دیوارهای سبز هوشمند؛ راه‌حلی عمودی برای تنفس در هوای آلوده کلان‌شهرها

استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از مشهد، در کلانشهر مشهد همزمان با گسترش شبکه پایش کیفیت هوا و افزایش مطالعات زیست‌محیطی، تلاش‌هایی برای یافتن راهکارهای جدید جهت کاهش آلاینده‌ها در حال انجام است؛ از توسعه فضاهای سبز و اصلاح الگوهای مدیریت شهری گرفته تا بررسی فناوری‌هایی که بتوانند از ظرفیت محدود فضاهای شهری برای ایجاد پوشش گیاهی و جذب آلاینده‌ها بهره‌برداری کنند. یکی از این طرح‌ها، پروژه دیوارهای سبز هوشمند است که با هدف بررسی ظرفیت فضای سبز عمودی در کنترل آلودگی هوا و با حمایت بنیاد ملی نخبگان، معاونت علمی ریاست جمهوری و دانشگاه فردوسی مشهد اجرا شده است. این پروژه در شرایطی دنبال می‌شود که مشهد با چالش آلودگی هوا و افزایش روزهای ناسالم مواجه است و محدودیت منابع آب و زمین، توسعه فضاهای سبز افقی را با مشکلاتی روبرو می‌کند.

در این گزارش، مسئولان پایش آلودگی هوا، استادان دانشگاه و پژوهشگران، از وضعیت آلودگی و شبکه پایش مشهد تا ضرورت توسعه فضای سبز عمودی، چالش مصرف آب، استفاده از پساب و آب خاکستری، فناوری نانو، گیاهان پالاینده، مدل‌سازی داده‌ها و چشم‌انداز هوشمندسازی این دیوارها سخن گفته‌اند؛ مجموعه‌ای از مطالعات و تجربه‌ها که قرار است ظرفیت یک راهکار نوین برای شهرهای آلوده را ارزیابی کند.

آلودگی هوای مشهد؛ ضرورت عبور از راهکارهای مقطعی محمد پذیرا، رئیس اداره محیط زیست، سلامت و ایمنی شهرداری مشهد، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از مشهد، با اشاره به روند توسعه شبکه پایش کیفیت هوا در این شهر اظهار کرد: تا پیش از سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴، آگاهی عمومی نسبت به موضوع کیفیت هوا محدود بود، اما با ورود شهرداری به این حوزه، نصب ایستگاه‌های پایش و توسعه اطلاع‌رسانی از طریق نمایشگرها و اپلیکیشن‌های تلفن همراه، توجه شهروندان به مسئله آلودگی هوا افزایش یافت. وی افزود: مدیریت واحد شهری به معنای قرار گرفتن همه دستگاه‌ها زیرمجموعه شهرداری نیست، بلکه به معنای ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف و حرکت آنها در یک مسیر مشترک است؛ لذا بر همین اساس، ایستگاه‌های پایش شهرداری در کنار ایستگاه‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی و سازمان هواشناسی کشور قرار گرفت و در نهایت شبکه‌ای یکپارچه برای پایش کیفیت هوا در مشهد شکل گرفت.

پذیرا بیان کرد: یکی از دستاوردهای این شبکه، ایجاد مبنایی واحد برای اعلام وضعیت کیفیت هواست؛ به‌گونه‌ای که تلاش شده داده‌های حاصل از شبکه یکپارچه پایش، مبنای تصمیم‌گیری در موضوعات مرتبط با کیفیت هوا قرار گیرد. رئیس اداره محیط زیست، سلامت و ایمنی شهرداری مشهد با اشاره به افزایش پدیده گردوغبار در این شهر گفت: مشهد تا سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ با مسئله ریزگردها به شکل امروز مواجه نبود، اما از سال ۱۳۹۶ این پدیده به‌تدریج افزایش یافت و در سال ۱۴۰۴، مشهد یکی از نامطلوب‌ترین شرایط کیفی هوای ۱۴ سال اخیر را تجربه کرد و ۱۴۵ روز هوای مشهد در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس قرار داشت. وی با تأکید بر اینکه بهبود شرایط محیط‌زیستی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات مستمر است، اظهار کرد: در حوزه محیط زیست نباید منتظر یک اقدام بزرگ و تعیین‌کننده بود، بلکه مجموعه اقدامات کوچک می‌تواند در کنار یکدیگر اثر قابل توجهی ایجاد کند. پذیرا انجام به‌موقع معاینه فنی خودرو، تنظیم باد لاستیک‌ها و حفظ و استفاده صحیح از کاتالیست خودرو را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند در کاهش آلایندگی مؤثر باشد.

بر اساس گزارشی از آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا، کاهش یک درصدی آلودگی هوا نیازمند هزینه‌ای حدود ۸۰ میلیون دلار است و همین موضوع اهمیت و هزینه‌بر بودن اقدامات مؤثر در این حوزه را نشان می‌دهد.

وقتی پژوهش می‌تواند تصمیمات شهری را تغییر دهد رئیس اداره محیط زیست، سلامت و ایمنی شهرداری مشهد با تأکید بر اهمیت داده‌ها و پژوهش‌های محیط‌زیستی گفت: اطلاعات حاصل از پژوهش‌ها و پایش‌ها می‌تواند در تدوین دستورالعمل‌ها و اتخاذ تصمیمات مدیریت شهری مورد استفاده قرار گیرد و حتی ممکن است به بازنگری در برخی تصمیمات گذشته منجر شود. وی ادامه داد: ممکن است نتایج پژوهش‌ها نشان دهد برخی الگوهای موجود در مدیریت شهری، از جمله نحوه احداث و جانمایی پارک‌ها، نیازمند بازنگری است و بنابراین باید از فعالیت‌های پژوهشی و علمی استقبال کرد و نتایج آنها را در تصمیم‌گیری‌های شهری مورد توجه قرار داد.

فضای سبز مشهد؛ ظرفیتی که می‌تواند علمی‌تر توسعه پیدا کند علی تهرانی‌فر، استاد گروه باغبانی دانشگاه فردوسی مشهد نیز، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از مشهد، با اشاره به روند توسعه فضای سبز شهری مشهد اظهار کرد: در حوزه فضای سبز شهری، سرانه فضای سبز و سایر موضوعات مرتبط، پیشرفت‌های قابل توجهی در مشهد حاصل شده و این حوزه از وضعیت ابتدایی خود فاصله گرفته و توسعه یافته است. وی افزود: در سال‌های اخیر مطالعات و پژوهش‌های متعددی درباره مسائل شهری انجام شده و بدنه سازمان پارک‌ها و فضای سبز نیز از کارشناسان متخصص و باتجربه‌ای برخوردار است که در طول زمان نگاه عمیق‌تری نسبت به مسائل شهری پیدا کرده‌اند. تهرانی‌فر با تأکید بر اهمیت اقدامات کوچک و مستمر گفت: هر اقدام علمی و اجرایی، هرچند کوچک، می‌تواند در کنار اقدامات دیگر به نتیجه‌ای بزرگ منجر شود. وی بیان کرد: در حوزه فضای سبز و محیط زیست شهری، تداوم اقدامات علمی و اجرایی اهمیت زیادی دارد و مجموعه‌ای از تجربه‌های کوچک، در صورت استمرار و ارزیابی، می‌تواند به شکل‌گیری راهکارهای مؤثرتر در مقیاس شهری منجر شود.

مشهد؛ ظرفیت تبدیل شدن به الگوی مطالعات شهری این پژوهشگر گفت: در بخش تصفیه هوا نیز از فناوری نانو استفاده شده است. آزمایش‌های انجام‌شده برای بررسی pH، شاخص تحمل آلودگی هوا و ضریب انتقال آلاینده در گیاه نشان داده است که ذرات آلاینده در بستر کشت تثبیت شده و از ورود آنها به گیاه جلوگیری می‌شود. وی افزود: گیاهان مورد استفاده در جذب آلاینده‌های محیطی عملکرد مناسبی داشته‌اند و شاخص تحمل آلودگی هوا یا APTI در این سیستم بیش از ۱۷ و معادل ۴۴/۲۹ گزارش شده است. استاد گروه باغبانی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به سابقه مطالعات شهری در مشهد اظهار کرد: در گذشته، مطالعات طرح جامع مشهد مورد توجه شهرهای دیگر قرار می‌گرفت و نمایندگان و کارشناسان شهرهای مختلف با مراجعه به دانشگاه و دفتر ارتباط با صنعت، این مطالعات را دریافت می‌کردند و از آنها برای برنامه‌ریزی‌های خود استفاده می‌کردند. وی افزود: انتظار می‌رود مشهد همچنان جایگاه خود را به‌عنوان یک شهر الگو حفظ کند و نتایج مطالعات و پژوهش‌های انجام‌شده در این شهر در اختیار سایر شهرهای کشور نیز قرار گیرد. تهرانی‌فر تصریح کرد: پیوند میان دانشگاه، پژوهشگران و مجموعه مدیریت شهری می‌تواند زمینه را برای اجرای طرح‌هایی فراهم کند که علاوه بر پاسخ به مسائل مشهد، قابلیت استفاده در دیگر کلان‌شهرهای کشور را نیز داشته باشند.

بیش از ۲۳ ایستگاه؛ داده‌هایی که باید به اقدام تبدیل شوند رضا اسماعیلی، مدیر اجرایی مرکز پایش آلاینده‌های محیط زیست شهرداری مشهد، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از مشهد، با اشاره به وضعیت آلودگی هوای مشهد اظهار کرد: بر اساس استانداردهای جهانی، میزان آلودگی هوای مشهد حدود ۶ برابر سطح استاندارد جهانی است. وی افزود: آلودگی هوا یکی از عوامل مهم تهدیدکننده سلامت در جهان محسوب می‌شود و سالانه میلیون‌ها نفر در سراسر جهان تحت تأثیر پیامدهای ناشی از آن جان خود را از دست می‌دهند. اگرچه انتشار برخی آلاینده‌ها در محیط شهری به‌طور کامل قابل اجتناب نیست و وجود خودروها و فعالیت‌های مختلف شهری ضرورت دارد، اما می‌توان با اجرای اقدامات مناسب، میزان انتشار آلاینده‌ها را کاهش داد.

اسماعیلی با تأکید بر اهمیت کیفیت هوای محیط‌های داخلی بیان کرد: اجرای طرح‌های پایلوت در محیط‌های بسته و داخلی می‌تواند اثربخشی قابل توجهی داشته باشد و ممکن است اجرای یک طرح محدود، تأثیر چشمگیری بر آلودگی هوای کل شهر نداشته باشد، اما توسعه آن، به‌ویژه در محیط‌های داخلی، می‌تواند در کاهش مواجهه شهروندان با آلاینده‌ها مؤثر باشد. وی ادامه داد: در شرایطی که امکان حذف کامل همه منابع انتشار آلاینده در شهر وجود ندارد، باید در کنار اقدامات مربوط به کاهش انتشار، به راهکارهایی نیز توجه شود که میزان مواجهه مستقیم شهروندان با آلودگی را کاهش دهد.

مدیر اجرایی مرکز پایش آلاینده‌های محیط زیست شهرداری مشهد با اشاره به شبکه پایش آلودگی هوا گفت: بیش از ۲۳ ایستگاه پایش در نقاط مختلف مشهد فعال است که در بافت‌های مسکونی، مجاورت معابر و خیابان‌ها و نقاط مختلف از نظر موقعیت جغرافیایی مستقر شده‌اند. اسماعیلی خاطرنشان کرد: مشهد از نظر کمی و کیفی یکی از شبکه‌های کامل پایش را در اختیار دارد و علاوه بر آلاینده‌های اصلی هوا، پارامترهای هواشناسی، اشعه فرابنفش و آلودگی صوتی نیز در این ایستگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شود.

رئیس اداره محیط زیست، سلامت و ایمنی شهرداری مشهد همچنین با اشاره به دیوار سبز هوشمند احداث‌شده در ایستگاه پایش محیط زیست این اداره اظهارکرد: پایداری و عملکرد این سامانه اهمیت زیادی دارد و با توجه به شرایط اقلیمی متفاوت مشهد، از جمله سرمای زمستان سال ۱۴۰۴ و گرمای شدید مردادماه سال ۱۴۰۵، حفظ و پایداری سامانه در چنین شرایطی فراتر از انتظار اولیه بوده است. وی افزود: عملکرد این دیوار سبز هوشمند در مواجهه با شرایط متنوع و دشوار اقلیمی، ظرفیت این فناوری را برای استفاده در معماری سبز و توسعه فضاهای سبز شهری نشان می‌دهد و می‌توان از چنین سامانه‌هایی در طراحی و اجرای معماری سبز شهرهای امروزی بهره گرفت.

از پایش آلودگی تا مدیریت محیط‌های مسکونی وی با بیان اینکه اطلاعات قابل توجهی از طریق شبکه پایش مشهد جمع‌آوری شده است، گفت: گام بعدی، استفاده از این داده‌ها در برنامه‌ریزی و مدیریت محیط‌های مسکونی است که اقدامات مربوط به آن آغاز شده است؛ ارزش داده‌های محیط‌زیستی زمانی بیشتر می‌شود که این اطلاعات در فرآیند برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار گیرد و بتوان بر اساس آن، راهکارهای مختلف را ارزیابی و اثربخشی آنها را بررسی کرد. مدیر اجرایی مرکز پایش آلاینده‌های محیط زیست شهرداری مشهد ابراز امیدواری کرد که با توسعه مطالعات و اجرای طرح‌های بیشتر، زمینه برای کنترل آلودگی هوا فراهم شود و دست‌کم از افزایش میزان آلودگی جلوگیری و روند آن به سمت کاهش هدایت شود.

دیوار سبز؛ پروژه‌ای که از سال ۱۳۹۶ آغاز شد منصوره جوزای، پژوهشگر حوزه باغبانی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از مشهد، با تشریح روند اجرای پروژه دیوار سبز هوشمند اظهار کرد: این پروژه با حمایت بنیاد ملی نخبگان، معاونت علمی ریاست جمهوری و دانشگاه فردوسی مشهد اجرا شده و سامانه از بهمن‌ماه تا پایان مردادماه در محل مستقر بوده است. وی افزود: در این مدت مرحله داده‌برداری در حوزه کشاورزی و تحلیل داده‌ها انجام شد و داده‌برداری‌های مرتبط با مدل‌سازی و مطالعات محیط‌زیستی نیز تا ۱۵ شهریور ادامه داشت. جوزای بیان کرد: تحقیقات درباره دیوارهای سبز از سال ۱۳۹۶ و با تمرکز بر بسترهای کشت و استقرار این سازه‌ها آغاز شده و در طول این مسیر، تلاش شده است علاوه بر جنبه ظاهری و تزئینی، مسائل مربوط به پایداری گیاهان، مصرف آب و کارکرد محیط‌زیستی این سازه‌ها مورد بررسی قرار گیرد. وی یکی از چالش‌های اصلی دیوارهای سبز را مصرف بالای آب شهری و دشواری حفظ پایداری گیاهان دانست و گفت: در برخی نمونه‌های موجود، به دلیل تنش گیاهان و ناپایداری سیستم، نیاز به تعویض مکرر گلدان‌ها وجود دارد و همین موضوع می‌تواند هزینه و دشواری نگهداری این سازه‌ها را افزایش دهد.

بازچرخانی آب برای حل یکی از چالش‌های اصلی دیوارهای سبز این پژوهشگر حوزه باغبانی ادامه داد: در سال ۱۳۹۸ نخستین دیوار سبز پایدار کشور به ثبت رسید و در ادامه، استفاده از منابع آبی جایگزین برای کاهش مصرف آب شهری مورد توجه قرار گرفت. وی افزود: در این پروژه…