تعطیلی زنجیره‌ای کتاب‌فروشی‌ها؛ زنگ خطری جدی برای زیست‌بوم فرهنگ و کتاب‌خوانی

مهدی صدیقیان_پژوهشگر مطالعات فرهنگی

در ماه‌های اخیر، شماری از کتاب‌فروشی‌های شناخته‌شده در شهرهای مختلف کشور در سکوت کرکره‌های خود را پایین کشیده‌اند؛ روندی نگران‌کننده که اهالی فرهنگ و فعالان حوزه نشر آن را نشانه‌ای آشکار از دشوارتر شدن شرایط اقتصادی و تنگ‌تر شدن عرصه بر فضاهای فیزیکی کتاب‌خوانی می‌دانند. این اتفاق دیگر به یک شهر یا منطقه خاص محدود نیست، بلکه موجی فراگیر است که از پایتخت تا جنوبی‌ترین استان‌های کشور را تحت تأثیر قرار داده است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، برخی از این کتاب‌فروشی‌ها پس از سال‌ها فعالیت مداوم، ناچار به تغییر کاربری شده و جای خود را به مشاغلی با گردش مالی بالاتر مانند بنگاه‌های املاک، کافه‌ها و دیگر واحدهای تجاری داده‌اند. کتاب‌فروشی «همیشه» در غرب تهران که سال‌ها پاتوقی برای کتاب‌خوان‌ها بود اکنون به یک بنگاه مسکن تبدیل شده و در اهواز نیز کتاب‌فروشی پرمخاطب «سی‌بوک» تعطیل و کافه «لمیز» جایگزین آن شده است. این موج در شهرهای دیگر نیز قربانی گرفته است؛ کتاب‌فروشی خاطره‌انگیز «پاپیروس» در بندرعباس که از قدیمی‌ترین مراکز فرهنگی این شهر به شمار می‌رفت تعطیل شده و مجموعه بزرگ «دنیای کتاب» در قم نیز فعالیت خود را متوقف کرده است. حتی در مناطق برخوردار پایتخت نیز کتاب‌فروشی «چشمه جم» در مرکز خرید جم به کار خود پایان داده تا نشان دهد بحران پیش‌رو دامن‌گیر تمامی سطوح بازار نشر شده است.

ریشه این بحران پیش از هر چیز در معادله نابرابر اقتصاد نشر نهفته است. افزایش سرسام‌آور اجاره‌بهای املاک تجاری در کنار بالا رفتن هزینه‌های جاری، دخل و خرج کتاب‌فروشی‌ها را کاملاً نامتعادل کرده است. کتاب کالایی با حاشیه سود مشخص و محدود است و صاحبان این کسب‌وکارها در شرایط تورمی موجود توان رقابت با اصنافی را ندارند که درآمدها و حاشیه سود بسیار بالاتری دارند. از سوی دیگر، جهش قیمت کاغذ و هزینه‌های چاپ سبب شده بهای تمام‌شده کتاب افزایش یابد و این کالای اساسی فرهنگی به‌تدریج از سبد هزینه‌های ضروری بسیاری از خانواده‌ها کنار برود. اگرچه رشد فروشگاه‌های آنلاین و کتاب‌های الکترونیکی نیز بخشی از رفتار مخاطبان را تغییر داده است، اما واقعیت این است که خرید مجازی هیچ‌گاه جایگزین حضور در فضای زنده و پویای کتاب‌فروشی نمی‌شود.

تعطیلی هر کتاب‌فروشی تنها از دست رفتن یک واحد صنفی و تجاری نیست، بلکه ضربه‌ای مستقیم به بافت اجتماعی و هویت فرهنگی شهرهاست. کتاب‌فروشی‌ها در طول دهه‌ها همواره کانون گفتگو، نقد و تبادل اندیشه بوده‌اند و تعطیلی آن‌ها به معنای حذف یکی از امن‌ترین پاتوق‌های فکری جامعه است. زمانی که ویترین کتاب جای خود را به مشاور املاک می‌دهد، پیامی تلخ به فضای عمومی منتقل می‌شود؛ پیامی حاکی از آنکه ارزش‌های فرهنگی در حال عقب‌نشینی در برابر فشارهای اقتصادی هستند. تداوم این روند نه‌تنها دسترسی فیزیکی شهروندان و به‌ویژه نسل جوان را به کتاب محدود می‌کند، بلکه انگیزه پدیدآورندگان و ناشران را نیز تضعیف خواهد کرد.

اگرچه نمی‌توان دلیل تعطیلی همه این واحدها را کاملاً یکسان دانست، اما صورت‌مسئله برای همگی آن‌ها مشترک است: بقا در بازار فعلی برای کتاب‌فروشی‌های مستقل ناممکن شده است. جلوگیری از پیشروی این بحران نیازمند اقداماتی عملی و فراتر از شعار است؛ تدوین بسته‌های حمایتی هدفمند، تسهیلات بانکی ویژه، تخفیف‌ها و معافیت‌های مالیاتی واقعی و همچنین اختصاص فضاهای شهری با اجاره‌های حمایتی، از ابتدایی‌ترین اقداماتی است که می‌تواند جلوی خاموش شدن چراغ این سنگرهای دانایی را بگیرد.