تحول سلامت ایرانیان با طرح ملی پزشک خانواده؛ بررسی ابعاد آن

استان‌ها به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از کرمانشاه، نظام سلامت کشور در سال‌های اخیر با چالش‌هایی نظیر افزایش بیماری‌های مزمن، افزایش هزینه‌های درمان، پراکندگی خدمات پزشکی و نابرابری در دسترسی به امکانات درمانی روبرو بوده است. این چالش‌ها سیاست‌گذاران حوزه سلامت را به سمت اجرای یکی از مهم‌ترین برنامه‌های تحول‌آفرین این حوزه، یعنی «پزشکی خانواده و نظام ارجاع» سوق داده است. این برنامه که سابقه اجرای آن در مناطق روستایی کشور به بیش از دو دهه می‌رسد، اکنون وارد مرحله‌ای جدید شده و قرار است به‌صورت فراگیر در سراسر کشور پیاده‌سازی شود. هدف اصلی آن تغییر رویکرد از درمان‌محوری به سلامت‌محوری، توسعه خدمات پیشگیرانه، تشکیل پرونده الکترونیک سلامت و مدیریت هوشمند فرآیند درمان است.

استان کرمانشاه نیز همزمان با آغاز فاز جدید این طرح، شهرستان هرسین را به عنوان پایلوت اجرای برنامه انتخاب کرده و در تلاش است زیرساخت‌های لازم برای اجرای کامل آن را در سراسر استان فراهم کند. علی سروش، رئیس دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، در گفت‌وگویی تفصیلی با تسنیم، ابعاد مختلف این برنامه ملی، مزایا، اهداف، چالش‌ها و چشم‌انداز اجرای آن در استان را تشریح کرده است.

تسنیم: برنامه پزشکی خانواده از چه زمانی در کشور آغاز شده و اکنون در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ سروش: پزشکی خانواده برنامه جدیدی نیست و از سال ۱۳۸۴ در روستاها و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر جمعیت آغاز شده است. خوشبختانه امروز در مناطق روستایی، خدمات مراقبت‌های اولیه بهداشتی به صورت منظم و گسترده ارائه می‌شود. این برنامه در سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۱ در استان‌های فارس و مازندران به صورت پایلوت اجرا شد و پس از بررسی نقاط قوت و ضعف، اکنون قرار است به صورت ملی و هوشمند در سراسر کشور اجرا شود. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، تا سال ۱۴۰۵ باید استقرار کامل این نظام در سراسر کشور محقق شود.

تسنیم: وضعیت اجرای برنامه در استان کرمانشاه چگونه است؟ سروش: در هر استان یک شهرستان به عنوان پایلوت انتخاب شده است. در کرمانشاه نیز شهرستان هرسین با جمعیتی حدود ۸۳ هزار نفر به عنوان پایلوت اجرای طرح تعیین شده است. اجرای برنامه از شهریور سال گذشته در هرسین آغاز شده و قرار است سطوح یک و دو خدمات تا ۲۵ تیرماه به صورت کامل در این شهرستان عملیاتی شود. البته سیاست ما این است که همزمان با اجرای طرح در هرسین، مقدمات اجرای آن در سایر شهرستان‌های استان نیز فراهم شود تا هنگام اجرای سراسری، کرمانشاه جزو استان‌های پیشرو کشور باشد.

تسنیم: ساختار مدیریتی اجرای برنامه پزشکی خانواده چگونه تعریف شده است؟ سروش: در سطح استان، ستاد راهبری پزشکی خانواده به ریاست استاندار و دبیری دانشگاه علوم پزشکی تشکیل شده است و دستگاه‌هایی مانند بیمه سلامت، تامین اجتماعی، نیروهای مسلح، نظام پزشکی، صدا و سیما و سایر نهادهای مرتبط در آن عضویت دارند. در سطح شهرستان نیز فرماندار رئیس ستاد اجرایی و مدیر شبکه بهداشت و درمان دبیر آن است. خوشبختانه هم در استان و هم در شهرستان هرسین جلسات منظم برگزار شده و هماهنگی مناسبی برای اجرای این برنامه وجود دارد.

تسنیم: جایگاه کرمانشاه در حوزه درمان کشور چگونه است؟ سروش: بیش از ۱۸ هزار نفر در مجموعه دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه شبانه‌روز برای تامین سلامت مردم فعالیت می‌کنند. نکته مهم این است که حدود ۲۰ درصد مراجعه‌کنندگان مراکز درمانی استان از استان‌های همجوار هستند. بسیاری از بیماران استان‌های لرستان، ایلام، کردستان و همدان برای دریافت خدمات درمانی به کرمانشاه مراجعه می‌کنند. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه ویژه استان در حوزه سلامت و درمان غرب کشور است.

تسنیم: وضعیت زیرساخت‌های بهداشتی استان چگونه است؟ سروش: در حال حاضر ۶۳۲ خانه بهداشت در استان فعال هستند و خدمات ارزشمندی در حوزه سلامت ارائه می‌کنند. برنامه ما این است که خانه‌های بهداشت استیجاری یا فرسوده را نیز ساماندهی کنیم تا همه مناطق از امکانات استاندارد برخوردار شوند. خانه‌های بهداشت همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان ارائه خدمات اولیه سلامت در استان هستند.

تسنیم: درباره پایگاه‌های اورژانس ویژه بانوان توضیح دهید. سروش: حدود هزار نفر در اورژانس پیش‌بیمارستانی استان فعالیت دارند و بخشی از افتخارات ما راه‌اندازی پایگاه‌های اورژانس با کادر کاملاً زنانه است. بازخوردهای مردمی از عملکرد این نیروها بسیار مثبت بوده است و همین موضوع ما را تشویق کرده که امسال در هر شهرستان حداقل یک پایگاه ویژه بانوان ایجاد کنیم. همچنین افزایش تعداد این پایگاه‌ها در شهر کرمانشاه نیز در دستور کار قرار دارد.

تسنیم: ضرورت اجرای این برنامه چیست؟ سروش: در تمام کشورهای دنیا برای ارائه خدمات سلامت باکیفیت و مقرون‌به‌صرفه، جمعیت مشخصی تحت پوشش یک پزشک و تیم سلامت قرار می‌گیرند. متاسفانه در کشور ما هنوز پرونده سلامت یکپارچه وجود ندارد و بسیاری از بیماران هنگام مراجعه مجبورند مدارک، تصاویر پزشکی و سوابق درمانی خود را همراه داشته باشند. در حالی که در کشورهای توسعه‌یافته با وارد کردن یک شناسه، تمامی سوابق پزشکی فرد از داروهای مصرفی تا اعمال جراحی و بیماری‌های زمینه‌ای قابل مشاهده است. هدف ما نیز حرکت به سمت چنین ساختاری است.

تسنیم: مهم‌ترین تحول این برنامه چیست؟ سروش: پزشکی خانواده در واقع گذار از درمان‌محوری به سلامت‌محوری است. ما باید از مدل سنتی ارائه خدمات فاصله بگیریم و به سمت پیشگیری، مراقبت مستمر و مدیریت سلامت حرکت کنیم. هدف این برنامه صرفاً درمان بیماری نیست، بلکه حفظ سلامت مردم و جلوگیری از ابتلا به بیماری‌هاست.

تسنیم: پرونده الکترونیک سلامت چه نقشی در این برنامه دارد؟ سروش: یکی از مهم‌ترین اهداف طرح، تشکیل پرونده الکترونیک سلامت برای همه مردم است. در این پرونده، اطلاعات سلامت افراد از دوران قبل از تولد تا سالمندی ثبت می‌شود و امکان پایش مستمر وضعیت سلامت فراهم خواهد شد. این موضوع علاوه بر افزایش کیفیت خدمات، موجب کاهش خطاهای پزشکی و تسهیل فرآیند درمان می‌شود.

تسنیم: این برنامه چه تاثیری بر کنترل بیماری‌های مزمن دارد؟ سروش: امروزه بیماری‌هایی مانند فشار خون، دیابت، چربی خون، پوکی استخوان، افسردگی و بسیاری از سرطان‌ها در حال افزایش هستند. این بیماری‌ها نتیجه سال‌ها سبک زندگی نامناسب هستند و به صورت ناگهانی ایجاد نمی‌شوند. پزشکی خانواده با تمرکز بر پیشگیری و شناسایی عوامل خطر، امکان کنترل و مدیریت این بیماری‌ها را فراهم می‌کند.

تسنیم: برخی تصور می‌کنند هدف این برنامه کاهش هزینه‌های دولت است. پاسخ شما چیست؟ سروش: اجرای پزشکی خانواده نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌ها، تجهیزات، فناوری اطلاعات و نیروی انسانی است. بنابراین هدف اصلی صرفه‌جویی نیست. هدف اصلی، افزایش کیفیت خدمات، تحقق عدالت در سلامت، دسترسی آسان مردم و کاهش هزینه‌های تحمیل‌شده به خانوارهاست. البته کاهش هزینه‌های غیرضروری نیز از نتایج اجرای این برنامه خواهد بود.

سوال: یکی از اهداف مهم طرح، پوشش همگانی بیمه عنوان شده است. این موضوع چگونه محقق می‌شود؟ سروش: یکی از مشکلات فعلی این است که هنوز افرادی در جامعه وجود دارند که تحت پوشش هیچ بیمه پایه‌ای نیستند. در مقابل، افرادی هم هستند که همزمان از چند نوع بیمه برخوردارند. در نظام پزشکی خانواده، هدف این است که همه افراد جامعه تحت پوشش خدمات سلامت قرار بگیرند و هیچ شهروندی از دسترسی به خدمات درمانی محروم نباشد. در نهایت باید به نقطه‌ای برسیم که هر فرد با کد ملی خود دارای پرونده سلامت و پوشش بیمه‌ای مشخص باشد.

تسنیم: تفاوت پزشکی خانواده با مراجعه معمول به پزشک چیست؟ سروش: در این برنامه فقط یک پزشک مسئول سلامت فرد نیست، بلکه یک تیم کامل سلامت در کنار او قرار دارد. مراقب سلامت، روانشناس، کارشناس تغذیه و سایر نیروهای تخصصی به صورت مستمر وضعیت افراد را رصد می‌کنند. این رویکرد باعث می‌شود بیماری‌ها پیش از رسیدن به مراحل خطرناک شناسایی شوند و سلامت افراد به شکل فعال مدیریت شود.

تسنیم: مهم‌ترین تفاوت نظام جدید با نظام سنتی سلامت چیست؟ سروش: نظام سنتی بیشتر بر درمان بیماری پس از بروز آن متمرکز است اما پزشکی خانواده بر پیشگیری استوار است. بسیاری از بیماری‌ها مانند سکته قلبی، دیابت و فشار خون سال‌ها قبل از بروز علائم شکل می‌گیرند. در این برنامه تلاش می‌شود عوامل خطر از دوران کودکی، نوجوانی، جوانی و حتی پیش از بارداری شناسایی و کنترل شوند تا از بروز بیماری‌های جدی جلوگیری شود.

تسنیم: این طرح چه تاثیری بر ارائه خدمات درمانی خواهد داشت؟ سروش: یکی از اهداف ما حرکت از بیمارستان‌محوری به جامعه‌محوری است. نباید منتظر بمانیم مردم تنها هنگام بیماری به بیمارستان مراجعه کنند؛ بلکه خدمات آموزشی، پیشگیرانه و مراقبتی باید در محلات و نزدیک محل زندگی مردم ارائه شود. در دنیا تجربه بیمارستان‌های جامعه‌نگر موفق بوده و ما نیز باید به همین سمت حرکت کنیم.

تسنیم: نظام ارجاع چه مزیتی برای مردم دارد؟ سروش: در شرایط فعلی بسیاری از بیماران پس از مراجعه به مراکز مختلف درمانی عملاً رها می‌شوند و پیگیری منظمی برای وضعیت آنها وجود ندارد. اما در نظام پزشکی خانواده، فرآیند درمان از ابتدا تا انتها قابل پیگیری است و بیمار در تمام مراحل تحت مراقبت قرار دارد. هیچ بخش از روند درمان از دید تیم سلامت پنهان نمی‌ماند و همه اقدامات ثبت و رصد می‌شود.

تسنیم: این طرح چه تاثیری بر هزینه‌های درمان مردم خواهد داشت؟ سروش: یکی از مهم‌ترین اهداف برنامه، حفاظت مالی از مردم است. امروز ممکن است یک بیماری سخت و پرهزینه، خانواده‌ای را به زیر خط فقر بکشاند. حتی با وجود حمایت‌های موجود، هنوز چنین مواردی مشاهده می‌شود. پزشکی خانواده تلاش می‌کند با پوشش بیمه‌ای مناسب، مدیریت صحیح خدمات و پیشگیری از بیماری‌ها، هزینه‌های سنگین درمان را کاهش دهد.

تسنیم: آیا این برنامه می‌تواند از هزینه‌های غیرضروری درمان جلوگیری کند؟ سروش: متأسفانه در برخی موارد مراجعه‌کنندگان یا حتی برخی مراکز درمانی درخواست آزمایش‌ها و اقدامات غیرضروری دارند. در نظام پزشکی خانواده، هر اقدام تشخیصی و درمانی بر اساس نیاز واقعی بیمار انجام می‌شود و از تقاضاهای القایی جلوگیری خواهد شد. این موضوع هم به نفع مردم و هم به نفع نظام سلامت است.

تسنیم: اجرای این برنامه تا چه اندازه مورد حمایت قانون است؟ سروش: این برنامه صرفاً یک طرح وزارت بهداشت نیست. اجرای آن در سیاست‌های کلی سلامت ابلاغی مقام معظم رهبری، برنامه هفتم توسعه، قوانین بودجه سنواتی و اسناد بالادستی کشور مورد تأکید قرار گرفته است. به همین دلیل همه دستگاه‌های اجرایی مکلف به همکاری برای اجرای آن هستند.

تسنیم: تجربه جهانی درباره نتایج اجرای پزشکی خانواده چه می‌گوید؟ سروش: مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد اجرای نظام پزشکی خانواده می‌تواند بین ۱۵ تا ۳۰ درصد مراجعات غیرضروری به متخصصان را کاهش دهد. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، مراجعه مستقیم به متخصص تقریباً وجود ندارد و ابتدا تیم سلامت وضعیت بیمار را بررسی می‌کند. اگر نیاز باشد فرد به پزشک عمومی و سپس به متخصص ارجاع داده می‌شود. این روش موجب مدیریت بهتر منابع و افزایش کیفیت خدمات می‌شود.

تسنیم: این برنامه چگونه به عدالت در سلامت کمک می‌کند؟ سروش: یکی از اهداف مهم ما این است که مردم شهرستان‌ها برای دریافت خدمات پایه و حتی بخشی از خدمات تخصصی مجبور به مراجعه به مرکز استان نباشند. تلاش می‌کنیم امکانات تشخیصی و درمانی در مناطق مختلف توزیع شود تا مردم در محل زندگی خود خدمات مورد نیاز را دریافت کنند. عدالت در سلامت یعنی دسترسی برابر مردم به خدمات درمانی فارغ از محل زندگی آنها.

تسنیم: آیا این برنامه می‌تواند بار بیمارستان‌ها را کاهش دهد؟ سروش: بله. بسیاری از بستری‌ها قابل پیشگیری هستند. اگر بیماری‌ها در مراحل اولیه شناسایی و کنترل شوند، نیاز به بستری کاهش پیدا می‌کند. این موضوع علاوه بر کاهش هزینه‌ها، موجب کاهش عوارض ناشی از بستری و افزایش رضایت مردم خواهد شد.

تسنیم: ساختار خدمات…