جایزه یونسکو به دو پژوهشگر غزه؛ دستاوردی ارزشمند برای فلسطین

فرهنگی به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم؛ ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم که صهیونیست‌های اشغالگر تنها به دنبال تخریب غزه و کوچاندن مردم آن از فلسطین هستند، زیرا این تنها بخشی از برنامه یهودی‌صهیونی‌کردن فلسطین است. اشغالگران در زمان اعلام تاسیس کشور اسرائیل به دروغ ادعا کردند که این سرزمین خالی از سکنه بوده و هیچ هویت و تاریخی ندارد و به همین دلیل آوارگان یهود باید به این سرزمین وارد شوند و ملت واحد اسرائیل را تشکیل دهند. اما واقعیت چیز دیگری بود! اعراب فلسطینی با تاریخ و تمدنی چندین هزار ساله در این سرزمین زندگی می‌کردند؛ با زمین و آب و درختان ارتباطی عمیق داشتند که نشانه‌اش باغات مرکبات و درختان زیتون با قدمت هزاران ساله است! آنها با قرآن و انجیل و دین و آیین خود پیوند داشتند و نشانه‌اش هزاران مسجد و کلیسا و کنیسه و معبد است! با کتاب و قلم و نوشتن آشنا بودند و نتیجه‌اش هزاران نسخه خطی و اسناد ارزشمند است! با هنر معماری و نقاشی و سوزن‌دوزی و شعر و ادبیات همدم بودند و نشانه‌اش هزاران سازه زیبا و صدها شاعر و نقاش و هنرمند است که هنر سوزن‌دوزی را به دختران خود منتقل کردند.

فلسطین ماندنی است؛ مانند درخت زیتون با عمر ۵۵۰۰ ساله‌اش. اشغالگری رژیم صهیونیستی در کرانه باختری و هویت‌زدایی از فلسطینیان با قطع درختان زیتون ادامه دارد. پیراهن‌های سوزن‌دوزی‌شده «قطره» نام دیگر فلسطین است، اشک زمین نفرین‌شده؛ از ۲۸ صفر ۱۱ هجری تا روزگار پررنج پیرزن فلسطینی. حالا صهیونیست‌ها به مدت ۸۰ سال است که در خیال خام خود می‌خواهند تمام این نمادها و نشانه‌های هویتی را نابود کنند و بگویند که از ابتدای تاریخ این سرزمین به نام ما ثبت شده و جز ما یهودیان تندروی صهیونی، قوم و طایفه دیگری وجود نداشته است!… چگونه؟!!!… با قتل‌عام و نسل‌کشی، از ریشه درآوردن درختان زیتون به‌ویژه درختان کهن چندین هزارساله، بمباران و ویران‌کردن مساجد و معابد و سازه‌های باستانی، تغییر هویت بیت‌المقدس و مسجدالاقصی و ساخت معبد هیکل به جای آن، نابودکردن کتابخانه‌ها و سوزاندن نسخه‌های خطی چندصدساله و در نهایت بازداشت و کشتن شاعران و نویسندگان و هنرمندانی که حافظان میراث هویتی فلسطین هستند. جنایات آنها علیه هویت ملی فلسطینی‌ها ۸۰ سال بی‌وقفه ادامه دارد و در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته است، به‌ویژه در باریکه غزه که جز تلی از آوار و دو میلیون آواره و بی‌سرپناه چیزی در آن باقی نمانده است.

هویت‌زدایی از فلسطینی‌ها با تخریب عبادتگاه ۴هزارساله و ۱۰۷۶ مسجد در غزه. «تو تنها ترانه منی»؛ به یاد محمود درویش که فلسطین از اشعارش می‌چکید. «سلیمان منصور»، هنرمند فلسطینی که نماد مقاومت است. در این میان، دو پژوهشگر غزه‌ای به تازگی با دست‌های خالی و بدون امکانات، در زیر بارش بمب و آتش، در میان آوارهای غزه به دنبال کشف نمادها و نشانه‌های هویتی و اسناد و نسخه‌های باارزش خطی به‌منظور ثبت و ضبط و حفاظت از آنها در برابر محو و نابودی کامل افتاده‌اند تا هویت فلسطین، اگر نه در ظاهر، حداقل در اسناد و حافظه تاریخ به تمامی از بین نرود. این دو پژوهشگر میراثی، مهندس حنین العمسی (مدیر اجرایی بنیاد میراث غزه) و دکتر عبدالطیف ابوهاشم (مورخ و مدیر سابق اداره نسخه‌های خطی، آثار باستانی و کتابخانه‌ها) هستند که بی‌وقفه و بی‌هراس از مرگ، درصدد نجات هویت ملی و اجدادی‌شان برآمده‌اند. همین تلاش‌های مداوم، جایزه جیکجی یونسکو را به آنها رساند.

هیئت‌داوران متخصص یونسکو به‌تازگی با اهدای جایزه به این دو محقق، شجاعت و تلاش استثنایی و موفقیت آنها در حفاظت از میراث مستندِ در معرض خطر و تأسیس اولین آزمایشگاه تخصصی مرمت نسخ خطی در غزه و تدوین پروتکل‌های حفاظت اضطراری برای کارهای میدانی تحت فشارِ درگیری‌های مداوم را ستود. تلاش‌هایی که به دیجیتالی شدن و حفظ ۲۲۸ نسخه خطی نادر و ۸۰۰۰ کتاب، و مرمت ۲۵۰۰۰ صفحه از میراث نسخ خطی غزه (مربوط به دوره‌های مملوک و عثمانی/ قرون ۱۳ تا ۱۶ ه.ق) منجر شد. جایزه جهانی جیکجی که در چونگجوی کره جنوبی به عنوان بخشی از رویدادهای «روز جیکجی» در ۴ سپتامبر به برگزیدگان اهدا می‌شود، و از زمان آغاز برگزاری در سال ۲۰۰۴ برای اولین بار همزمان به دو نفر اهدا شده، برای محققان فلسطینی و فلسطین یک دستاورد بزرگ است؛ دستاوردی که بر هویت تاریخی آنها صحه دوچندان می‌گذارد. غزه ویران شد اما هویتش نابودنشدنی است.

کشف و مرمت اسناد دفن‌شده زیر وحشت آتش و مرگ. حنین العمسی؛ بانوی اهل غزه، تیمی ۱۱ نفره از داوطلبان جهادی تشکیل داده است که حاضرند برای کشور و ملت و هویت‌شان با دستان خالی در میان ویرانه‌های غزه و کتابخانه‌های ویران‌شده کاووش کنند و نسخه‌های خطی، اسناد و عکس‌های تاریخی را بیابند و مرمت کنند و خاطرات اصیل شهرشان را از محوشدن نجات بدهند، با این اعتقاد که نجات هر سند قدیمی، نجات بخشی از تاریخ فلسطین است. مرمتگران در حال مرمت نسخه‌های خطی تخریب‌شده زیر بمباران اشغالگران. عملیات میدانی آنها در شرایط بسیار دشواری انجام شده است. العمسی رهبر گروه و تنها زن در میان آن یازده نفر است. این گروه بدون تجهیزات سنگین و باوجود کمبود شدید مواد ضروریِ مرمت مانند الکل و زیر تهدید مداوم بمباران و تیراندازی، در مکان‌هایی نزدیک به «خط زرد» ـ که زیر نظر نظامیان اشغالگر است ـ فعالیت می‌کردند. العمسی دریافت جایزه را «افتخاری الهی در لحظه‌ای تاریک» عنوان کرده و گفته: «ما در فضایی از وحشت کار می‌کردیم، اما بیکار نشستن در حالی که میراث ما در معرض نابودی است، درست نبود. نجات یک سند از زیر آوار، دستاوردی عظیم در جنگی است که نه تنها مردم و سنگ‌ها و سازه‌ها، بلکه ترور حافظه یک ملت را نیز هدف قرار می‌دهد.»

بانوی پژوهشگر فلسطینی در کوچه‌های غزه قدیمی بزرگ شده و حالا فقط طی سه سال، تمام آن تاریخ چندهزار ساله جلوی چشمانش توسط اشغالگران صهیونی نابود شده است؛ چهره شهر زشت شده و جای زیبایی‌های تاریخی، تپه تپه آوار نشسته است. کلیساها، زوایا (خانه‌های صوفیان)، گورستان‌ها، مساجد باستانی و خانه‌های تاریخی همه ویران شده‌اند و العمسی معتقد است که این بزرگترین خسارتی است که به فلسطینیان وارد شده؛ محروم‌شدن آنها و به‌ویژه نسل‌های جوان امروز و فردا از تماشای بناهای تاریخی شهرشان؛ خسارتی که درنهایت، حافظه جمعی فلسطین را با خطر نابودی مواجه می‌کند.

دکتر عبدالطیف ابوهاشم از ۳۵ سال پیش شروع به جمع‌آوری و نجات بایگانی‌های شخصی و خانوادگی در غزه کرده بود. او یکی یکی درِ خانه‌های غزه را می‌زد و ساکنان آنها را درخصوص ارزش اسنادی که احتمالا به ارث برده‌اند، آگاه می‌کرد تا آنها را از «کاغذهای قدیمی» صرف به حافظه ملی تبدیل کند. ماجرای آشنایی و آغاز همکاری دکتر ابوهاشم و بانو العمسی اما برمی‌گردد به یکی از موزه‌های مشهور جهان و تماشای یک جلد قرآن قدیمی دست‌نویس، وقتی که العمسی از ابوهاشم می‌پرسد ماجرای این کتاب چیست و ابوهاشم پاسخ می‌دهد که در جنگ‌جهانی اول، یک سرباز بریتانیایی این قرآن دست‌نویس را از مسجد بزرگ عمری می‌رباید (در جنگ جهانی نسخه‌های خطی زیادی توسط نظامیان انگلیسی ربوده و نابود شد). سرباز دزد قرآن را به یکی از دوستانش هدیه می‌دهد که آن دوست بعدها قرآن را با یک نامه عذرخواهی به وزارت اوقاف فلسطین بازمی‌گرداند و وزارت هم آن را به غزه و مسجد عمری می‌فرستد. العمسی با شنیدن روایت قرآن خطی در آن موزه متوجه می‌شود که: «نسخه‌های خطی فقط جوهر روی کاغذ نیستند و موجودات زنده‌ای هستند که تاریخ را نفس می‌کشند و هویت شهری را که در زمان غرق شده، حفظ می‌کنند.» و همین آشنایی باب همکاری این دو پژوهشگر میراثی می‌شود برای پیدا کردن اسناد تاریخی از دل ویرانه‌ها و مرمت و حفظ آنها در آرشیو اسناد غزه.

حال بانوی هنرمند و آقای پژوهشگر با وجود نجات هزاران سند تاریخی در غزه، همچنان یک هراس و نگرانی بزرگ آزرده‌خاطرشان کرده است. آنها نگران سرنوشت آرشیو اسناد و میراثی هستند که زیر بمب و آتش و خاکستر به زحمت از دل ویرانه‌ها جمع و ثبت و نگهداری کردند، اما به گفته العمسی این آرشیو ارزشمند هم‌اکنون در میان آوار برج ۱۸ طبقه «الغافری» گیر افتاده است؛ برجی که ماه‌ها پیش هدف حملات هوایی رژیم اشغالگر قرار گرفته و هرگونه بمباران بیشتر می‌تواند به محو و نابودی دائمی این آرشیو ارزشمند ملی منجر شود. العمسی که متعهد به حفظ میراث غزه است،‌ نگرانی‌اش را در گفت‌وگو با الجزیره اینگونه بیان می‌کند: «غزه فقط یک شهر نیست؛ بلکه یک هویت و یک حق تاریخی است. آوار را می‌توان جمع‌آوری کرد و ساختمان‌ها را می‌توان بازسازی کرد، اما از دست دادن یک نسخه خطی به معنای از دست دادن داستانی است که هرگز نمی‌توان آن را بازیابی کرد.»

به گفته ابوهاشم و العمسی؛ دو پژوهشگر فلسطینی، میراث مستند منبع قدرتمندی برای ارتباط مردم و تاب‌آوری آنهاست که حافظه و دانش مشترک جوامع را در خود جای داده است، برای همین آنها با تلاش‌های خود برای نجات و محافظت از میراث گرانبهای نسخ خطیِ غزه از طریق مستندسازی و دیجیتالی‌کردن، به حفظ این حافظه برای نسل‌های آینده کمک کردند. کار آنها شامل دیجیتالی‌کردن بیش از ۲۵۰۰۰ صفحه از نسخ خطیِ در معرض خطر از دوره‌های مملوک و عثمانی، با حمایت برنامه آرشیو در معرض خطر کتابخانه بریتانیا، و تأسیس اولین آزمایشگاه تخصصی مرمت نسخ خطی در غزه برای افزایش قابلیت‌های حفاظت محلی است. آنها همچنین پروتکل‌های حفاظت اضطراری را در طول درگیری‌های جاری تدوین کرده و مجموعه‌های نسخ خطیِ در معرض خطر را نجات داده‌اند.

این دو پژوهشگر میراثی در عین حال هنگام دریافت جایزه متعهد شدند که به اجرای طرح جامع نجات، حفظ و مستندسازی میراث فلسطینی، با تمرکز ویژه بر مواد مستندِ در معرض خطر و مجموعه‌های نسخ خطی که توسط مؤسسات محلی و متولیان خصوصی نگهداری می‌شوند، ادامه دهند، زیرا به گفته آنها «پروژه‌های اختصاص داده شده به حفظ و حراست از میراث مستند از جمله مهمترین ابزارهای حفاظت از هویت و حافظه جمعی مردم است.»

جایزه حافظه جهانی یونسکو/جیکجه‌ای به یادبود ثبت اثر “بلجو جیکجه‌ای سیمچی یولجو” در فهرست بین‌المللی برنامه حافظه جهانی اهدا می‌شود. این اثر کره‌ای، قدیمی‌ترین کتاب چاپ شده با حروف چاپی فلزی متحرک محسوب می‌شود. این جایزه که ارزش آن ۴۰،۰۰۰ دلار آمریکاست و توسط جمهوری کره از طریق شهر چونگجو تامین مالی می‌شود، به پاسداشت تلاش‌ها برای کمک به حفظ و دسترسی به میراث مستند به‌عنوان میراث مشترک بشریت اهدا می‌شود. یونسکو برنامه حافظه جهانی را در سال ۱۹۹۲ برای کمک به حفظ میراث مستند جهان – مخزنی غنی از حافظه جمعی ما – تأسیس کرد. اسناد، چه کتبی و چه صوتی و تصویری، مواد شکننده‌ای هستند و برای تضمین بقا و دسترسی مداوم آنها برای نسل‌های آینده، نیاز به همکاری جهانی دارند. یونسکو با همکاری نزدیک با دولت‌ها و سازمان‌های خصوصی، اسناد اصلی و بدون تغییر را محافظت، ذخیره و در دسترس قرار می‌دهد. این برنامه شامل یک شبکه جهانی از کمیسیون‌های ملی و مؤسسات بایگانی محلی است که تمرکز ویژه‌ای بر مناطقی دارد که تحت تأثیر درگیری یا بلایای طبیعی قرار گرفته‌اند.