اهداف سفر رئیس دستگاه اطلاعات ترکیه به افغانستان و پاکستان چیست؟

بین‌الملل به گزارش باور خبر به نقل از گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، سفرهای اخیر رئیس سرویس اطلاعاتی میت ترکیه، ابراهیم کالین، در دو هفته گذشته، نمایانگر بخشی از اهداف سیاست خارجی آنکارا است. رسانه‌های ترکیه اعلام کرده‌اند که کالین پس از مذاکرات طولانی با مقامات قطری، ابتدا به افغانستان و سپس به پاکستان سفر کرده است. این دو کشور به عنوان نقاط کلیدی در سیاست خارجی ترکیه از دیدگاه کارشناسان استراتژیک شناخته می‌شوند. با این حال، کارشناسان سیاسی و اقتصادی ترکیه هنوز نتوانسته‌اند پتانسیل این کشورها را به دستاوردهای ملموس تبدیل کنند.

ابراهیم کالین که در تصاویر جدید خود با ظاهری متفاوت و محاسن کامل دیده می‌شود، از چهره‌های مورد اعتماد رجب طیب اردوغان به شمار می‌رود. گفته می‌شود که پس از استعفای احمد داود اوغلو از رهبری حزب عدالت و توسعه و نخست‌وزیری، کالین به درخواست اردوغان به عنوان مسئول اصلی سیاست خارجی ترکیه منصوب شده است.

در سفر به قندهار و کابل، کالین با عبدالحق واثق، رئیس اداره کل اطلاعات افغانستان (GDI) و ملا شیرین آخوند، والی قندهار دیدار کرد. او همچنین با ملا عبدالغنی برادر، معاون نخست‌وزیر در امور اقتصادی، مولوی محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع و سراج‌الدین حقانی، وزیر کشور ملاقات کرد. هنوز مشخص نیست که آیا او با هیبت‌الله آخوندزاده، رهبر ارشد طالبان نیز دیدار کرده یا خیر. موضوع اصلی این جلسات، بررسی راهکارهایی برای ارتقای همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی بین ترکیه و افغانستان بود. طرفین همچنین به ارزیابی روابط دوجانبه پرداختند. سایر موضوعات مورد بحث شامل تحولات منطقه‌ای و جهانی، به ویژه حملات مشترک آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران، مبارزه با تروریسم و قاچاق انسان و مواد مخدر بود.

نکته جالب در مورد سفر کالین این است که در زمان ورود طالبان به افغانستان، ترکیه تمایل داشت کنترل امنیتی فرودگاه کابل را به عهده بگیرد و نیروهای خود را از این کشور خارج نکند، اما طالبان این پیشنهاد را رد کرد. با این حال، در جریان سفر اخیر کالین، پیشنهاد همکاری‌های تسلیحاتی و تجهیزاتی به طالبان مطرح شده است. ترکیه هنوز طالبان را که در اوت ۲۰۲۱ قدرت را در دست گرفتند، به رسمیت نشناخته است، اما ارتباط خود را با افغانستان قطع نکرده و یکی از معدود کشورهایی است که سفارت خود را در کابل تعطیل نکرده است.

برخی رسانه‌های نزدیک به حزب آکپارتی در آنکارا و استانبول گزارش داده‌اند که سفر کالین به افغانستان بر اساس درخواست رسمی مقامات پاکستانی انجام شده و این سفر با مشورت و همکاری قطری‌ها صورت گرفته است تا تنش‌ها بین دولت پاکستان و حکومت طالبان کاهش یابد. محمد افضلی، دیپلمات پیشین افغانستان، اعلام کرده است که ترکیه و قطر از جمله کشورهایی هستند که می‌توانند در مسائل امنیتی افغانستان تأثیرگذار باشند. در سفر کالین و حمد بن حمیس الکوبیسی، معاون دبیرکل شورای امنیت ملی قطر به کابل، مشکلات موجود در روابط پاکستان و طالبان مورد بررسی قرار گرفت. با این حال، در بیانیه‌های رسمی امارت اسلامی به این موضوع اشاره‌ای نشده و اعلام شده است که مذاکرات بر امنیت، دفاع، روابط دوجانبه و ثبات منطقه‌ای متمرکز بوده است.

کالین در اسلام‌آباد با عاصم منیر، فرمانده نیروی زمینی پاکستان، عاصم مالک، رئیس اطلاعات و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان دیدار کرد. در این دیدارها علاوه بر روابط ترکیه و پاکستان، امنیت منطقه‌ای، تحولات خاورمیانه و کاهش تنش‌ها بین پاکستان و افغانستان از طریق گفت‌وگو مورد بحث قرار گرفت. طرف ترکیه‌ای اعلام کرد که به کمک‌های خود برای حل تنش‌ها میان پاکستان و افغانستان از طریق گفت‌وگو ادامه خواهد داد. این تماس‌ها ممکن است به ایجاد مجدد کانال دیپلماتیک در مناقشه امنیتی بین پاکستان و کابل با استفاده از روابط خود با طالبان منجر شود. با این حال، هنوز هیچ بیانیه رسمی در مورد جزئیات این میانجیگری منتشر نشده است.

در خلال دیدارهای کالین در اسلام‌آباد، تنش‌ها و تحولات اخیر بین یمن و عربستان و خطراتی که برای ثبات منطقه ایجاد می‌کند نیز مورد بحث قرار گرفت. در این گفتگوها بر اهمیت توافقنامه دفاعی مشترک مکه تأکید شد و مقامات به نقش ترکیه و پاکستان در کاهش تنش‌ها و حفظ کانال‌های دیپلماتیک اشاره کردند. ترکیه تأکید کرد که به تلاش‌های خود برای کمک به حل تنش‌ها بین افغانستان و پاکستان از طریق گفت‌وگو ادامه خواهد داد، همانطور که در گذشته انجام داده است. دو طرف همچنین توافق کردند که همکاری‌های سطح بالای خود را در زمینه‌های امنیتی و اطلاعاتی تقویت کنند.

احمد اردی‌اُزترک، تحلیلگر ترکیه‌ای، اظهار داشت: «سفر کالین به افغانستان و پاکستان نشان می‌دهد که آنکارا دیگر صرفاً یک میانجی نیست که در زمان بحران، طرفین را به میز مذاکره دعوت کند. اکنون ترکیه به عنوان بازیگری عمل می‌کند که به دنبال اتصال سازوکارهای امنیتی مختلف در خاورمیانه، خلیج فارس، آسیای جنوبی و آسیای مرکزی است. با این حال، هنگام ارزیابی نقش منطقه‌ای ترکیه، باید تمایز مهمی بین تحرک دیپلماتیک و قدرت سیاسی قائل شویم. دسترسی آنکارا در حال گسترش است و تعداد بازیگرانی که می‌تواند با آنها صحبت کند در حال افزایش است، اما هنوز نمی‌توان گفت که این دسترسی به همان سطح از ظرفیت برای تحریم و اعمال تبدیل شده است. سفرهای اخیر کالین به افغانستان و پاکستان نمونه‌ای از قدرت جدید ترکیه و همچنین چالش‌ها و محدودیت‌های آن را نشان می‌دهد.

روابط ترکیه و پاکستان در سال‌های اخیر عمیق‌تر شده و در جریان سفر اردوغان به پاکستان در ۱۲ و ۱۳ فوریه ۲۰۲۵، دو کشور بیانیه مشترکی تحت عنوان «تعمیق، تنوع‌بخشی و نهادینه‌سازی مشارکت استراتژیک» تصویب کردند و ۲۴ توافقنامه همکاری جدید در زمینه‌های دفاعی، انرژی، تجارت و فناوری امضا شد. بر اساس داده‌های فعلی سفارت ترکیه در اسلام‌آباد، تعداد اسناد امضا شده بین دو کشور در چارچوب شورای عالی همکاری استراتژیک به ۱۰۰ سند رسیده است. آخرین حلقه این شبکه، توافقنامه دفاع مشترک مکه است که بین ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی امضا شده است. کمیته استراتژیک سیاسی و دفاعی که تحت این توافقنامه تأسیس شد، وزرای امور خارجه و دفاع و روسای ستاد کل را برای اولین بار در ۳۱ آگوست ۲۰۲۶ در استانبول گردهم آورد. طرفین در مورد تقویت بازدارندگی مشترک، همکاری در صنعت دفاعی، توسعه فناوری مشترک و افزایش ظرفیت تولید توافق کردند. همچنین تصمیم گرفته شد که دبیرخانه‌ای در عربستان سعودی به ریاست یک دبیرکل پاکستانی تأسیس شود. بنابراین، روابط ترکیه با پاکستان در حال تبدیل شدن به بخشی از یک چارچوب وسیع‌تر است که از بحران امنیتی در مرز افغانستان تا امنیت خلیج فارس امتداد دارد. قطر نیز از این قاعده مستثنی نیست. روابط دفاعی ترکیه و قطر به طور فزاینده‌ای در حال تبدیل شدن به یک شخصیت نهادی است که شامل رزمایش‌ها و آموزش‌های مشترک، لجستیک و صنعت دفاعی می‌شود. همه اینها نشان می‌دهد که ترکیه به طور فزاینده‌ای در حال تبدیل شدن به یک قدرت پیوند دهنده امنیتی است. آنکارا می‌تواند ناتو را به خلیج فارس، خلیج فارس را به پاکستان، پاکستان را به افغانستان و مناطق امنیتی مختلف در آسیای مرکزی و خاورمیانه متصل کند. همچنین می‌تواند ظرفیت میانجیگری خود را با بازیگرانی مانند قطر گسترش دهد. با این حال، به باور اُزترک «ایجاد ارتباط گسترده، به معنای به دست آوردن نتایج عینی جدید و دستاوردهای ملموس نیست. سفرهای کالین به افغانستان و پاکستان دقیقاً این را نشان می‌دهد. ترکیه می‌تواند با طرف‌ها صحبت کند، فضای دیپلماتیک را باز کند و سعی کند بحران‌ها از کنترل خارج نشوند. اما تغییر اولویت‌های اساسی امنیتی طرفین برای این تماس‌ها بسیار دشوارتر است. علاوه بر این، با افزایش تعداد مناطق امنیتی که ترکیه سعی در اتصال آنها دارد، هزینه‌ها نیز افزایش می‌یابد. جنگ با ایران و تنش‌های اطراف تنگه هرمز نمونه‌های بارزی از این امر هستند. آنکارا از یک سو باید با نگرانی‌های امنیتی کشورهای خلیج فارس مقابله کند و از سوی دیگر، روابط خود را با ایران حفظ کند، تأثیر اختلالات جریان انرژی بر اقتصاد خود را محدود کند و فضای دیپلماتیک خود را در بحران‌هایی از یمن گرفته تا افغانستان حفظ کند. بنابراین، قدرت اتصال ترکیه دارای یک محدودیت ظرفیت طبیعی است. ترکیه قصد دارد همزمان یک میانجی، تأمین‌کننده امنیت، شریک دفاعی و ضامن امنیت انرژی باشد. این چالش واقعی است. اینجاست که نکته اصلی آشکار شده توسط تماس‌های اخیر کالین نمایان می‌شود. دسترسی ترکیه در حال گسترش است، اما منابع نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک آن نامحدود نیست. بنابراین، مسئله این نیست که به تنهایی بر هر بحرانی غلبه کنیم، بلکه این است که به درستی تعیین کنیم در کدام حوزه‌ها می‌تواند مؤثر باشد و کجا باید تقسیم بار با سایر بازیگران انجام شود.

در پایان باید گفت که ترکیه در تلاش است تا در حوزه‌های سیاسی، امنیتی و تجاری، از ظرفیت و امکانات پاکستان و افغانستان بهره‌برداری بیشتری داشته باشد. اما این تلاش گسترده هنوز هم محدود به سطوح گفت‌وگوی سیاسی و امنیتی باقی مانده است.