«باد صبا»؛ اثری که به شناسنامه میراث‌فرهنگی ایران تبدیل شد

میلاد محمودیان

در چهل‌و‌هفتمین برنامه از سلسله نشست‌های «شب‌های مستند» در موزه سینمای ایران، نسخه مرمت‌شده مستند نامدار «باد صبا» به کارگردانی آلبر لاموریس اکران شد. این رویداد که با همکاری انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند و فیلمخانه ملی ایران در سالن فردوس برگزار شد، بستری بود برای گفتگو میان اُرُد عطارپور و محمد مقدم پیرامون زوایای پنهان و آشکار این اثر، که مدیریت این گفتگو را فخرالدین سیدی بر عهده داشت. محمد مقدم در آغاز این جلسه، «باد صبا» را فراتر از یک محصول سینمایی دانست و آن را واجد ارزش‌های یک اثر میراث‌فرهنگی خواند. او با اشاره به سختی تحلیلِ اثری که در حافظه جمعی تثبیت شده، عنوان کرد که هرچه در «ترازوی انصاف» تلاش کرد نقدی بر این فیلم وارد کند، به بن‌بست رسید؛ چراکه این اثر خارج از پیش‌فرض‌های زمانه خودش عمل کرده است. مقدم معتقد است این فیلم در کنار آثار موزه‌ای و بناهای تاریخی قرار می‌گیرد و به یکی از معدود آثاری تبدیل شده که بر پرده سینما، در تداوم میراث بشری جای گرفته است. در ادامه، اُرُد عطارپور به تبیین خاستگاه مستندهای «باد صبا» پرداخت و گفت که پس از اختراع دوربین توسط برادران لومیر، سینما به ابزاری برای مردم‌نگاری تبدیل شد. او با اشاره به گردهمایی سال ۱۹۰۰ در فرانسه، توضیح داد که چگونه شیفتگی غربی‌ها به فرهنگ‌های دیگر، به تولید فیلم‌های گزارشی منجر شد. عطارپور مستند «علف» را از نمونه‌های موفق این سبک دانست و «باد صبا» را نیز در همین امتدادِ نگاه اروپایی به شرق ارزیابی کرد. عطارپور با یادآوری حادثه تلخ تصویربرداری بر فراز دریاچه سد کرج، از مرگ آلبر لاموریس سخن گفت؛ حادثه‌ای که طی آن هلی‌کوپتر به کابل تکاوران برخورد کرد. وی با بیان اینکه پیکر کارگردان هرگز یافت نشد و قبری بدون جسد در تهران دارد، به ثبت مکان‌هایی در این فیلم اشاره کرد که دیگر تغییر کرده‌اند؛ مثلاً میدان ولیعصر که در فیلم به شکلی است که امروز دیگر وجود خارجی ندارد. او سبک لاموریس را «نگاه از فراز» دانست؛ مهارتی که در «بادکنک قرمز» و «ورسای» نیز دیده می‌شد و در «باد صبا» به اوج رسید. محمد مقدم، مستندساز، در تحلیل روایی فیلم، آن را اثری متکی بر تضاد دانست؛ تقابلی میان سفارشِ فیلم برای نمایش پیشرفت‌های ایران و نتیجه‌ای که در عمل به یک عمق فرهنگی خیره‌کننده بدل شده است. او تأکید کرد که اگر باند صوتی و متن فیلم را نادیده بگیریم، اثر فعلی پدید نمی‌آمد. مقدم معتقد است متن فیلم به‌قدری هوشمندانه است که از خواست سازندگانش فراتر رفته و به خاطره‌ای جمعی تبدیل شده است؛ فیلمی که حتی اگر تصویربرداری‌اش ساده‌تر بود، به دلیل ثبت میراث تاریخی و محیط‌زیستی که امروز نیست، موهبتی برای ما محسوب می‌شد. او با اشاره به سیر جغرافیایی فیلم که با منطق واقعی سفر در ایران تفاوت دارد، گفت که اگر فیلمساز هم‌وطن لاموریس، یعنی «ژان روش»، آن را می‌ساخت، احتمالاً با فیلمی بومی‌تر و موضوعاتی متفاوت روبه‌رو بودیم، اما در این اثر، با وجودِ آشفتگی ظاهری، تصویری جامع از یک کشور ارائه شده که متن فیلم همه را می‌بلعد و در چیدمانی باشکوه به مخاطب عرضه می‌کند. در پایان نشست، عطارپور نقش منوچهر انور را حیاتی خواند و گفت اگر قلم و روایتِ او نبود، این مستند هرگز چنین تأثیرگذاری عمیقی را بر جای نمی‌گذاشت. او معتقد است هنر انور در پیوند دادن قطعات فیلم، به‌گونه‌ای بوده که می‌توان در تالیف نهایی، وزنی برابر با کارگردان برای او قائل شد. این نشست با پرسش و پاسخ حاضران درباره وجوه سینمایی «باد صبا» به پایان رسید.