل می‌کند. از این منظر، شاید بتوان گفت گام دوم بدون یک تحول تربیتی عمیق امکان تحقق کامل ندارد؛ زیرا بسیاری از اهداف بلندمدت کشور، نهایتاً باید به دست نسلی محقق شود که امروز در مدارس و دانشگاه‌های ما در حال شکل‌گیری فکری، علمی، اخلاقی و هویتی است.

دولت در برابر این پیام چه تکالیفی دارد؟ اگر پیام را صرفاً خطاب به دانش‌آموزان و دانشجویان ندانیم، بلکه دلالت‌های حکمرانی آن را نیز مورد توجه قرار دهیم، مجموعه‌ای از مسئولیت‌ها برای دولت و دستگاه‌های آموزشی قابل استخراج است. نخستین مسئولیت، ارتقای کیفیت واقعی آموزش است. شکستن مرزهای دانش بدون مدرسه باکیفیت، معلم توانمند، دانشگاه پویا، پژوهش مسئله‌محور و دسترسی عادلانه به فرصت‌های یادگیری ممکن نیست. دوم، دولت باید مسئله تربیت متوازن انسان را در مرکز سیاست‌گذاری آموزشی قرار دهد. علم بدون اخلاق، مهارت بدون هویت و آموزش بدون مسئولیت اجتماعی نمی‌تواند همان انسانی را تربیت کند که در این پیام ترسیم شده است. سوم، باید جایگاه معلم و استاد به‌صورت واقعی تقویت شود. رهبر معظم انقلاب در پایان پیام به جایگاه معلمان و استادان و ضرورت توجه به وضعیت معیشتی آنان تأکید کرده‌اند. این نکته باید به سیاست‌های پایدار در زمینه منزلت حرفه‌ای، معیشت، توانمندسازی و امنیت شغلی معلمان و اعضای هیئت علمی منتهی شود. چهارم، دولت باید آموزش را یکی از محورهای اصلی قدرت ملی آینده ببیند؛ نه صرفاً یکی از چند دستگاه هزینه‌ای. آموزش هزینه نیست؛ سرمایه‌گذاری بین‌نسلی است. و پنجم، نظام سیاست‌گذاری باید بتواند میان مدرسه، دانشگاه، اقتصاد، علم، فناوری و مسائل واقعی جامعه ارتباطی پایدار ایجاد کند تا دانش‌آموختگان نه صرفاً دارندگان مدرک، بلکه توانمندان حل مسئله و سازندگان آینده باشند.

چشم‌اندازسازی؛ از توصیف آینده تا ساختن آینده. یکی از دلالت‌های مهم این پیام، ضرورت چشم‌اندازسازی برای نسل جدید است. هیچ نسلی بدون تصویری روشن از آینده، توان حرکت بزرگ ندارد. نوجوان و جوان باید بداند برای چه درس می‌خواند، چرا مهارت می‌آموزد و قرار است در ساخت چه آینده‌ای سهیم باشد. مدرسه و دانشگاه باید بتوانند تصویری قابل قبول، امیدآفرین و در عین حال واقع‌بینانه از آینده ایران پیش روی نسل جدید قرار دهند؛ آینده‌ای که در آن پیشرفت علمی، استقلال، اخلاق، هویت، رفاه عمومی و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر دیده شوند. چشم‌انداز، صرفاً یک سند اداری نیست؛ باید به تصویر ذهنی نسل جوان از آینده کشور تبدیل شود.

الگوسازی؛ آینده در چهره انسان‌های واقعی معنا پیدا می‌کند. در کنار چشم‌اندازسازی، مسئله الگوسازی نیز اهمیت دارد. نسل جدید برای فهم مفاهیمی مانند علم، ایثار، اخلاق، خدمت و پیشرفت، به الگوهای قابل مشاهده نیاز دارد. مدرسه و دانشگاه باید دانشمندان، معلمان، استادان، کارآفرینان، فناوران، هنرمندان، خدمتگزاران اجتماعی و سایر شخصیت‌هایی را که علم، اخلاق، مسئولیت و خدمت را در زندگی خود جمع کرده‌اند، به نسل جدید معرفی کنند. الگوسازی زمانی مؤثر است که جوان بتواند در چهره یک انسان واقعی ببیند که چگونه می‌توان هم متخصص بود، هم اخلاقی؛ هم موفق بود، هم مسئول؛ و هم جهانی اندیشید، هم به هویت و وطن خود تعلق داشت. اگر بخواهم پیام رهبر معظم انقلاب را در یک گزاره خلاصه کنم، باید بگویم: آینده ایران از مسیر تربیت انسان آینده ساخته می‌شود. مدرسه و دانشگاه محل تلاقی علم، اخلاق، هویت، امید و قدرت‌اند؛ و هر تحولی که بخواهد آینده کشور را تغییر دهد، ناگزیر باید از تعلیم و تربیت آغاز کند. وظیفه امروز ما این است که این پیام را از سطح سخن به برنامه، از توصیه به سیاست و از آرمان به اقدام تبدیل کنیم. اگر بتوانیم نسلی عالم، توانمند، مؤمن، اخلاقی، امیدوار، مبتکر و برخوردار از عزت و هویت تربیت کنیم، نه تنها نیروی انسانی آینده، بلکه قدرت آینده ایران را ساخته‌ایم.

در پایان، شایسته می‌دانم از دولت جمهوری اسلامی ایران، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مدیران، معلمان، استادان و همه دست‌اندرکارانی که برای بازگشایی شکوهمند مدارس و دانشگاه‌ها و آغاز بانشاط سال تحصیلی تلاش کرده‌اند، صمیمانه قدردانی کنم. آغاز سال تحصیلی تنها باز شدن درهای مدرسه و دانشگاه نیست؛ بلکه گشوده شدن دریچه‌ای تازه به سوی آینده کشور است. امید است که با همت دولت، جامعه علمی و فرهنگی و به‌ویژه معلمان و استادان، سال تحصیلی جدید به سالی برای تعمیق امید، ارتقای کیفیت آموزش، شکوفایی استعدادها و ساختن آینده‌ای شایسته برای ایران عزیز تبدیل شود.

انتهای پیام/