قدرت نفتی ایران در تنگه هرمز چگونه تجلی می‌یابد؟

حمید نوبهار، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، به بررسی جایگاه نفت جمهوری اسلامی ایران در معادلات انرژی جهانی پرداخت و اظهار داشت: قدرت نفتی ایران را نمی‌توان تنها بر اساس حجم تولید روزانه یا میزان صادرات در یک بازه زمانی خاص ارزیابی کرد. موقعیت ایران در جغرافیای انرژی جهانی نتیجه ترکیب ذخایر عظیم هیدروکربوری، سابقه طولانی در تولید، ظرفیت توسعه میادین، دسترسی به آب‌های خلیج فارس و نزدیکی به تنگه هرمز است؛ آبی که پیش از اختلالات سال ۲۰۲۶، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان به شمار می‌رفت.

وی افزود: طبق داده‌های اوپک، ایران در پایان سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰۸.۶ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام در اختیار دارد. تولید نفت خام ایران نیز در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳.۲۶ میلیون بشکه در روز می‌رسد که نشان‌دهنده جایگاه ویژه ایران از نظر منابع نفتی است. این کارشناس اقتصادی تأکید کرد: برای ارزیابی قدرت نفتی جمهوری اسلامی باید بین ذخایر اثبات‌شده نفت، ظرفیت تولید، صادرات بالفعل و توان تأثیرگذاری بر بازار تمایز قائل شد. ذخایر بزرگ به تنهایی قدرت بازار ایجاد نمی‌کند و ظرفیت تولید، امکان انتقال و توان دسترسی به بازار نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) برآورد کرده است که ظرفیت تولید نفت خام ایران در صورت رفع محدودیت‌های تحریمی می‌تواند به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز بازگردد. وی ادامه داد: داده‌های EIA همچنین نشان می‌دهد که صادرات نفت خام و میعانات ایران که در سال ۲۰۲۰ حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز بود، در سال ۲۰۲۳ به نزدیک ۱.۴ میلیون بشکه در روز رسید و در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۴ به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز برآورد شد. چین در سال ۲۰۲۳ مقصد حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام و میعانات ایران بود. این آمار از یک سو ظرفیت ایران برای حفظ صادرات در شرایط تحریم را نشان می‌دهد و از سوی دیگر اهمیت تنوع بازارهای صادراتی را برای افزایش قدرت مانور نفتی کشور روشن می‌کند.

نوبهار به جایگاه تنگه هرمز اشاره کرد و گفت: ایران به تنهایی نمی‌تواند قیمت جهانی نفت را تعیین کند، اما ظرفیت تولید، ذخایر عظیم و موقعیت جغرافیایی کشور می‌تواند بر توازن عرضه و انتظارات بازار تأثیر بگذارد. تنگه راهبردی هرمز این اهمیت را دوچندان می‌کند، زیرا مسیر انتقال نفت تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس به بازارهای جهانی است. وی افزود: بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه در روز نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است. از این میزان، حدود ۱۴.۹ میلیون بشکه در روز مربوط به نفت خام و میعانات بوده که معادل بخش بزرگی از تجارت دریایی نفت جهان است و اهمیت اقتصادی هرمز را فراتر از یک آبراه منطقه‌ای قرار می‌دهد.

وی تصریح کرد: موقعیت هرمز باعث شده است که هرگونه اختلال در این تنگه، محاسبات پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران، معامله‌گران انرژی و دولت‌های واردکننده نفت را تحت تأثیر قرار دهد. این کارشناس اقتصاد انرژی ادامه داد: قدرت نفتی کشور در مرزهای چاه نفت متوقف نمی‌شود. نفت ایران بخشی از شبکه تولید، ذخیره‌سازی، پایانه‌های صادراتی، خطوط انتقال، ناوگان حمل، پالایشگاه‌های مقصد و نظام مالی است. هرچه این شبکه انعطاف‌پذیرتر باشد، توان ایران برای استفاده اقتصادی از ذخایر خود نیز بیشتر خواهد شد. به همین دلیل، توسعه پایانه‌های صادراتی خارج از محدوده هرمز، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی، تنوع مشتریان و تقویت زیرساخت‌های انتقال انرژی، از اهمیت راهبردی برخوردار است.

وی به پروژه جاسک اشاره کرد و گفت: کشور برای کاهش آسیب‌پذیری صادرات نفت در برابر محدودیت‌های مسیر هرمز، زیرساخت صادراتی جاسک و خط لوله گوره-جاسک را توسعه داده که ظرفیت اسمی این خط حدود یک میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود. همچنین ظرفیت پایانه‌های بارگیری نفت ایران بیش از ۸ میلیون بشکه در روز تخمین زده شده که نشان‌دهنده وجود ظرفیت زیرساختی قابل توجه در صنعت نفت کشور است.

وی درباره وابستگی صادرات ایران به چین گفت: بازار چین برای نفت ایران اهمیت بسیار بالایی دارد، اما تنوع مشتریان می‌تواند ریسک تمرکز بازار را کاهش دهد. بر اساس گزارش رویترز در ۲۱ اوت ۲۰۲۶، صادرات نفت ایران به خریداران چینی در همان ماه به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز رسیده و کاهش ذخایر نفتی روی آب از حدود ۱۰۵ میلیون بشکه به ۸۰ میلیون بشکه را نیز گزارش کرده است.

این کارشناس اقتصادی افزود: امنیت انرژی (Energy Security) در این معادلات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. کشوری که منابع نفتی در اختیار دارد، اما مسیر انتقال، ظرفیت صادرات یا بازارهای متنوع ندارد، نمی‌تواند از تمام ظرفیت اقتصادی منابع خود بهره‌برداری کند. ایران از این نظر موقعیتی متفاوت دارد؛ ذخایر عظیم نفت، تولید قابل توجه، بازارهای آسیایی، دسترسی به خلیج فارس و توسعه مسیرهای صادراتی جایگزین، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های مرتبط را تشکیل می‌دهند.

وی تأکید کرد: توسعه میادین مشترک نیز باید بخشی از سیاست قدرت نفتی ایران باشد. افزایش برداشت از میدان‌های مشترک، توسعه زیرساخت فرآورش و جمع‌آوری گازهای همراه، هم به افزایش تولید کمک می‌کند و هم از اتلاف منابع جلوگیری خواهد کرد. صیانت از سهم ایران در میادین مشترک حائز اهمیت است، چرا که هر مقدار تولید از دست رفته در این میادین می‌تواند به کاهش سهم اقتصادی کشور از یک منبع مشترک منجر شود.

این کارشناس اقتصاد انرژی گفت: نفت ایران از همان زاویه هم یک ابزار ژئوپلیتیک است، اما قدرت آن به حجم ذخایر محدود نمی‌شود. ترکیب ۲۰۸.۶ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده، تولید حدود ۳.۲۶ میلیون بشکه نفت خام در روز در سال ۲۰۲۴، ظرفیت بالقوه ۳.۸ میلیون بشکه در روز، صادرات حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز در هشت ماه نخست ۲۰۲۴ و موقعیت جغرافیایی در مجاورت هرمز، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های قدرت‌آفرین را در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داده است.

وی افزود: سیاست نفتی کشور باید بر تبدیل ذخیره نفت به قدرت پایدار نفتی متمرکز باشد، به این معنا که هر بشکه نفت تولیدشده بخشی از سیاست افزایش ظرفیت تولید، تنوع بازار، تقویت زیرساخت صادرات، توسعه پالایش و ایجاد درآمد ارزی پایدار باشد. توجه دولت و وزارت نفت در سال ۱۴۰۵ به استمرار تولید، بازسازی تأسیسات، توسعه ظرفیت تولید و پیگیری میادین مشترک در این مسیر قابل تقدیر است. آنچه در صنعت نفت ایران اهمیت دارد، صیانت از یکی از مهم‌ترین پایه‌های قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیک کشور است.

وی خاطرنشان کرد: هرگاه نفت ایران از منبع درآمد به شبکه قدرتمند تولید، سرمایه‌گذاری، صادرات، پالایش، ذخیره‌سازی و دیپلماسی انرژی تبدیل شود، جایگاه کشور در معادلات جهانی نیز مستحکم‌تر خواهد شد. هرمز در این معادله گرهی است که نفت ایران، امنیت انرژی آسیا و اقتصاد جهانی را به یکدیگر متصل می‌کند. همین پیوند است که به نفت ایران ارزش ژئوپلیتیکی داده و صیانت از ظرفیت نفتی کشور را به یک اولویت اقتصادی و ملی تبدیل می‌کند.

انتهای پیام/