ترکیه در پی ایجاد ساختارهای امنیتی و نظامی جدید در سوریه

بین الملل به گزارش باور خبر به نقل از گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، روابط سیاسی، امنیتی و دفاعی میان آنکارا و دمشق در دوران پس از اسد، یکی از موضوعات کلیدی است که در ماه‌های اخیر توجه تحلیلگران دفاعی را به خود جلب کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر نمایان شد که رژیم صهیونیستی در تاریخ ۱۸ آگوست سال جاری میلادی، پایگاه هوایی متروکه ابوظهور در ادلب را بمباران کرد و به صراحت اعلام کرد که این حمله پیشدستانه، اقدامی برای مقابله با گسترش نفوذ نظامی ترکیه در سوریه بوده است. اما به تازگی مشخص شده که پس از این حمله، همکاری نظامی آنکارا و دمشق نه تنها متوقف نشده، بلکه شتاب بیشتری نیز گرفته است. افتتاح یک پل شناور بزرگ بر روی رود فرات به منظور تسهیل ارتباط لجستیکی ترکیه با دیرالزور، تنها یکی از نمونه‌های ادامه همکاری‌ها است.

روزنامه حریت چاپ آنکارا در گزارشی به این موضوع اشاره کرده که حضور نظامی فزاینده ترکیه در سوریه همچنان ادامه خواهد داشت و افتتاح پل شناور نظامی، گام جدیدی در همکاری دفاعی بین آنکارا و دمشق به شمار می‌آید. همچنین روزنامه ملیت اعلام کرده است که این پل شناور که دو ساحل رودخانه فرات در دیرالزور را به هم متصل می‌کند، با تلاش مشترک نیروهای مسلح ترکیه و ارتش سوریه ساخته شده و به تازگی به بهره‌برداری رسیده است. بر اساس اطلاعاتی که نوح ییلماز، سفیر ترکیه در دمشق، در اختیار رسانه‌ها قرار داده، این پل به منظور جایگزینی یک پل قدیمی که در اثر سیل تخریب شده، ساخته شده است. سفیر همچنین اشاره کرده که این دومین پروژه ساخت پل است که به طور مشترک توسط نیروهای مسلح ترکیه و ارتش سوریه انجام می‌شود.

در همین حال، مرحف ابو کسری، وزیر دفاع سوریه، اظهار داشت که هدف از احداث این پل، کاهش بار حمل و نقل از دوش مردم دیرالزور است و از ژنرال یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، قدردانی کرد. به گفته وزارت دفاع سوریه، ساخت این پل همزمان با تکمیل پل دیگری که دو کرانه رودخانه فرات را به هم متصل می‌کند، با همکاری استانداری دیرالزور در حال انجام است. پل نظامی شناوری که در حال حاضر در نزدیکی گذرگاه السیاسیه در حال ساخت است، تقریباً ۲۸۰ متر طول دارد و به گفته خبرنگار سوری، ظرفیت حمل بار آن ۷۰ تن است. این در حالی است که ترکیه مسئولیت تکمیل پروژه بازسازی «پل سیاسیه» را نیز بر عهده گرفته و قرار است این پروژه تا ۱۲ ماه دیگر به پایان برسد.

رسانه‌های عربی منطقه، به ویژه الجزیره، احداث پل شناور نظامی بر روی رودخانه فرات توسط وزارت دفاع ترکیه را به عنوان نشانه‌ای از تداوم حمایت‌های ترکیه از دولت احمد الشرع تلقی کرده‌اند. در گذشته، مردم دیرالزور برای عبور بین ترکیه و سوریه از قایق‌های ناامن استفاده می‌کردند و چندین نفر در آب غرق شدند. اما اکنون با ساخت پل معلق، هم امکان تردد مسافران فراهم شده و هم روزانه ده‌ها کامیون حامل تجهیزات دفاعی برای بازسازی پادگان‌ها و زیرساخت‌های نظامی از ترکیه به سوریه ارسال می‌شود.

تحلیلگران دفاعی معتقدند که اسرائیل ابوظهور را بمباران کرد تا از ایجاد پایگاه ترکیه در آنجا جلوگیری کند. رژیم اسرائیل این حمله را با این ادعا توجیه کرد که ترکیه در حال آماده شدن برای استقرار رادار، نیرو و سامانه‌های دفاع هوایی در ابوظهور است. اما واقعیت این است که روابط دولت اردوغان و ساختار موقتی که به رهبری احمد الشرع در دمشق شکل گرفته، فراتر از برنامه‌ریزی برای بازسازی یک فرودگاه متروکه یا ساخت یک پل شناور است. به ویژه در روزهای نخست به قدرت رسیدن احمد الشرع یا جولانی، ترکیه با هماهنگی دمشق، کنترل امنیتی فرودگاه دمشق را به دست آورد و به سرعت تجهیزات لازم برای پیمانکاری امنیتی فرودگاه حلب را ارسال کرد.

کارشناسان بر این باورند که این اقدامات ترکیه، فراتر از پیمانکاری دفاعی و اجرایی است و می‌توان گفت که آنکارا در حال تعریف یک معماری دفاعی-امنیتی جدید برای سوریه است که در آن، از تجهیزات، تسلیحات و ادوات گرفته تا نیروی انسانی، معماری نظم، سیاست‌گذاری و اجرا، غالباً تحت کنترل ترکیه قرار دارد. یکی از ابزارهای تضمین اجرای این رویه‌ها، به قدرت رسیدن بروکرات‌ها و تکنوکرات‌هایی در ساختار سوریه است که یا در دانشگاه‌های ترکیه تحصیل کرده و به زبان ترکی استانبولی تسلط دارند و یا هم اکنون در حال گذراندن دوره‌های آموزشی هستند.

رسانه‌های ترکیه گزارش می‌دهند که از اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه، تا بسیاری از مقامات وزارت کشور، وزارت دفاع و متولیان زیرساخت‌های آموزش و ارتباطات در سوریه، به راحتی با زبان ترکی با مقامات ترکیه ارتباط برقرار می‌کنند و تیم اردوغان در حین ایفای نقش پیمانکار بازسازی و نوسازی سوریه، در واقع در حال اجرای یک الگوی ترکی برای اداره یک کشور عربی است.

در حال حاضر، ترکیه در بسیاری از حوزه‌ها از جمله دفاعی، زیرساخت‌های انرژی، ارتباطات و حمل و نقل وارد شده است. همچنین توافقنامه‌های متعددی در زمینه‌های دیگر امضا شده است که یکی از آنها تفاهم‌نامه همکاری آموزشی و مشاوره‌ای نظامی ترکیه و سوریه در آگوست سال ۲۰۲۵ میلادی بوده است. مفاد این سند شامل هماهنگی و برنامه‌ریزی آموزش نظامی، همکاری نظامی، مشاوره، تبادل اطلاعات و تجربه، تأمین تجهیزات نظامی، تأمین سامانه‌های تسلیحاتی، تجهیزات لجستیکی، خدمات مرتبط و پشتیبانی فنی و آموزش نحوه استفاده از تجهیزات است.

در اکتبر ۲۰۲۵، وزارت دفاع ترکیه اعلام کرد که ۴۹ دانشجوی نظامی سوری وارد آکادمی‌های نظامی ترکیه شده‌اند که ۱۰ نفر از آنها برای تربیت در سطح بالای فرماندهی نیروی زمینی ارتش سوریه، ۱۸ نفر برای نیروی دریایی و ۲۱ نفر نیز برای نیروی هوایی سوریه بوده‌اند. بر اساس مفاد این سند، رویه کنونی فراتر از ارائه آموزش از سوی مستشاران ترکیه به سوری‌ها بوده و در واقع، شاهد ایجاد یک چارچوب برای هماهنگی و برنامه‌ریزی ظرفیت نظامی هستیم.

در زمان امضای این توافق، خبرگزاری رویترز در گزارشی مفصل اشاره کرده بود که این تفاهم‌نامه قرار است نخستین مرحله از یک توافق نظامی گسترده‌تر باشد. در همان زمان گفته شد که تیمی از مشاورین ابراهیم کالن، رئیس سرویس اطلاعاتی میت ترکیه، در دو حوزه زیرساخت و معماری مفاهیم، بازسازی دستگاه اطلاعاتی-امنیتی استخبارات سوریه را بر عهده گرفته‌اند. اکنون ترکیه، علاوه بر تولید محتوای آموزشی برای سربازان و افسران ارتش سوریه، برنامه آموزش وزارت کشور سوریه را نیز ارائه داده و به شکل غیرمستقیم تربیت نسل جدیدی از ماموران امنیتی سوریه پس از اسد را نیز بر عهده دارد.

به باور متخصصین مطالعات امنیت ملی و کارشناسان دفاعی، اقدامات ترکیه برای بازسازی ساختارهای دفاعی، انتظامی و امنیتی سوریه از منظر دولت‌سازی نظامی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. زیرا وقتی یک کشور خارجی، علاوه بر آموزش افسران، خدمات دیگری مانند ارائه دکترین و فرهنگ سازمانی را در اختیار کشور دیگری قرار می‌دهد، بازتاب سیاسی-امنیتی آن، دست کم بین ۱۰ تا ۲۰ سال بر جای می‌ماند. بنابراین برخلاف تصورات مقامات رژیم صهیونیستی، در شرایط فعلی، استقرار نوع سلاح‌های ترکیه در خاک سوریه اهمیت چندانی ندارد و مساله مهم دیگری در جریان است که می‌توان آن را انتقال همکاری از سطح آموزشی-نظامی به سطح «نهادسازی» و تعریف استراتژی قلمداد کرد.

در تاریخ ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، هیأت نظامی سوریه به ریاست ژنرال سلیم ادریس به دانشگاه دفاع ملی ترکیه در استانبول رفت و دیدارهای مفصلی با رئیس دانشگاه دفاع ملی، افسران ارشد ترکیه و مسئولان آموزشی نظامی داشت. محور تمام این دیدارها بر آموزش، توسعه حرفه‌ای و نهادسازی نظامی متمرکز بود. با این رویه، ترکیه عملاً وارد معماری تولید دانش نظامی سوریه می‌شود که گامی فراتر و مهمتر از استقرار سلاح و اعزام نیروی ارائه‌دهنده آموزش است.

اقدامات ترکیه در سوریه، توجه سرویس اطلاعاتی امارات متحده عربی را به خود جلب کرده و یک پژوهش در مرکز مطالعات سیاست خاورمیانه امارات بر بازسازی نیروهای سوری تأکید می‌کند که توافق اوت ۲۰۲۵ چارچوب همکاری نظامی ترکیه و سوریه را ایجاد کرده و فراتر از آموزش، مشاوره و همکاری‌های نظامی است. از سوی دیگر، اندیشکده‌های صهیونیستی نیز به این موضوع حساس شده‌اند و مرکز Alma که تحولات نظامی ترکیه را از منظر اسرائیلی دنبال می‌کند، در تحلیل مه ۲۰۲۶ میلادی، برای توصیف موقعیت ترکیه در معماری دفاعی-امنیتی سوریه از عبارت «حامی استراتژیک» (strategic patron) استفاده کرده است.