رد پای اندیشه و اخلاق در آیینه آثار نادر ابراهیمی؛ روایتی از شب مستند «سفر ناتمام» در موزه سینما

محیا صدیقیان

سالن سینماتوگراف موزه سینمای ایران، شامگاه یکشنبه ۲۶ مهرماه ۱۴۰۵، میزبان آیین نمایش مستند «سفر ناتمام» (ساخته حسن فتحی، محصول ۱۳۹۰ با روایت بهناز جعفری) بود؛ برنامه‌ای که به همت انجمن صنفی تهیه‌کنندگان سینمای مستند برگزار شد و فرصتی فراهم آورد تا ابعاد گوناگون زندگی، کارنامه و اندیشه‌های زنده‌یاد نادر ابراهیمی، نویسنده، پژوهشگر و ایران‌شناس برجسته با بیش از ۱۰۰ کتاب منتشرشده، از زبان پدرام اکبری، پژوهشگر و تهیه‌کننده سینما بازخوانی شود.

آغازگر این نشست، پخش نماهنگ «افسانه‌های شورانگیز» بود؛ اثری با شعری از عزیزالله حاجی‌مشهدی (منتقد سینما و دستیار نادر ابراهیمی در مجموعه «آتش بدون دود»)، آهنگسازی مهدی سریر و صدای رضا صادقی.

پدرام اکبری در آغاز سخنان خود، نادر ابراهیمی را شخصیتی چندوجهی توصیف کرد که تمامی ابعاد وجودی‌اش در یک راستا قرار داشت: راستی، باوجدان بودن، انسان بودن، ایران‌دوستی و عشق عمیق به خاک ایران. او با اشاره به سخنان خود ابراهیمی درباره عشق به ایران، افزود که این علاقه را باید در پیوند عمیق او با مردم جست‌وجو کرد؛ مردمی که بخش جدایی‌ناپذیر نگاه و جهان فکری این نویسنده بودند. اکبری با یادآوری تولد نادر ابراهیمی در ۱۴ فروردین ۱۳۱۵ و درگذشت او در ۱۶ خرداد ۱۳۸۷، خاطرنشان کرد که «نادر با بهار آمد، اما مردی نبود که فقط ۷۲ سال عمر کند؛ او ظرفیت زیستن و اثر گذشتن بسیار بیش از این‌ها را داشت.»

روایت نخستین نشانه‌های بیماری نادر ابراهیمی در اواسط دهه ۷۰

این تهیه‌کننده سینما در ادامه، خاطره‌ای از یکی از دیدارهای خود با نادر ابراهیمی در میانه دهه ۱۳۷۰ روایت کرد؛ دیداری که به گفته او، از نخستین نشانه‌های بیماری این نویسنده حکایت داشت. اکبری گفت در آن روز، قرار بود همراه ابراهیمی برای گفت‌وگو درباره ساخت چند فیلم کوتاه فرهنگی به مجموعه‌ای مرتبط با فناوری آموزشی مراجعه کنند. در زمان انتظار برای ملاقات، ابراهیمی چند قرص از جیبش بیرون آورد و خورد. اکبری که از این اتفاق متعجب شده بود، علت را پرسید و ابراهیمی از سردرد شدید شب گذشته‌اش گفت. به روایت اکبری، این اتفاق در دوره‌ای رخ داد که نشانه‌های اولیه بیماری‌ای که بعدها زندگی ابراهیمی را تحت تأثیر قرار داد، آشکار شده بود؛ بیماری‌ای که سال‌ها این نویسنده را درگیر کرد.

استقبال پایدار از کتاب‌ها و غیبت حسن فتحی

اکبری با اشاره به شمارگان و نوبت‌های چاپ آثار ابراهیمی، از تداوم استقبال مخاطبان سخن گفت و با ذکر نمونه‌هایی چون «یک عاشقانه آرام» و «بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم»، این استقبال را نشانه پیوند ماندگار آثار ابراهیمی با خوانندگان دانست. او همچنین با اشاره به دو تجربه سینمایی و تلویزیونی ابراهیمی («آتش بدون دود» و «سفرهای دور و دراز هامی و کامی در وطن»)، از ظرفیت دیده‌شدن آثار تصویری او یاد کرد.

اکبری درباره غیبت حسن فتحی در این نشست توضیح داد که این کارگردان به دلیل اشتغال به ساخت مجموعه‌ای درباره دوران صفویه نتوانسته است در برنامه حضور پیدا کند، اما از او به‌عنوان هنرمندی ارزشمند یاد کرد و ابراز امیدواری نمود که اثر تازه او نیز به تاریخ وفادار باشد.

ناگفته‌هایی از توقف پخش «هامی و کامی» و بررسی پرونده مالی توسط اکبر عالمی

بخش مهمی از سخنان اکبری به شرایط تولید و توقف پخش مجموعه تلویزیونی «سفرهای دور و دراز هامی و کامی در وطن» در سال‌های نخست پس از انقلاب اختصاص داشت. او که از اواخر سال ۱۳۵۸ تا پایان سال ۱۳۶۱ مسئول بخش تهیه‌کنندگان شبکه اول تلویزیون بوده است، اظهار کرد که در سال‌های پایانی این مسئولیت، شاهد بررسی‌های مالی درباره مجموعه نادر ابراهیمی بوده است. اکبری گفت به‌دنبال این بررسی‌ها، هزینه‌های تولید زیر ذره‌بین قرار گرفت و روند رسیدگی به پرونده، رفت‌وآمدها و پیگیری‌های متعددی را برای ابراهیمی به همراه داشت و با وجود اینکه بخش‌هایی از مجموعه تولید شده بود، ادامه پخش آن متوقف شد. او با اشاره به حضور حسین زندباف (تدوینگر مجموعه) در نشست، یادآور شد که مسائل مربوط به لابراتوار و صداگذاری نیز بخشی از فرایند تولید بود و بررسی هزینه‌ها باید با در نظر گرفتن همین جزئیات انجام می‌شد.

اکبری بر اهمیت ثبت دقیق این بخش از تاریخ تولید تلویزیون و روایت تجربه کسانی که از نزدیک در جریان رویدادهای آن دوره بوده‌اند تأکید کرد.

انسان‌هایی که خود را مدیون جامعه می‌دانند، کم‌شمارند

اکبری در جمع‌بندی سخنانش، نادر ابراهیمی را انسانی شریف، پاکدست، آزاداندیش و بااخلاق توصیف کرد و گفت: «انسان‌های پاکدل، پاکدست، شریف و بااخلاقی که خود را مدیون جامعه می‌دانند و می‌خواهند به آن خدمت کنند، مانند نادر، بسیار کم هستند.» او در پایان ابراز امیدواری کرد که نسل‌های تازه، به‌جای آنکه صرفاً خود را شاگرد نادر ابراهیمی بدانند، از منش فکری و اخلاقی او الهام بگیرند و در مسیر مسئولیت‌پذیری و خدمت به جامعه گام بردارند.