تهدید تغییر اقلیم بر جنگل‌های هیرکانی؛ نبردی برای حفظ ذخایر ژنتیکی!

استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از گرگان، پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی، جزء سرمایه‌های طبیعی با اهمیت کشور به شمار می‌روند که حفاظت، احیا و بهره‌برداری معقول از آن‌ها با رویکردی حفاظتی در اولویت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور قرار دارد. در حال حاضر، صدها پارک جنگلی در نقاط مختلف کشور تحت مدیریت قرار دارند که مدیریت برخی از آن‌ها به مجموعه‌های مختلف از جمله بخش خصوصی و شهرداری‌ها واگذار شده است. این پارک‌ها مساحت وسیعی از عرصه‌های طبیعی کشور را شامل می‌شوند و بخش عمده‌ای از آن‌ها نیز در شمال کشور و در محدوده جنگل‌های هیرکانی قرار دارند. جنگل‌های هیرکانی بازمانده دوره‌های بسیار کهن زمین‌شناسی هستند و قدمت آن‌ها به میلیون‌ها سال پیش برمی‌گردد و به همین دلیل، حفاظت از تنوع زیستی و منابع ژنتیکی این عرصه‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در حال حاضر، بیش از یک میلیون هکتار ذخیره‌گاه جنگلی در مناطق مختلف کشور تحت مدیریت و حفاظت قرار دارد که بخشی از این عرصه‌ها نیز در شمال کشور واقع شده‌اند. در شمال کشور، ده‌ها ناحیه به عنوان ذخیره‌گاه جنگلی تحت برنامه‌های حفاظتی و مدیریتی قرار دارند و گونه‌های موجود در این عرصه‌ها از نظر ژنتیکی و زیست‌محیطی اهمیت بالایی دارند. در ادامه، گفت‌وگویی با بهرام دلفان باذری، مدیرکل دفتر جنگل‌کاری، پارک‌ها و ذخیره‌گاه‌های جنگلی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ترتیب داده شده است تا به برنامه‌های آتی و راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای حفاظت از پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی پرداخته شود.

تسنیم: با توجه به گستردگی عرصه‌های تحت مدیریت سازمان منابع طبیعی در حوزه پارک‌های جنگلی، وضعیت فعلی مدیریت این پارک‌ها چگونه است و چه رویکردی برای تعادل میان حفاظت و بهره‌برداری اتخاذ شده است؟

دلفان اباذری: در حال حاضر، صدها پارک جنگلی در نقاط مختلف کشور تحت مدیریت قرار دارند که مدیریت بخشی از آن‌ها به مجموعه‌های مختلف از جمله بخش خصوصی و شهرداری‌ها واگذار شده است. این پارک‌ها سطح وسیعی از عرصه‌های طبیعی کشور را دربر می‌گیرند و بخش قابل توجهی از آن‌ها نیز در شمال کشور و در محدوده جنگل‌های هیرکانی قرار دارند. رویکرد اصلی سازمان در مدیریت پارک‌های جنگلی، حفاظت از طبیعت و فراهم‌سازی امکان بهره‌مندی مردم با کمترین آسیب به عرصه‌های طبیعی است و تلاش کرده‌ایم استانداردهای مدیریت پارک‌های جنگلی را متناسب با معیارهای جهانی و رویکردهای مورد توجه نهادهای بین‌المللی ارتقا دهیم. سیاست اصلی سازمان منابع طبیعی در این حوزه، حفاظت، احیا، توسعه و بهره‌برداری منطقی و معقول از منابع طبیعی است و همه برنامه‌های اجرایی نیز در همین چارچوب دنبال می‌شود. استفاده از طبیعت و فراهم کردن زمینه حضور مردم در عرصه‌های طبیعی باید به گونه‌ای باشد که کمترین آسیب به محیط وارد شود و به همین دلیل، مدیریت پارک‌های جنگلی صرفاً با نگاه بهره‌برداری دنبال نمی‌شود، بلکه حفاظت از اکوسیستم و حفظ پایداری این عرصه‌ها در اولویت قرار دارد. ما تلاش می‌کنیم با مدیریت صحیح، زمینه حضور مردم در طبیعت را فراهم کنیم و در عین حال، از عرصه‌های ارزشمند و حساس نیز حفاظت کنیم. حفاظت از طبیعت و بهره‌مندی مردم از ظرفیت‌های آن دو موضوع متضاد نیستند، بلکه با مدیریت صحیح می‌توان زمینه حضور مردم در طبیعت را فراهم کرد و در عین حال، از عرصه‌های ارزشمند و حساس نیز حفاظت کرد. سازمان منابع طبیعی تلاش دارد مدیریت پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی را با رویکردی علمی و حفاظتی دنبال کند تا ضمن حفظ این سرمایه‌های ارزشمند، امکان بهره‌مندی نسل امروز و نسل‌های آینده از طبیعت کشور نیز فراهم باشد. حفظ، احیا و توسعه منابع طبیعی و بهره‌برداری منطقی و معقول از این عرصه‌ها، مسیر اصلی سازمان برای حفاظت از جنگل‌ها و ذخایر ژنتیکی کشور است و برنامه‌های مربوط به پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌ها نیز با همین رویکرد دنبال خواهد شد.

تسنیم: جنگل‌های هیرکانی به عنوان بازمانده دوره‌های کهن زمین‌شناسی، از چه اهمیت ژنتیکی و زیست‌محیطی برخوردارند و چرا حفاظت از ذخایر ژنتیکی این عرصه‌ها در اولویت برنامه‌های سازمان قرار دارد؟

دلفان اباذری: جنگل‌های شمال کشور از جمله جنگل‌های هیرکانی، بازمانده دوره‌های بسیار کهن زمین‌شناسی هستند و قدمت آن‌ها به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد. به همین دلیل، حفاظت از تنوع زیستی و منابع ژنتیکی این عرصه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از موضوعات مهم در برنامه‌های سازمان، حفاظت از ذخایر جنگلی و گونه‌های ارزشمند و ژنتیکی کشور است. سازمان منابع طبیعی از سال‌های گذشته، حفاظت از گونه‌های نادر، در معرض خطر و گونه‌هایی که جمعیت آن‌ها در طبیعت با تهدید جدی مواجه شده است را در دستور کار قرار داده است. حفاظت از ذخایر ژنتیکی جنگلی، تنها به حفظ یک گونه محدود نمی‌شود، بلکه بخشی از برنامه بلندمدت کشور برای صیانت از سرمایه‌های طبیعی و حفظ ظرفیت‌های زیستی برای نسل‌های آینده است. گونه‌هایی که در ذخیره‌گاه‌های جنگلی حفاظت می‌شوند، در بسیاری از موارد دارای ارزش‌های ژنتیکی ویژه‌ای هستند و از دست رفتن آن‌ها می‌تواند خسارتی جبران‌ناپذیر برای منابع طبیعی کشور به همراه داشته باشد. به همین دلیل، ما با دقت بسیار بالایی برنامه‌های حفاظتی را برای این عرصه‌ها طراحی و اجرا می‌کنیم. در شمال کشور نیز ده‌ها ناحیه به عنوان ذخیره‌گاه جنگلی تحت برنامه‌های حفاظتی و مدیریتی قرار دارند و گونه‌های موجود در این عرصه‌ها از نظر ژنتیکی و زیست‌محیطی اهمیت بالایی دارند. این ذخیره‌گاه‌ها نه‌تنها به عنوان پناهگاه گونه‌های ارزشمند عمل می‌کنند، بلکه به عنوان بانک ژنتیکی طبیعی کشور نیز محسوب می‌شوند که حفظ آن‌ها برای نسل‌های آینده ضروری است. ما معتقدیم که حفاظت از این میراث میلیون‌ساله، مسئولیتی ملی و بین‌نسلی است که نمی‌توان از آن گذشت.

تسنیم: با توجه به اینکه برخی گونه‌های جنگلی در معرض تهدید جدی قرار دارند، چه استراتژی‌هایی برای حفاظت از ذخایر ژنتیکی این گونه‌ها در دستور کار سازمان قرار گرفته است و آیا حفاظت صرف در عرصه طبیعی کافی است؟

دلفان اباذری: شماری از گونه‌های گیاهی و درختی کشور در سال‌های اخیر با تهدیدات جدی مواجه شده‌اند و حفاظت از ذخایر ژنتیکی آن‌ها به یکی از اولویت‌های سازمان منابع طبیعی تبدیل شده است. در همین راستا، علاوه بر حفاظت از این گونه‌ها در عرصه‌های طبیعی، برنامه‌هایی برای نگهداری بذر و حفاظت از ذخایر ژنتیکی آن‌ها نیز دنبال می‌شود. حفاظت از گونه‌هایی که در معرض تهدید قرار دارند، باید به صورت همزمان در طبیعت و خارج از رویشگاه‌های طبیعی دنبال شود، چرا که در برخی موارد شدت تهدیدات به اندازه‌ای است که حفاظت صرف در عرصه طبیعی نمی‌تواند تضمین‌کننده بقای گونه باشد. در مورد گونه شمشاد که در سال‌های اخیر با تهدیدات جدی روبه‌رو شده، برنامه‌های ویژه‌ای برای حفاظت از ذخایر ژنتیکی آن در دستور کار قرار گرفته است. در کنار نگهداری بذر این گونه، در مرکز بذر جنگلی خزر در آمل نیز بخشی از عرصه به حفاظت و نگهداری از ذخایر شمشاد اختصاص یافته است تا امکان حفظ ژنوم و ذخایر ژنتیکی این گونه ارزشمند فراهم شود. این رویکرد دووجهی (حفاظت درون‌رویشگاهی و برون‌رویشگاهی) به ما اجازه می‌دهد که حتی در صورت بروز فجایع طبیعی یا شیوع آفات در عرصه طبیعی، ذخایر ژنتیکی گونه حفظ شود. ما همچنین برنامه‌هایی برای احیاء و تکثیر گونه‌های در معرض خطر در نهالستان‌های تخصصی داریم تا در صورت بهبود شرایط، امکان بازگرداندن این گونه‌ها به عرصه‌های طبیعی فراهم باشد. این استراتژی جامع به ما کمک می‌کند که نه‌تنها از انقراض گونه‌ها جلوگیری کنیم، بلکه زمینه احیاء جمعیت‌های طبیعی آن‌ها را نیز در آینده فراهم آوریم.

تسنیم: با توجه به اینکه بیش از یک میلیون هکتار ذخیره‌گاه جنگلی در کشور تحت مدیریت قرار دارد، چه چالش‌هایی در مدیریت و حفاظت از این عرصه‌ها وجود دارد و چگونه با این چالش‌ها مقابله می‌شود؟

دلفان اباذری: در حال حاضر، بیش از یک میلیون هکتار ذخیره‌گاه جنگلی در مناطق مختلف کشور تحت مدیریت و حفاظت قرار دارد که بخشی از این عرصه‌ها نیز در شمال کشور واقع شده است. مدیریت این حجم گسترده از عرصه‌های حفاظت‌شده، چالش‌های متعددی از جمله محدودیت‌های اعتباری، کمبود نیروی انسانی متخصص، فشارهای انسانی و تهدیدات طبیعی را به همراه دارد. با این حال، سازمان منابع طبیعی با اولویت‌بندی عرصه‌های حساس و تمرکز بر مناطق دارای بالاترین ارزش ژنتیکی و زیست‌محیطی، تلاش می‌کند بیشترین تأثیر را در حفاظت از این سرمایه‌های طبیعی داشته باشد. یکی از چالش‌های اصلی، تعادل میان حفاظت سخت‌گیرانه و امکان بهره‌مندی مردم از طبیعت است. ما باید مراقب باشیم که حفاظت از عرصه‌ها به معنای انزوا و عدم دسترسی مردم به طبیعت نباشد، بلکه باید با مدیریت هوشمندانه، زمینه حضور مسئولانه مردم را فراهم کنیم. همچنین، افزایش تهدیدات ناشی از تغییر اقلیم، شیوع آفات و بیماری‌های جدید، و فشارهای توسعه‌ای در حاشیه عرصه‌های جنگلی، از دیگر چالش‌هایی است که نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و استفاده از روش‌های علمی نوین است. برای مقابله با این چالش‌ها، ما از ظرفیت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی استفاده می‌کنیم و برنامه‌های مدیریت تطبیقی را بر اساس آخرین یافته‌های علمی به‌روزرسانی می‌کنیم. همچنین، مشارکت جوامع محلی و بهره‌مندان از عرصه‌های جنگلی را به عنوان یکی از ارکان اصلی حفاظت پایدار در نظر داریم، چرا که بدون همراهی مردم، حفاظت بلندمدت امکان‌پذیر نخواهد بود.

تسنیم: با توجه به ضرورت توسعه گردشگری مسئولانه در طبیعت، چگونه می‌توان میان فراهم‌سازی امکان حضور مردم در پارک‌های جنگلی و حفاظت از اکوسیستم‌های حساس تعادل برقرار کرد و چه استانداردهایی برای این منظور تدوین شده است؟

دلفان اباذری: پارک‌های جنگلی ظرفیت مهمی برای حضور مردم در طبیعت هستند، اما این حضور باید بر اساس ضوابط و استانداردهایی انجام شود که کمترین آسیب را به عرصه‌های طبیعی وارد کند. سیاست سازمان این است که با فراهم‌سازی زیرساخت‌ها و ساماندهی حضور مردم در عرصه‌های طبیعی، از تمرکز و فشار بی‌رویه بر بخش‌های حساس جنگلی جلوگیری شود. ما تلاش کرده‌ایم استانداردهای مدیریت پارک‌های جنگلی را متناسب با معیارهای جهانی و رویکردهای مورد توجه نهادهای بین‌المللی ارتقا دهیم تا بتوانیم الگویی از گردشگری مسئولانه در طبیعت ارائه کنیم. برای این منظور، ما در پارک‌های جنگلی به طراحی و احداث مسیرهای مشخص برای بازدیدکنندگان، ایجاد نقاط توقف و استراحت در مناطق کمتر حساس، نصب تابلوهای آموزشی و هشداردهنده، و استقرار نیروهای حفاظتی در نقاط پربازدید اقدام کرده‌ایم. همچنین، ظرفیت برد هر پارک بر اساس مطالعات اکولوژیک تعیین می‌شود و در صورت لزوم، محدودیت‌هایی برای تعداد بازدیدکنندگان در روزهای پیک اعمال می‌شود. این اقدامات به ما کمک می‌کند که فشار بازدید را بر اکوسیستم مدیریت کنیم و از تخریب عرصه‌های حساس جلوگیری نماییم. علاوه بر این، ما برنامه‌های آموزشی و تفسیر طبیعت را برای بازدیدکنندگان طراحی کرده‌ایم تا با افزایش آگاهی عمومی، رفتارهای مسئولانه‌تری در طبیعت از سوی مردم شاهد باشیم. آموزش به بازدیدکنندگان درباره اهمیت حفاظت از گونه‌ها، عدم تخریب پوشش گیاهی، عدم آلوده‌سازی محیط و رعایت حریم حیات‌وحش، از جمله محورهای اصلی این برنامه‌های آموزشی است. ما معتقدیم که مردم وقتی با ارزش‌های طبیعی آشنا شوند، خود به محافظان طبیعت تبدیل خواهند شد.

تسنیم: در پایان، چه چشم‌اندازی برای آینده مدیریت پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی در کشور ترسیم می‌کنید و چه پیامی برای دوستداران محیط زیست و فعالان این حوزه دارید؟

دلفان اباذری: سازمان منابع طبیعی تلاش دارد مدیریت پارک‌های جنگلی و ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی را با رویکردی علمی و حفاظتی دنبال کند تا ضمن حفظ این سرمایه‌های ارزشمند، امکان بهره‌مندی نسل امروز و نسل‌های آینده از طبیعت کشور نیز فراهم باشد.