آینده دانشگاه‌ها: حرکت به سوی آموزش هوشمندتر

سیاسی به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، محمدهادی زاهدی، عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی و مدیرکل فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در نمایشگاه الکامپ و در نشست تخصصی «دولت پلتفرمی؛ زیربنای تحول دیجیتال» که با محور تشریح «زیست‌بوم آموزش و مهارت» برگزار شد، به بررسی الزامات نسل جدید تحول دیجیتال در نظام آموزش عالی پرداخت. زاهدی در این نشست با اشاره به انتقال بخش مهمی از فعالیت‌های دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی به فضای الکترونیکی در سال‌های اخیر، اظهار داشت: الکترونیکی شدن فرآیندها، توسعه سامانه‌های آموزشی، اتوماسیون اداری، آموزش آنلاین و ارائه غیرحضوری خدمات، اگرچه اجزای ضروری تحول دیجیتال هستند، اما نباید آنها را معادل تحقق آموزش عالی هوشمند دانست.

وی با تأکید بر ضرورت تفکیک مفهومی میان «دانشگاه الکترونیکی» و «دانشگاه هوشمند» افزود: در دانشگاه الکترونیکی، فرآیندهای موجود به شکل دیجیتال ارائه می‌شود؛ اما در دانشگاه هوشمند، نظام آموزش عالی باید قادر باشد از داده‌های خود یاد بگیرد، الگوها را شناسایی کند، نیازهای آینده را پیش‌بینی کند و کیفیت تصمیم‌گیری و ارائه خدمات را به‌طور مستمر بهبود بخشد. زاهدی آموزش عالی هوشمند را یک زیست‌بوم داده‌محور، یکپارچه، متصل و خودیادگیر توصیف کرد که در آن دانشجو، فارغ‌التحصیل، استاد، دانشگاه، دولت، صنعت و بازار کار به‌عنوان اجزای یک شبکه به یکدیگر متصل هستند و به‌طور مستمر در حال دریافت یا ارائه خدمت‌اند.

به گفته وی، در چنین زیست‌بومی، تعاملات و رخدادهای آموزشی، پژوهشی، مهارتی و خدماتی در چارچوب ضوابط حکمرانی داده ثبت و پردازش می‌شوند و از ظرفیت کلان‌داده، تحلیل داده و هوش مصنوعی برای استخراج الگو و پشتیبانی از تصمیم‌های مدیریتی و سیاست‌گذاری استفاده می‌شود.

مدیرکل فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت علوم، «داده» را مهم‌ترین زیرساخت آموزش عالی هوشمند دانست و گفت: تا زمانی که داده‌های دقیق، کامل، استاندارد، قابل اعتماد و قابل تبادل در اختیار نداشته باشیم، نمی‌توان درباره هوشمندی واقعی صحبت کرد. هوش مصنوعی بر روی داده نامطمئن، تصمیم قابل اعتمادی تولید نمی‌کند. وی با اشاره به برگزاری بیش از 17 نشست تخصصی با حضور وزیر علوم در خصوص حکمرانی داده و داده‌محور در یک سال گذشته، از اهتمام ویژه وزارت علوم برای تحقق حکمرانی داده‌محور خبر داد و ابراز امیدواری کرد تا پایان سال 1405 پایگاه‌های اطلاعات پایه آموزش عالی تکمیل شود.

وی فرآیند بلوغ هوشمندی را در قالب زنجیره‌ای شامل داده ⭠ یکپارچه‌سازی ⭠ تحلیل ⭠ کشف الگو ⭠ پیش‌بینی ⭠ تصمیم ⭠ اقدام ⭠ یادگیری عنوان کرد و افزود: تفاوت یک سامانه گزارش‌گیری با یک سامانه هوشمند در همین چرخه است. سامانه هوشمند صرفاً نمی‌گوید چه اتفاقی افتاده است؛ بلکه باید بتواند درباره چرایی رخداد، احتمال وقوع وضعیت آینده و اقدام مناسب نیز به تصمیم‌گیر کمک کند.

زاهدی با اشاره به کاربردهای این رویکرد در سیاست‌گذاری آموزش عالی گفت: اگر یک داشبورد فقط تعداد دانشجویان یک رشته را نمایش دهد، ما اطلاعات را دیجیتال کرده‌ایم؛ اما اگر بتوان داده‌های مربوط به اشتغال فارغ‌التحصیلان، نیازهای صنعت، تغییرات بازار کار، ظرفیت دانشگاه، روندهای فناوری و تقاضای منطقه‌ای را کنار یکدیگر قرار داد و پیشنهاد کرد ظرفیت یک رشته افزایش یا کاهش یابد، سرفصل آن بازنگری شود یا دوره مهارتی جدیدی تعریف شود، وارد مرحله هوشمندی شده‌ایم.

وی یکی از کاربردهای مهم این رویکرد را آمایش آموزش عالی و صدور مجوز رشته‌ها عنوان کرد و افزود: تصمیم‌گیری درباره ایجاد یا استمرار یک رشته دانشگاهی باید هرچه بیشتر بر ترکیبی از داده‌های واقعی بازار کار، نیاز منطقه، ظرفیت علمی دانشگاه، عملکرد دانش‌آموختگان و تحولات فناوری استوار شود.

زاهدی همچنین بر ضرورت پیوند میان نظام برنامه‌ریزی آموزشی و تحولات بازار مهارت تأکید کرد و گفت: اگر داده‌ها نشان دهند تقاضای بازار کار برای مهارت‌هایی مانند هوش مصنوعی، امنیت سایبری، رایانش ابری، مهندسی داده یا سایر فناوری‌های نوظهور در حال افزایش است، این سیگنال باید بتواند وارد چرخه برنامه‌ریزی آموزشی و بازنگری سرفصل‌های دانشگاهی شود.

وی افزود: در آموزش عالی هوشمند، بازنگری برنامه‌های درسی نباید صرفاً یک فرآیند اداری و دوره‌ای باشد؛ بلکه باید به‌تدریج به یک فرآیند پویا، داده‌محور و متصل به تحولات علم، فناوری و بازار کار تبدیل شود.

مدیرکل فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت علوم یکی دیگر از ویژگی‌های دانشگاه هوشمند را تجربه یکپارچه دانشجو دانست و اظهار کرد: دانشجو نباید برای دریافت هر خدمت مجبور باشد ساختار سازمانی دانشگاه، معاونت مسئول یا سامانه مربوط را بشناسد. به گفته وی، در الگوی مطلوب باید حرکت به سمت: یک هویت دیجیتال ⭠ یک درگاه ⭠ یک تجربه یکپارچه ⭠ دسترسی به همه خدمات صورت گیرد.

وی افزود: این هویت نیز نباید صرفاً به دوران تحصیل محدود بماند، بلکه باید بتواند مسیر یادگیری فرد از دانشگاه تا مهارت‌آموزی، اشتغال، بازآموزی و یادگیری مادام‌العمر را پشتیبانی کند.

زاهدی بخش دیگری از سخنان خود را به جایگاه دانشگاه در زیست‌بوم آموزش و مهارت اختصاص داد و گفت: دانشگاه هوشمند زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که یک جزیره مستقل نباشد و بتواند با آموزش عمومی، نظام مهارت، پژوهش، صنعت، بازار کار، کارآفرینی و زیرساخت‌های ملی تعامل داشته باشد.

وی تأکید کرد: در الگوی جدید، مأموریت دانشگاه نباید صرفاً حول مدرک سازمان‌دهی شود و مدل آینده آموزش باید ترکیبی از آموزش رسمی ⭠ کسب مهارت ⭠ اعتباردهی به شایستگی‌ها ⭠ تجربه عملی و اشتغال ⭠ بازگشت به یادگیری و بازآموزی باشد.

به گفته زاهدی، در این چارچوب، مرز میان آموزش دانشگاهی، مهارت‌آموزی و یادگیری حین اشتغال کاهش می‌یابد و فرد باید بتواند در طول زندگی حرفه‌ای خود بارها به زیست‌بوم آموزش بازگردد و متناسب با تغییرات فناوری و بازار کار، مهارت‌های جدید کسب کند.

وی در ادامه با ارتباط دادن آموزش عالی هوشمند به موضوع اصلی نشست یعنی دولت پلتفرمی گفت: دولت پلتفرمی به این معنا نیست که تمامی دانشگاه‌ها و دستگاه‌ها الزاماً از سامانه‌های واحد استفاده کنند؛ بلکه مسئله اصلی ایجاد هویت مشترک، استاندارد داده، API، قواعد تعامل‌پذیری و حکمرانی داده است.

زاهدی افزود: سامانه‌ها می‌توانند متعدد باشند، اما نباید جزیره‌ای عمل کنند. در دولت پلتفرمی، تمرکز از «ساخت سامانه‌های بیشتر» به سمت ایجاد قابلیت اتصال و تبادل امن داده و خدمت میان سامانه‌ها تغییر می‌کند.

مدیرکل فناوری اطلاعات و هوشمندسازی وزارت علوم در ادامه به تجربه عملی وزارت علوم در راه‌اندازی «سکوی هوشمند آموزش عالی» اشاره کرد و گفت: شکل‌گیری این سکو، یکی از گام‌های زیرساختی برای حرکت به سمت مدل پلتفرمی در آموزش عالی کشور است. وی با اشاره به آمار این سکو اعلام کرد که تاکنون 4 میلیون و 172 هزار و 263 کاربر در این سکو بیش از 110 میلیون و 615 هزار خدمت دریافت کرده‌اند و افزود: تاکنون 727 سامانه و 2 هزار و 191 مرجع ارائه‌دهنده خدمت به این سکو متصل شده‌اند و در این زیست‌بوم حضور دارند.

زاهدی تأکید کرد: اهمیت این اعداد فقط در حجم کاربران یا تعداد تراکنش‌ها نیست؛ بلکه این زیرساخت امکان شکل‌گیری یک شبکه ملی تبادل خدمت در آموزش عالی را فراهم می‌کند.

وی مهم‌ترین جهت‌گیری آینده این زیرساخت را حرکت از «سکوی خدمات» به «سکوی هوشمندی» عنوان کرد و گفت: مرحله بعدی تحول، صرفاً اضافه کردن خدمات بیشتر نیست؛ بلکه باید بتوانیم از داده حاصل از میلیون‌ها تعامل، هوشمندی تولید کنیم. به گفته وی، مسیر بلوغ سکوی آموزش عالی از «تجمیع خدمات» آغاز می‌شود، با «یکپارچگی داده» ادامه می‌یابد و به «سکوی هوشمندی و تصمیم‌سازی» می‌رسد.

وی در تشریح این موضوع ادامه داد که نسل اول سکوها، خدمات را تجمیع کردند؛ نسل دوم، داده‌ها را یکپارچه می‌کنند؛ و نسل سوم، از داده‌ها برای هوشمندی در نظام سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی استفاده می‌کنند. زاهدی افزود: در سکوی هوشمند، نظام آموزش عالی باید بتواند بر پایه داده‌های معتبر، الگوها را شناسایی، آینده را پیش‌بینی و پیشنهادهای سیاستی و مدیریتی ارائه کند؛ البته این مسیر بدون توجه به حکمرانی داده، امنیت، حریم خصوصی، کیفیت داده و سطوح دسترسی امکان‌پذیر نخواهد بود.

وی در جمع‌بندی سخنان خود، آینده تحول دیجیتال آموزش عالی را نیازمند پنج گذار اساسی دانست: از سامانه‌محوری به زیست‌بوم‌محوری؛ از ارائه خدمت به تجربه یکپارچه کاربر؛ از جمع‌آوری داده به تولید تصمیم‌های هوشمند؛ از مدرک‌محوری به مهارت و یادگیری مادام‌العمر و نهایتاً از گزارش گذشته به پیش‌بینی و سیاست‌گذاری آینده. زاهدی در پایان تأکید کرد: آموزش عالی هوشمند زمانی محقق نمی‌شود که صرفاً همه خدمات دانشگاه را الکترونیکی کنیم؛ بلکه زمانی شکل می‌گیرد که نظام آموزش عالی بتواند از داده و رفتار ذی‌نفعان خود یاد بگیرد، تغییرات محیط را درک کند، نیازهای آینده را پیش‌بینی کند و پیش از تبدیل مسئله به بحران، تصمیم و خدمت مناسب را پیشنهاد دهد.

وی در بخش پایانی سخنرانی خود افزود: در چنین الگویی دانشگاه دیگر یک جزیره نیست؛ بلکه یک گره هوشمند در زیست‌بوم ملی آموزش، مهارت، پژوهش، صنعت و اشتغال است و دولت پلتفرمی زیرساخت اتصال این گره‌ها و شکل‌گیری واقعی تحول دیجیتال خواهد بود.

انتهای پیام/