ایران و آمریکا: چالش‌های جنگ و روشنفکری دینی

حوزه امام و رهبری مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم ـ نشست «جایگاه ایران در جریان روشنفکری دینی و نواندیشی دینی» با حضور جعفر علیان‌نژادی، سیاست‌پژوه پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، حجت‌الاسلام حسین مهدی‌زاده، پژوهشگر ارشد علوم اجتماعی فرهنگستان علوم اسلامی و علیرضا بلیغ، جامعه‌شناس پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، برگزار گردید. امیرحسین ثمالی، مجری‌کارشناس نشست، بحث را با این پرسش آغاز کرد که ایران، به‌عنوان یک واقعیت تاریخی و جغرافیایی، چه جایگاهی در منظومه فکری روشنفکران دینی دارد؟ مهدی‌زاده در پاسخ، به تمایز میان توجه به هویت ایرانی و اندیشیدن به جغرافیای ایران اشاره کرد. به گفته او، روشنفکری دینی به فرهنگ و جامعه مؤمن ایران توجه داشته، اما مسئله اصلی‌اش چگونگی ورود این جامعه به جهان مدرن بوده است؛ ازاین‌رو، جغرافیا و الزامات صیانت از سرزمین در اندیشه این جریان به‌طور واضح تبیین نشده است.

او با اشاره به کتاب «نخستین رویارویی‌های اندیشه‌ورزان ایرانی با دو سویه تمدن بورژوازی غرب» نوشته عبدالهادی حائری، تأکید کرد که مواجهه ایرانیان با غرب، هم‌زمان با مواجهه با پیشرفت و استعمار بوده است. به اعتقاد این پژوهشگر، روشنفکری دینی عمدتاً به سویه علمی و کارشناسی تمدن جدید توجه کرده و از بررسی سویه استعماری آن غفلت ورزیده است. بلیغ نیز این مسئله را به غیاب تاریخ و جغرافیا در تحلیل‌های روشنفکری دینی مرتبط دانست. او گفت تناقض اینجاست که جریانی مدعی توجه به مقتضیات زمان و مکان، گاه مفاهیمی مانند آزادی، دموکراسی و حقوق بشر را به‌گونه‌ای انتزاعی مطرح می‌کند که نسبت آن‌ها با تاریخ، فرهنگ و موقعیت مشخص یک جامعه نادیده می‌ماند. به باور او، هنگامی که انسان صرفاً در قالب مفهومی جهان‌شمول تعریف شود، وطن و مرز نیز اهمیت خود را از دست می‌دهند و تشخیص مناسبات دوستی و دشمنی دشوار می‌شود. بلیغ بخشی از ناتوانی این جریان در مواجهه با خشونت خارجی را ناشی از همین چارچوب دانست؛ چارچوبی که به گفته او، گاه مسئولیت تعرض بیرونی را به رفتار حکومت در داخل تقلیل می‌دهد.

در ادامه، علیان‌نژادی با طرح مفهوم «مکان‌پریشی»، بر ضرورت آگاهی اندیشمند از موقعیتی که در آن فکر می‌کند تأکید کرد. او توضیح داد که اندیشه دینی ذاتاً از مکان و سازمان‌دهی زندگی جمعی جدا نیست. وی با ارجاع به کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، رسالت پیامبر را فراتر از آموزش فردی و متضمن ساختن محیط اجتماعی و مدینه دانست. این سیاست‌پژوه افزود هر اندیشه‌ای که طرحی برای سیاست و حکومت داشته باشد، ناگزیر باید با مکان و جغرافیا نسبت برقرار کند. او همچنین میان نوآوری فکری و بازصورت‌بندی مبانی تجدد در قالب زبان دینی تفاوت گذاشت و استقلال ملی و پیوند اندیشه با واقعیت جامعه را از معیارهای اندیشیدن اصیل برشمرد.

بخش دیگری از نشست به نسبت نقد داخلی و شناخت فشار خارجی اختصاص یافت. مهدی‌زاده گفت تحلیل ناکارآمدی‌های یک جامعه باید هر دو عامل اختلالات درونی و مداخلات بیرونی را در نظر بگیرد. به اعتقاد او، حذف استعمار از تحلیل و نسبت‌دادن همه مشکلات به داخل، می‌تواند نیروی خارجی را به تصویری آرمانی از پیشرفت تبدیل کند و ظرفیت‌های جامعه خودی را از نظر پنهان سازد. بلیغ نیز با تأکید بر پیوند اقتصاد سیاسی و تحولات فکری، پیشرفت غرب را قابل بررسی در نسبت با تاریخ استعمار دانست. او سپس استدلال کرد که توسعه درونی ایران به امکانات مادی و موقعیت منطقه‌ای کشور وابسته است و «جغرافیای مقاومت» را در همین چارچوب، پشتوانه‌ای برای صیانت از امکان پیشرفت داخلی توصیف کرد. علیان‌نژادی در تکمیل این بحث، شکل‌گیری چنین فضایی را محصول فکر و اراده سیاسی دانست.

در بخش پایانی، مهدی‌زاده آینده روشنفکری دینی را از منظر توان پاسخ‌گویی به مسائل جامعه بررسی کرد. او گرایش به روان‌شناسی فردگرایانه و خودیاری را نشانه فاصله‌گرفتن بخشی از این جریان از مسائل جمعی دانست و از کم‌توجهی آن به موضوعاتی مانند سرمایه‌داری بانکی، زمین‌خواری و خام‌فروشی انتقاد کرد. او تأکید کرد که مفاهیمی مانند آزادی، هنگامی برای جامعه راهگشا می‌شوند که با مسائل ملموس تولید، تکمیل زنجیره ارزش و رهایی از خام‌فروشی پیوند بخورند. از نگاه این پژوهشگر، سنجش پویایی یک جریان فکری، نیازمند بررسی توان آن در ارائه ایده‌های عملی برای اداره جامعه و عبور از بحران‌هاست.

مشروح این نشست را اینجا بخوانید. انتهای پیام/