بارورسازی ابرها؛ از ادعای «اثر محدود» تا تأمین ۷۲ میلیون لیتر آب

اقتصادی به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، بارورسازی ابرها به‌عنوان یکی از تکنیک‌های افزایش بارش، سال‌هاست که مورد آزمایش قرار می‌گیرد. این روش می‌تواند در برخی ابرهای مناسب، فرآیند تشکیل یخ و در نهایت بارش را تقویت کند. ورود پهپادها، حسگرهای پیشرفته، رادار و سامانه‌های تحلیل داده، تحولی جدید در این فناوری به وجود آورده است. بارورسازی ابرها از دهه ۱۹۴۰ میلادی در سطح جهانی مورد استفاده و آزمایش قرار گرفته و در روش یخ‌زا، موادی مانند یدید نقره به ابرهای دارای آب مایع فوق‌سرد افزوده می‌شوند تا تشکیل بلورهای یخ را تحریک کنند. این بلورها با رشد بیشتر می‌توانند به برف یا باران تبدیل شوند. در ایران نیز بارورسازی ابرها در سال‌های اخیر و همزمان با افزایش خشکسالی و کاهش منابع آبی، توجه بیشتری را جلب کرده است.

در این میان، برخی مسئولان وزارت راه و شهرسازی، از جمله سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی، در اظهارات مختلف بر محدود بودن اثرگذاری این روش تأکید کرده‌اند. وی در این‌باره اظهار داشته است: «بارورسازی ابرها یک موضوع عملیاتی و علمی است که در بسیاری از مناطق دنیا به کار گرفته می‌شود. آنچه واضح است، هدف اجرای این طرح است؛ اینکه با چه هدفی بارورسازی ابرها را در دستور کار قرار می‌دهیم، اهمیت زیادی دارد.» وی افزود: «بارورسازی ابرها یکی از روش‌هایی است که موجب افزایش تراکم آب‌های داخل ابر می‌شود و در بسیاری از کشورها نیز در این زمینه فعالیت‌هایی صورت گرفته است. بسیاری از کشورها بارورسازی ابرها را تأیید نکرده و فعالیت‌ها در این زمینه را متوقف کرده‌اند. موضوعی که برای سازمان جهانی هواشناسی اهمیت دارد این است که این سازمان نه کشورها را به بارورسازی ابرها توصیه می‌کند و نه آنان را از انجام آن منع می‌کند.» وی همچنین تصریح کرد: «در سطح جهانی، بارورسازی ابرها در حوزه تحقیق و فعالیت‌های پژوهشی مورد توجه است و ما نیز در همین حد می‌توانیم روی آن کار کنیم.» تاجبخش همچنین بر این نکته تأکید کرده است که موضوع خشکسالی و کمبود منابع آبی، به‌ویژه آب‌های زیرزمینی و احیای دریاچه ارومیه، از جمله مواردی است که در ارتباط با بارورسازی ابرها مطرح می‌شود، اما نمی‌توان به‌عنوان یک راهکار قطعی برای حل این معضلات بر بارورسازی ابرها تأکید کرد.

سخنان رئیس سازمان هواشناسی یک نکته را روشن می‌کند؛ اختلاف بر سر اصل علمی بارورسازی ابرها نیست، بلکه مسئله بر سر میزان اثرگذاری و نحوه سنجش آن است. اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که این «اثر محدود» بدون ارائه یک عدد دقیق، روش محاسبه و توضیح درباره شرایط آزمایش مطرح می‌شود. اگر رئیس سازمان هواشناسی معتقد است اثرگذاری این فناوری محدود است، سؤال روشن این است که این محدودیت دقیقاً چقدر است؟ بر اساس کدام مطالعه محاسبه شده و آیا فناوری‌های جدید در زمینه هدف‌گیری ابر، اجرای عملیات و اندازه‌گیری بارش نیز در این ارزیابی لحاظ شده‌اند؟ بارورسازی ابرها درمان خشکسالی نیست.

آزمایشی در آلاسکا و یک سؤال مهم: چه میزان بارش را می‌توان با این فناوری به یک سامانه ابری اضافه کرد؟ پاسخ به این سؤال با یک آزمایش جدید در آلاسکا اهمیت بیشتری پیدا کرده است. شرکت Rainmaker اخیراً اعلام کرده است که در یک عملیات آزمایشی در شبه‌جزیره کنای آلاسکا با استفاده از پهپاد و بارورسازی یخ‌زا طی حدود سه ساعت به‌طور میانگین ۵۷.۶ اکرفوت بارش خالص جدید ایجاد کرده است. این میزان بر اساس محاسبات شرکت معادل حدود ۱۹ میلیون گالن یا نزدیک به ۷۲ میلیون لیتر آب است. این آزمایش در تاریخ ۲۳ اوت ۲۰۲۶ میلادی (اول شهریور ۱۴۰۵) انجام شد. Rainmaker اعلام کرده در جریان آن هفت عملیات هماهنگ بارورسازی انجام داده و یدید نقره را درون ابرهای مناسب منتشر کرده است. گزارش فنی شرکت نیز میزان بارش خالص ایجادشده را بر اساس داده‌های راداری و تحلیل کمی بارش، به‌طور میانگین ۵۷.۶ اکرفوت برآورد کرده است.

بارورسازی ابرها دقیقاً چه می‌کند؟ در بارورسازی یخ‌زا، ذراتی مانند یدید نقره وارد ابرهای سرد می‌شوند. در شرایط مناسب، این ذرات به‌عنوان هسته تشکیل یخ عمل کرده و فرآیند تشکیل بلورهای یخ را تحریک می‌کنند. بلورها رشد کرده و در ادامه می‌توانند به شکل برف یا باران به سطح زمین برسند. اصل این فناوری جدید نیست؛ آنچه در سال‌های اخیر تغییر کرده، ابزار شناسایی، اجرا و اندازه‌گیری اثر عملیات است. Rainmaker سامانه خود را بر سه محور بنا کرده است: شناسایی شرایط مناسب، بارورسازی دقیق و اعتبارسنجی نتیجه. این شرکت از پهپادها برای رساندن یدید نقره به ابرها استفاده می‌کند و همزمان داده‌های راداری و ماهواره‌ای را برای شناسایی فرصت مناسب بارورسازی و برآورد نتیجه عملیات به کار می‌گیرد. در گزارش فنی این شرکت، حتی برای شناسایی اثر بارورسازی، الگوهای مشخص راداری موسوم به «نشانه‌های بارورسازی» بررسی شده است. یکی از مشکلات قدیمی بارورسازی ابرها نیز همین بوده که مشخص شود بارشی که پس از عملیات اتفاق افتاده، واقعاً حاصل بارورسازی بوده یا بخشی از بارش طبیعی سامانه جوی. بنابراین هرچه ابزارهای اندازه‌گیری و تفکیک این دو پدیده دقیق‌تر شود، ارزیابی اثر واقعی عملیات نیز می‌تواند متفاوت باشد.

در این شرایط، بخش مهمی از اظهارات رئیس سازمان هواشناسی نیازمند توضیح است. سازمان جهانی هواشناسی در یک گزارش علمی اعلام کرده بارورسازی می‌تواند در شرایط بهینه، بارش یک ابر مشخص را تا حدود ۲۵ درصد افزایش دهد. این بدان معناست که نمی‌توان بدون مشخص کردن نوع ابر، دما، رطوبت، میزان آب مایع فوق‌سرد، روش بارورسازی و شیوه اندازه‌گیری، یک حکم کلی درباره میزان اثرگذاری این فناوری صادر کرد. از این منظر، وقتی رئیس سازمان هواشناسی از «محدود بودن اثرگذاری» بارورسازی سخن می‌گوید، انتظار حداقلی این است که عدد این محدودیت و مبنای محاسبه آن نیز اعلام شود. آیا منظور از اثر محدود، افزایش چند درصدی بارش است؟ آیا این عدد مربوط به تمام انواع ابرهاست یا فقط برخی سامانه‌های جوی؟ آیا مطالعات مورد استناد مربوط به عملیات‌های سنتی است یا روش‌های جدید مبتنی بر پهپاد و هدف‌گیری دقیق را نیز شامل می‌شود؟ این پرسش‌ها زمانی جدی‌تر می‌شود که سازمان جهانی هواشناسی سال گذشته میلادی اعلام کرد پژوهش‌های جدید برای برخی موارد مشخص از بارورسازی یخ‌زای ابرهای کوهستانی زمستانی، شواهدی از رابطه علت و معلول ارائه کرده‌اند و همزمان بر ضرورت آزمایش‌های دقیق، مقایسه با شرایط بدون بارورسازی و تحلیل آماری تأکید کرده است.

حتی اگر فرض کنیم بارورسازی در بهترین شرایط تنها درصد محدودی به بارش اضافه کند، باز هم یک سؤال اقتصادی باقی می‌ماند: هزینه این آب چقدر است؟ اگر یک عملیات بارورسازی بتواند حتی درصد محدودی به بارش یک سامانه اضافه کند، اما هزینه هر مترمکعب آب حاصل از آن بسیار پایین‌تر از روش‌های دیگر تأمین آب باشد، آیا می‌توان آن را صرفاً به دلیل «محدود بودن اثر» کنار گذاشت؟ به گزارش تسنیم، مسئله اصلی در اظهارات رئیس سازمان هواشناسی این نیست که بارورسازی ابرها نمی‌تواند خشکسالی را به‌تنهایی حل کند؛ این گزاره اساساً محل اختلاف نیست. هیچ فناوری‌ای قرار نیست به‌تنهایی بحران آب را حل کند. مسئله این است که وقتی از «اثر محدود» یک فناوری سخن گفته می‌شود، باید مشخص باشد این محدودیت دقیقاً بر چه مبنایی تعیین شده است. اگر ارزیابی سازمان هواشناسی مربوط به فناوری‌های قدیمی و روش‌های سنتی بارورسازی است، باید صریحاً اعلام شود. اگر این ارزیابی فناوری‌های جدید، پهپادها، رادارهای پیشرفته، داده‌های ماهواره‌ای و روش‌های جدید اعتبارسنجی را نیز دربرمی‌گیرد، باید مطالعات و اعداد آن منتشر شود. در غیر این صورت، این شائبه شکل می‌گیرد که بخشی از مواضع رسمی درباره بارورسازی ابرها، بیش از آنکه بر پایه یک ارزیابی به‌روز از ظرفیت فناوری باشد، بر مبنای همان تصویر قدیمی از این روش شکل گرفته است؛ تصویری که ممکن است با ابزارها و روش‌های امروز دیگر کاملاً منطبق نباشد. اکنون یک آزمایش جدید در آلاسکا ادعا می‌کند طی سه ساعت، حدود ۷۲ میلیون لیتر آب تولید شده است.

انتهای پیام/