بغداد؛ دروازه طلایی صادرات کتاب ایران!

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، بیست و هفتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب بغداد از تاریخ ۲ تا ۱۲ سپتامبر (۱۱ تا ۲۱ شهریور) در پایتخت عراق برگزار می‌شود و در این رویداد، بیش از ۶۰۰ ناشر و نمایندگی نشر از ۲۰ کشور عربی و خارجی از جمله ایران، چین، آمریکا و آلمان در ۳۹۵ غرفه حضور خواهند داشت. این نمایشگاه شامل برنامه‌های فرهنگی و فکری متنوعی است که از جمله آن‌ها می‌توان به نشست‌های گفت‌وگو، شب‌های شعر و نقد ادبی با حضور نخبگان ادبی و فکری عراق و جهان عرب اشاره کرد. همچنین برگزاری سمپوزیوم فرهنگی و هنری، رویدادهای هنری مختلف، رونمایی از تازه‌های نشر و برنامه‌های ادبی و اندیشه‌ای از دیگر بخش‌های این دوره خواهد بود.

تاریخچه نمایشگاه بین‌المللی کتاب بغداد به سال ۱۹۷۹ میلادی برمی‌گردد و به عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی و فکری در عراق و منطقه شناخته می‌شود؛ رویدادی که به دلیل حضور گسترده ناشران و نهادهای فرهنگی عربی و بین‌المللی، میزبانی از چهره‌های سرشناس اندیشه و ادبیات، و استقبال پرشور مردمی و رسانه‌ای همواره مورد توجه بوده است.

بغداد در حافظه تاریخی جهان عرب همواره به عنوان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های فکر و فرهنگ و به اصطلاح به عنوان “بیت‌الحکمه” شناخته می‌شود. ضرب‌المثل معروفی در جهان عرب از گذشته مطرح است که جایگاه عراقی‌ها را در حوزه فرهنگ جهان عرب نشان می‌دهد: مصری‌ها می‌نویسند، لبنانی‌ها چاپ می‌کنند و عراقی‌ها می‌خوانند.

صنعت نشر عراق پس از سقوط صدام به دو دوره پیش و پس از حاکمیت صدام تقسیم می‌شود. دوران حکومت صدام، دوران تک‌صدایی نشر عراق بود؛ به طوری که عمده تولید محتوا در این کشور معطوف به گفتمان رسمی می‌شد. برخی از کارشناسان بر این باورند که “جسد کم‌رمقی” از نشر عراق در این سال‌ها باقی مانده و برخی از حوزه‌ها مانند ادبیات کودک و نوجوان عملاً تعطیل شده بودند. از سال ۲۰۰۳ به این سو و پس از سقوط صدام، بازار نشر عراق توانست با ورود بخش خصوصی، خود را بازیابد و جان دوباره‌ای بگیرد. برگزاری نمایشگاه کتاب بغداد برای بسیاری از مخاطبان منطقه، یادآور این بازیابی هویت و بازسازی نهادهای فکری و فرهنگی در عراق است.

تداوم برگزاری این رویداد فرهنگی، حتی در سال‌هایی که عراق با چالش‌های متعدد مواجه بود، این پیام را به مخاطبان منطقه منتقل می‌کرد که بغداد همچنان با همان ویژگی که در حافظه جمعی جهان عرب شناخته می‌شود، زنده و پویاست.

این رویداد فرهنگی از جهات دیگری نیز در جهان عرب و منطقه حائز اهمیت است. عراق همواره به عنوان پلی برای صادرات کتاب و معرفی آثار شناخته می‌شود. حضور ناشران و نویسندگان از کشورهای مختلف جهان عرب، نمایشگاه کتاب بغداد را به عنوان دروازه‌ای برای ورود کتاب به بازار نشر منطقه در میان فعالان نشر بین‌الملل معرفی کرده است.

قرابت جغرافیایی و مذهبی دو عامل مهم دیگری است که نمایشگاه کتاب بغداد را می‌تواند برای ایرانی‌ها به عنوان یک رویداد جذاب تعریف کند؛ به ویژه در شرایطی که صنعت نشر ایران با مشکلات اقتصادی مواجه است. علیرضا سبحانی‌نسب، مدیر انتشارات جمال، در گفت‌وگویی با تسنیم، درباره اهمیت نمایشگاه کتاب بغداد برای بازار نشر ایران بیان کرد: اساساً نمایشگاه کتاب بغداد یک نمایشگاه برای عرضه آثار در حوزه فرهنگ اسلامی است و بازار خوبی برای کتاب‌های جهان اسلام به شمار می‌آید؛ به همین دلیل می‌تواند مورد توجه ناشران باشد.

او با اشاره به اینکه “کتاب‌های اسلامی”، “ادبیات مقاومت” و “ادبیات کودک و نوجوان” از جمله حوزه‌هایی است که مخاطب خوبی در جامعه عرب‌زبان دارد، بر برنامه‌ریزی برای حضور مؤثرتر ایران در چنین رویدادهایی تأکید کرد. به گفته او، عراق معمولاً در میان کشورهای عربی به عنوان مخاطب کتاب‌های اسلامی شناخته می‌شود. ناشرانی که کتاب‌هایی با موضوع دفاع مقدس و مقاومت عرضه می‌کنند نیز در این سال‌ها مشتری‌های خود را یافته‌اند. همچنین، برخی از مراجعه‌کنندگان به نمایشگاه، برای دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها یا مجموعه‌های شخصی حجم قابل توجهی کتاب خریداری می‌کردند و به نظر می‌رسید که این افراد برای تجهیز کتابخانه‌هایشان به نمایشگاه مراجعه کرده‌اند.

ایران در دهه‌های گذشته، صادرات کتاب را عمدتاً از طریق شرکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی در غرب مانند فرانکفورت و بولونیا پیگیری می‌کرد؛ امری که به دلایل مختلف چندان به نتیجه مطلوب نرسید. در چند سال اخیر، توجه نشر ایران از اروپا به سمت کشورهای منطقه جلب شده است. این تغییر نگاه از غرب به شرق، دریچه‌های جدیدی را پیش روی نشر ایران می‌گشاید. اشتراکات فرهنگی و تاریخی در کنار تنوع موضوعی نشر ایران و استفاده از فناوری‌های نوین مانند نشر دیجیتال، برگ برنده کشور در عرصه نشر منطقه به شمار می‌آید.

با وجود این فرصت‌ها، چالش‌ها همچنان مانع بهره‌برداری صد درصدی از این ظرفیت‌هاست. در سال‌های اخیر، برخی از ناشران به صورت خودجوش و فردی اقدام به حضور در چنین رویدادهای فرهنگی منطقه کرده‌اند؛ حضوری که نتیجه ملموسی را به همراه داشت و زمینه را برای تعامل بیشتر بازار نشر ایران با کشورهای منطقه فراهم کرد. اما به نظر می‌رسد چنین اقدامات فردی اگرچه یک تجربه موفق برای نشر ایران به شمار می‌آید و می‌تواند زمینه صادرات برخی از کتاب‌های ایران را فراهم کند، اما چندان جریان‌ساز نیست.

نشر ایران در سال‌های گذشته با چالش‌های متعددی روبرو بوده است؛ چالش‌های اقتصادی که تأثیر خود را بر کمیت و کیفیت آثار گذاشته است. در این میان، ناشر تمام هم و غم خود را صرف زنده نگاه داشتن مجموعه خود کرده است. به نظر می‌رسد در چنین شرایطی و با در نظر گرفتن ظرفیت بالقوه نشر ایران در تولید محتوا، نیازمند مجموعه واسطی هستیم که حضور ناشران ایرانی در رویدادهای فرهنگی منطقه را تقویت و تسهیل کند؛ حلقه واسطی که متر و معیار چگونگی حضور در نشر بین‌الملل را بداند، هدف خود را توسعه صادرات نشر کشور تعریف کند و حضور در چنین رویدادهایی را صرفاً به منزله انجام یک کار روتین اداری نبیند.