بارش‌های سیل‌آسا در فلات مرکزی ایران؛ هشدارهای مکرر در پی پارادوکس!

به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، مرداد ۱۴۰۱ برای یزد تنها یک بارندگی شدید نبود؛ این روز، شهری که سال‌ها به دلیل کم‌آبی و خشکسالی شناخته می‌شد، به طور ناگهانی با حجم زیادی از روان‌آب و سیلاب روبرو شد. در یکی از ایستگاه‌های یزد، ۷۵ میلی‌متر بارندگی ثبت گردید؛ رقمی که از میانگین بارش سالانه استان، که حدود ۴۵ میلی‌متر است، بیشتر بود. این بارش نشان داد که در سرزمین خشک یزد، مشکل تنها کمبود آب نیست؛ بلکه گاهی آب می‌تواند به سرعت به یک بحران تبدیل شود. ابعاد خسارت‌ها نیز به سرعت از یک حادثه جوی فراتر رفت. بر اساس اعلام مسئولان وقت استان، ۵۶۵۰ واحد مسکونی شهری، ۴۵۰ واحد تجاری و ۷۵۰۰ واحد مسکونی روستایی آسیب دیدند و بخشی از راه‌ها، ساختمان‌های دولتی و زیرساخت‌های استان نیز خسارت دیدند. برآورد اولیه خسارت کل استان نیز حدود ۷۳۰۰ میلیارد تومان اعلام شد؛ رقمی که نشان می‌دهد یک رخداد چند ساعته چگونه می‌تواند آثار اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای بر جای بگذارد. اما شاید مهم‌ترین میراث آن سیلاب، نه عدد خسارت‌ها، بلکه شکستن یک تصور قدیمی بود؛ اینکه یزد به دلیل اقلیم خشک، از خطر سیلاب در امان است. سیل ۱۴۰۱ این فرض را کنار زد و نشان داد بارش‌های شدید و ناگهانی می‌توانند در مدت کوتاهی مسیل‌ها، معابر، بافت تاریخی، روستاها و زیرساخت‌های شهری را تحت تأثیر قرار دهند.

حالا چهار سال بعد، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا یزد امکان وقوع سیل دارد یا نه؛ سؤال این است که اگر بارش سنگین دیگری از راه برسد، این‌بار یزد چقدر برای مواجهه با آن آماده است؟ چهار سال پس از سیل؛ یزد چه تغییری کرده است؟ چهار سال پس از سیلاب ویرانگر ۱۴۰۱، در حوزه زیرساخت‌های کنترل روان‌آب، اقداماتی برای کاهش ریسک تکرار خسارت‌ها انجام شده است. شرکت آب منطقه‌ای یزد اعلام کرده طی سه سال گذشته ۲۶ بند خاکی تغذیه مصنوعی در نقاط مختلف استان احداث یا بازسازی شده که مجموع ظرفیت ذخیره‌سازی آنها به حدود ۲۷ میلیون مترمکعب می‌رسد. بند خاکی کاسه‌رود در اشکذر نیز با ظرفیت حدود ۶۰۰ هزار مترمکعب برای کنترل سیلاب‌های ورودی احداث شده و بند دره‌گاهان تفت نیز مرمت و تقویت شده است؛ اقداماتی که قرار است هم شدت روان‌آب‌ها را کاهش دهد و هم بخشی از این آب را به سمت تغذیه سفره‌های زیرزمینی هدایت کند.

این اقدامات البته به سازه‌های مهار سیلاب محدود نمانده است؛ لایروبی و پاکسازی مسیر رودخانه‌ها نیز در دستور کار قرار گرفته و بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای یزد، از ابتدای امسال ۱۰.۵ کیلومتر از مسیر رودخانه‌های استان پاکسازی شده تا ظرفیت عبور روان‌آب افزایش یابد. همزمان، مدیریت بحران استان بر شناسایی و رفع نواقص سیل‌بندها و بررسی آمادگی دستگاه‌های اجرایی تأکید کرده است. بنابراین پاسخ به این سؤال که «چهار سال گذشته چه تغییری ایجاد کرده؟» دست‌کم در سطح اقدامات اعلام‌شده، فقط انتظار برای بارندگی بعدی نیست؛ اما آزمون واقعی همه این اقدامات زمانی خواهد بود که یک بارش سنگین، توان واقعی این زیرساخت‌ها و میزان آمادگی دستگاه‌ها را محک بزند.

بحث آمادگی یزد برای سیلاب، به نشست اخیر شورای فنی محدود نمی‌شود و از چند هفته پیش، مجموعه مدیریت بحران استان بررسی وضعیت زیرساخت‌ها و نقاط آسیب‌پذیر را در دستور کار قرار داده است. ۱۴ شهریورماه، مدیرکل مدیریت بحران استان از تشکیل تیم‌های تخصصی پایش و ارزیابی خبر داد و اعلام کرد وضعیت بندهای خاکی و سیل‌بندهای حفاظتی در نقاط مختلف استان در حال بررسی است. شناسایی نقاط حادثه‌خیز و رفع نواقص موجود نیز به فرمانداران شهرستان‌ها و دستگاه‌های مسئول سپرده شده است. چند روز بعد، دامنه این اقدامات به سطح شهرستان یزد نیز کشیده شد. در نشست ستاد پیشگیری و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران شهرستان، بر بررسی آخرین وضعیت زیرساخت‌ها، برگزاری مانورهای آمادگی و رفع مشکلات سیل‌بندها، بندهای خاکی و مسیرهای هدایت آب تأکید شد. وضعیت بند خاکی و سیل‌بند جاده دربید و همچنین رودخانه سیدمیرزا نیز مورد بررسی قرار گرفت تا نقاط نیازمند مداخله پیش از آغاز بارش‌های فصلی شناسایی شوند.

این روند در روزهای بعد ادامه پیدا کرد و مدیریت بحران و شرکت آب منطقه‌ای یزد برای رفع گلوگاه‌ها و انسدادهای شناسایی‌شده در مسیر رودخانه‌ها، تشکیل کارگروه مشترک را در دستور کار قرار دادند. از سوی دیگر، عملیات لایروبی و پاکسازی رودخانه‌ها نیز دنبال شد و بر اساس گزارش شرکت آب منطقه‌ای، از ابتدای سال ۱۰.۵ کیلومتر از مسیر رودخانه‌های استان پاکسازی شده است؛ اقدامی که با هدف افزایش ظرفیت عبور روان‌آب و کاهش خطر سیلاب‌های ناگهانی انجام شده است. حالا در چهارم مهرماه، شورای فنی استان نیز به این زنجیره اقدامات و هشدارها پیوسته است؛ شورایی که این بار با تأکید بر تجربه سیلاب ۱۴۰۱، لایروبی مسیل‌ها، پایش سازه‌های آبی ـ خاکی و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه را ضروری دانست. همزمان، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان هشدار داده است که با توجه به محدودیت منابع، تکرار خسارت‌های سنگین گذشته قابل پذیرش نیست.

به این ترتیب، آنچه در ظاهر چند جلسه و دستورالعمل جداگانه به نظر می‌رسد، در واقع یک پیام مشترک دارد: پیش از رسیدن بارش‌های سنگین، فرصت پیشگیری باید جدی گرفته شود. ال‌نینو یک پدیده اقیانوسی ـ جوی است که با گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای گردش جو، دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. سازمان جهانی هواشناسی در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرده ال‌نینو در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا فوریه ۲۰۲۷ بسیار بالاست؛ مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نیز در شهریورماه احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶ـ۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد برآورد کرده است. این داده‌ها نشان می‌دهد موضوع صرفاً یک احتمال نظری نیست و جامعه جهانی هواشناسی نیز افزایش آمادگی در برابر پیامدهای احتمالی آن را مورد تأکید قرار داده است. اما اینجا باید یک مرز علمی مهم را رعایت کرد؛ ال‌نینو به معنای قطعی افزایش بارندگی یا وقوع سیل در یزد نیست.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، صراحتاً تأکید کرده است که نمی‌توان تنها بر اساس وقوع ال‌نینو درباره میزان بارش ایران یا احتمال سیلاب اظهارنظر قطعی کرد. به گفته او، برای چنین ارزیابی‌ای باید مجموعه‌ای از عوامل از جمله الگوهای گردش جوی، مسیر ورود سامانه‌های بارشی، انتقال رطوبت و خروجی مدل‌های پیش‌بینی به صورت همزمان بررسی شود. بنابراین استفاده از ال‌نینو در یک یادداشت درباره سیل یزد، باید به عنوان یکی از نشانه‌های افزایش ضرورت پایش و آمادگی مطرح شود، نه به عنوان دلیل قطعی وقوع سیلاب. در یزد اما این احتمال از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا کرده که مسئولان استان نیز تغییر شرایط اقلیمی پیش‌رو را جدی گرفته‌اند. مدیرکل مدیریت بحران استان شهریورماه اعلام کرد بر اساس برآوردهای انجام‌شده، احتمال وقوع ال‌نینو در مناطق غربی و مرکزی کشور بالا ارزیابی شده و به همین دلیل تیم‌های تخصصی پایش برای بررسی بندهای خاکی، سیل‌بندها و نقاط آسیب‌پذیر استان تشکیل شده‌اند.

او همچنین در ششم مهرماه اعلام کرد بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی، احتمال وقوع بارش‌های فرانرمال در یزد از حدود نیمه آبان تا نیمه آذر وجود دارد و دستگاه‌های مسئول برای ترمیم و بهسازی رودخانه‌های فصلی، پل‌ها و بندهای خاکی در حال اقدام هستند. آنچه برای یزد اهمیت ویژه دارد، فقط این نیست که مجموع بارندگی پاییز چقدر باشد؛ بلکه شدت، مدت، تمرکز مکانی و سرعت وقوع بارش می‌تواند تفاوت میان یک بارندگی مفید و یک رخداد خسارت‌زا را رقم بزند. رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان یزد نیز با اشاره به شرایط اقلیمی و توپوگرافی استان گفته است بارش‌های احتمالی ممکن است در قالب رگبارهای شدید و متمرکز رخ دهند. چنین بارش‌هایی اگر در مدت کوتاهی حجم زیادی آب وارد یک حوزه آبخیز کنند، می‌توانند روان‌آب قابل توجهی ایجاد کنند؛ حتی اگر مجموع بارندگی ثبت‌شده در مقیاس یک فصل یا یک سال، عدد خارق‌العاده‌ای نباشد.

از سوی دیگر، شرایط زمین یزد نیز اهمیت این موضوع را دوچندان می‌کند. سال‌ها خشکسالی و برداشت از منابع آب، در کنار خشک و فشرده‌شدن خاک در برخی مناطق، می‌تواند ظرفیت نفوذ سریع آب را محدود کند و بخشی از بارش را به روان‌آب تبدیل کند. در چنین شرایطی، یک بارش رگباری و متمرکز می‌تواند در زمانی کوتاه آب زیادی را روانه مسیل‌ها و مسیرهای طبیعی کند و اگر مسیر انتقال روان‌آب، سیل‌بندها، پل‌ها یا سازه‌های کنترل سیلاب آمادگی کافی نداشته باشند، خطر آبگرفتگی و خسارت افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل است که جهاد کشاورزی یزد بر مدیریت یکپارچه حوزه‌های آبخیز، ساماندهی روان‌آب‌ها و تقویت سازه‌های آبخیزداری تأکید کرده است. در واقع، ال‌نینو برای یزد بیش از آنکه یک «پیش‌بینی سیل» باشد، یک هشدار برای جدی‌تر گرفتن آمادگی است.

اگر بارش‌های پیش‌رو بیشتر از میانگین باشند یا بخشی از آنها به شکل رگبارهای شدید و متمرکز اتفاق بیفتد، همان آبی که می‌تواند برای استان خشک یزد یک فرصت ارزشمند برای آبگیری سازه‌های آبخیزداری و تغذیه سفره‌های زیرزمینی باشد، در صورت هدایت‌نشدن می‌تواند به روان‌آب مخرب تبدیل شود. بنابراین مسئله اصلی برای یزد نه ترس از باران، بلکه آماده‌بودن برای مدیریت آن است؛ اینکه آب پیش از تبدیل‌شدن به سیلاب، مسیر خود را پیدا کند و بخشی از آن به جای خسارت، به ذخیره‌ای برای استانی کم‌آب تبدیل شود.

در یزد، باران یک معادله ساده نیست که بتوان آن را صرفاً با واژه‌های «نعمت» یا «تهدید» توصیف کرد. برای استانی که سال‌ها با افت منابع آب زیرزمینی و خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده، هر میلی‌متر بارش بالقوه یک سرمایه است؛ اما اگر همین بارش در زمانی کوتاه و با شدت بالا نازل شود و مسیرهای طبیعی و مصنوعی هدایت آب آمادگی لازم را نداشته باشند، همان سرمایه می‌تواند در چند ساعت به روان‌آب مخرب و خسارت تبدیل شود. رئیس سازمان جهاد کشاورزی یزد نیز دقیقاً بر همین دوگانگی تأکید کرده و بارش‌های پیش‌رو را از یک سو فرصتی برای تقویت ذخایر آبی و از سوی دیگر، در صورت وقوع رگبارهای شدید و متمرکز، عاملی برای فرسایش خاک، آبگرفتگی و آسیب به زیرساخت‌ها دانسته است.

اما تفاوت میان «بارش» و «سیلاب» را باید در نحوه مدیریت آب جست‌وجو کرد. اگر آب حاصل از بارندگی پیش از آنکه با سرعت از ارتفاعات به سمت مناطق پایین‌دست حرکت کند، در حوزه‌های آبخیز مهار، آرام و به سمت نفوذ در خاک هدایت شود، یک رخداد جوی می‌تواند همزمان چند مسئله را هدف بگیرد: کاهش شدت روان‌آب، جلوگیری از فرسایش، آبگیری سازه‌های آبخیزداری و در نهایت تغذیه سفره‌های زیرزمینی. به همین دلیل، معاون جهاد کشاورزی یزد تأکید کرده است که هدف نباید صرفاً عبور دادن روان‌آب باشد، بلکه باید بخشی از آب بارش وارد زمین شود و به تقویت آبخوان‌ها اختصاص پیدا کند. این نگاه، مدیریت سیلاب را از یک اقدام صرفاً دفاعی برای جلوگیری از خسارت، به بخشی از سیاست تأمین آب استان تبدیل می‌کند. اینجاست که پارادوکس یزد معنا پیدا می‌کند: استانی که ممکن است از سیلاب آسیب ببیند، همزمان بیش از بسیاری از نقاط کشور به همان آب نیاز دارد. بنابراین راه‌حل منطقی نه ترساندن از باران است و نه چشم‌دوختن به بارندگی برای جبران خشکسالی؛ راه‌حل، تبدیل روان‌آبِ سرگردان به آبِ قابل استفاده است.

تجربه پروژه‌های اجراشده در استان نیز نشان می‌دهد این مسیر صرفاً یک ایده روی کاغذ نیست؛ شرکت آب منطقه‌ای یزد اعلام کرده طی سه سال گذشته ۲۶ بند خاکی تغذیه مصنوعی در استان احداث یا بازسازی شده است.