گزارش ویژه

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم از شهرکرد، جمعیت ایران به تدریج در حال تغییر است؛ خانواده‌ها کوچکتر شده‌اند، نرخ تولدها کاهش یافته و در عین حال با افزایش امید به زندگی، نسبت سالمندان در جمعیت بیشتر می‌شود. این تغییر تنها یک موضوع جمعیتی نیست؛ با افزایش تعداد سالمندان، نیازهای جامعه نیز دچار تحول می‌شود و نظام سلامت، خانواده‌ها، خدمات اجتماعی، شهرسازی و حتی بازار کار باید خود را با این واقعیت جدید سازگار کنند. به همین دلیل، سالمندی جمعیت یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشور در سال‌های آتی به شمار می‌آید. چهارمحال‌وبختیاری نیز در این مسیر قرار دارد، اما نمی‌توان مسئله را صرفاً با بیان اینکه «جمعیت استان در حال پیر شدن است» توضیح داد. سوال اساسی‌تر این است که سرعت این تغییر چقدر است و استان برای مواجهه با پیامدهای آن چه میزان آمادگی دارد؟ زیرا سالمندی جمعیت زمانی به یک چالش جدی تبدیل می‌شود که تعداد سالمندان افزایش یابد، اما زیرساخت‌ها، خدمات و حتی سبک زندگی خانواده‌ها با این تغییر همگام نشده باشد.

افزایش سالمندی جمعیت می‌تواند فشار بیشتری بر نظام سلامت وارد کند. بر اساس آخرین آمار، بیش از ۱۱۸ هزار نفر از جمعیت چهارمحال‌وبختیاری بالای ۶۰ سال و بیش از ۸۱ هزار نفر بالای ۶۵ سال هستند. این آمار تنها تعداد سالمندان را نشان می‌دهد؛ پشت این اعداد، هزاران خانواده وجود دارند که برخی از آن‌ها با چالش‌هایی همچون مراقبت از والدین سالمند، هزینه‌های درمان، محدودیت‌های حرکتی و نیاز به خدمات توانبخشی مواجه‌اند. البته افزایش سن به معنای ناتوانی نیست. بسیاری از سالمندان سالم، مستقل و فعال هستند و می‌توانند همچنان نقش مهمی در خانواده و جامعه ایفا کنند. بنابراین سیاست‌های مربوط به سالمندی نباید صرفاً بر «نگهداری» از سالمندان متمرکز باشد؛ مسئله اصلی این است که چه شرایطی فراهم شده تا افراد بتوانند دوران سالمندی را با استقلال، سلامت و مشارکت اجتماعی بیشتری سپری کنند.

در حال حاضر بخشی از این مسئولیت بر عهده مراکز خدمات سالمندان و نهادهای حمایتی است. طبق اعلام دبیرخانه شورای ملی سالمندان، ۱۸ مرکز روزانه و سه مرکز شبانه‌روزی سالمندان در چهارمحال‌وبختیاری فعال هستند و حدود هزار و ۲۰۰ سالمند از خدمات این مراکز بهره‌مند می‌شوند. خدماتی مانند توانبخشی، پزشکی، پرستاری، فیزیوتراپی، کاردرمانی، روان‌شناسی و مددکاری در این مراکز ارائه می‌شود. اما مقایسه تعداد سالمندان استان با جمعیتی که از خدمات مراکز تخصصی استفاده می‌کنند، نشان می‌دهد بخش بزرگی از سالمندان خارج از این مراکز و عمدتاً در خانواده زندگی می‌کنند. این موضوع اهمیت مراقبت در منزل، حمایت از خانواده‌ها و دسترسی عادلانه سالمندان به خدمات را بیشتر می‌کند؛ چراکه همه سالمندان قرار نیست به مرکز نگهداری مراجعه کنند و بخش قابل توجهی از آن‌ها تمایل دارند در خانه و در کنار خانواده خود زندگی کنند.

از سوی دیگر، سالمندی جمعیت می‌تواند فشار بیشتری بر نظام سلامت وارد کند. افزایش سن معمولاً با افزایش نیاز به مراقبت‌های پزشکی، توانبخشی و بیماری‌های مزمن همراه است. الگوی سنتی مراقبت از سالمندان نیز نمی‌تواند تنها تکیه‌گاه آینده باشد. بنابراین اگر برنامه‌ریزی تنها به افزایش ظرفیت مراکز درمانی یا نگهداری محدود شود، بخشی از مسئله نادیده گرفته شده است؛ پیشگیری، مراقبت مستمر، توانبخشی، مراقبت در منزل و آموزش خانواده‌ها نیز باید در این معادله لحاظ شوند. این مسئله حتی از حوزه سلامت فراتر می‌رود. سالمندی جمعیت به این معناست که شهرها و روستاها نیز باید برای حضور جمعیت بیشتری از سالمندان مناسب باشند؛ از پیاده‌رو و حمل‌ونقل گرفته تا دسترسی به مراکز خدماتی و امکان حضور سالمندان در فعالیت‌های اجتماعی. اگر محیط زندگی برای فرد سالمند مناسب نباشد، حتی یک سالمند سالم و توانمند نیز ممکن است به تدریج خانه‌نشین و وابسته شود.

از طرف دیگر، خانواده نیز در حال تغییر است. خانواده‌های کوچک‌تر و کاهش تعداد فرزندان به این معناست که در آینده ممکن است تعداد بیشتری از سالمندان، تعداد کمتری فرزند یا عضو خانواده برای مراقبت در اختیار داشته باشند. بنابراین الگوی سنتی مراقبت از سالمندان نمی‌تواند تنها تکیه‌گاه آینده باشد و نقش خدمات اجتماعی و مراقبتی در کنار خانواده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، مسئله اصلی تنها این نیست که «چند سالمند داریم»، بلکه باید پرسید چه تعداد از آن‌ها سالمندِ تنها، نیازمند مراقبت، دارای بیماری‌های مزمن یا نیازمند خدمات توانبخشی هستند و استان برای هر یک چه پاسخی دارد؟ ظرفیت موجود چقدر است و در صورت افزایش جمعیت سالمند، این ظرفیت تا چه اندازه پاسخگو خواهد بود؟ اکنون چهارمحال‌وبختیاری در برابر یک تغییر جمعیتی قرار دارد که از امروز باید برای پیامدهای فردای آن آماده شود.

معصومه محمدی، مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، به جمعیت سالمندان استان اشاره کرد و گفت: ۱۴ هزار و ۸۵۶ سالمند تحت پوشش بهزیستی قرار دارند و در حال حاضر سه مرکز شبانه‌روزی نگهداری سالمندان در شهرکرد و بروجن فعال است. وی افزود: جمعیت ۶۵ ساله و بالاتر استان ۸۱ هزار و ۲۲۱ نفر و جمعیت ۶۰ ساله و بالاتر ۱۱۸ هزار و ۳۴۰ نفر است که از این تعداد ۵۴ هزار و ۷۱۳ نفر مرد هستند و ۱۴ هزار و ۸۵۶ سالمند تحت پوشش بهزیستی قرار دارند. محمدی ادامه داد: در حال حاضر سه مرکز نگهداری سالمندان در شهرکرد و بروجن فعال است و مرکز چهارم که مختص نگهداری شبانه‌روزی آقایان است، تا ماه آینده در شهرکرد افتتاح خواهد شد.

وی با اشاره به فعالیت ۱۸ مرکز روزانه سالمندان در استان گفت: این مراکز به گونه‌ای فعالیت می‌کنند که ضمن حفظ عزت نفس و تکریم سالمند، فرد در کنار خانواده زندگی می‌کند و برای گذراندن اوقات فراغت خود به مراکز سالمندان مراجعه می‌کند. مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری افزود: سالمندان در این مراکز از خدمات آموزشی، پزشکی، پرستاری، توانبخشی، فرهنگی و هنری بهره‌مند می‌شوند و اوقات فراغت آن‌ها به شکل مناسبی سپری می‌شود تا از گوشه‌نشینی در خانه و حرکت به سمت افسردگی و آلزایمر دوران سالمندی جلوگیری شود.

وی درباره برنامه‌های ساماندهی سالمندان در استان بیان کرد: شورای ساماندهی سالمندان در سال ۱۳۸۶ توسط هیئت وزیران تشکیل و پس از آن به استان‌ها ابلاغ شد. ریاست این شورا بر عهده استاندار یا معاون سیاسی استاندار است و دبیرخانه آن نیز در بهزیستی قرار دارد. محمدی افزود: از زمان تشکیل این شورا، خدمات رفاهی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، درمانی، معیشتی و سایر خدمات مورد نیاز سالمندان مورد توجه قرار گرفته است. ۱۵ دستگاه عضو این شورا هستند و جلسات کمیته‌های تخصصی به صورت سه‌ماهه برگزار می‌شود. وی ادامه داد: جلسات مشابهی نیز در شهرستان‌ها به ریاست فرمانداران برگزار می‌شود و دستگاه‌های عضو، نیازمندی‌های سالمندان را در حوزه‌های مختلف احصا می‌کنند. نیازهایی که قابلیت اجرایی در دستگاه‌ها و در سطح اجتماع داشته باشند، توسط بهزیستی به عنوان دبیرخانه شورا پیگیری می‌شود و وظایف هر دستگاه نیز به آن دستگاه ابلاغ می‌شود تا در راستای رفع نیازهای سالمندان اقدام کنند.

مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به مهم‌ترین نیاز سالمندان از نظر تخصصی گفت: مهم‌ترین نیاز سالمندان در دوران سالمندی، نیازهای درمانی است و با توجه به اینکه دوران سالمندی گسترده را در چند سال آینده، به‌ویژه در سال ۱۴۳۰، خواهیم داشت، لازم است زیرساخت‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، عمرانی و به‌ویژه معیشتی و درمانی از همین حالا به گونه‌ای فراهم شود که زندگی سالم دوران سالمندی را در ابر بحران سالمندی پیش‌رو داشته باشیم. محمدی افزود: این موضوع مختص استان نیست و مسئله‌ای کشوری محسوب می‌شود؛ چراکه کشور در سال ۱۴۳۰ اوج دوران بحران سالمندی خود را طی می‌کند. وی بیان کرد: از همین حالا در راستای برنامه‌های شورای ساماندهی سالمندان و کمیته تخصصی سالمندان، هم در کشور و هم در بهزیستی، برنامه‌ها به گونه‌ای پیش می‌رود که جامعه در آینده بتواند پاسخگوی نیازمندی‌های جامعه سالمندی باشد که در سال‌های بعد قشر اعظم هرم جمعیتی کشور و استان خواهد بود. محمدی خاطرنشان کرد: این مسیر یک‌شبه طی نمی‌شود، بلکه باید نیازمندی‌ها از همین حالا احصا شود، برای آن‌ها فکر و برنامه‌ریزی شود، اتاق فکری تشکیل شود و با فراهم کردن زیرساخت‌ها برای پذیرش سالمندان در جامعه اقدام شود.

محمدی یکی از نمونه‌های این زیرساخت‌ها را مناسب‌سازی فضاهای عمومی عنوان کرد و گفت: معابر عمومی، پیاده‌روها، پارک‌ها، اماکن عمومی و فرهنگی، ادارات اجرایی استان و سایر نهادها باید به گونه‌ای مناسب‌سازی شوند که دسترسی آسان و بدون مانع برای سالمندان فراهم باشد. وی افزود: یک سالمند باید بتواند به راحتی در جامعه تردد کند و خدمات اجتماعی خود را بدون هیچ مانعی و با کمترین حمایت دریافت کند. مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری با تأکید بر نقش خانواده در حمایت از سالمندان گفت: نقش خانواده‌ها در خصوص سالمندان اساسی و کاربردی است. برنامه‌های سازمان بهزیستی در سطح کشور و استان در حال حرکت از مرکز‌محوری به سمت خانواده‌محوری است و رکن اصلی خدمات، چه برای فرد دارای معلولیت، چه بیمار و چه سالمند، خانواده است. محمدی ادامه داد: این موضوع باید به حدی در اجتماع نهادینه و فرهنگ‌سازی شود که خانواده‌ها خودشان مسائل و مشکلات سالمندان را مورد توجه قرار دهند و دستگاه‌های اجرایی و دولت نیز کمک‌حال خانواده‌ها باشند. وی افزود: هر پدر و مادری فرزندانی دارد که برای به ثمر رساندن آن‌ها تلاش زیادی کرده است و اکنون فرزندان، خانواده و اقوام درجه یک باید وظیفه‌ای را که در قبال سالمندان و والدینشان بر عهده دارند، ایفا کنند.

محمدی گفت: سازمان بهزیستی و سایر دستگاه‌های اجرایی عضو شورای ساماندهی سالمندان استان نیز بر اساس نیازمندی سالمندان در این مسیر نقش دارند. شبکه بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی و سایر نهادهای حمایتی و تأمین اجتماعی نیز در راستای نگهداری سالمندان کمک می‌کنند. وی با اشاره به مشکلات خانواده‌ها در زمینه نگهداری برخی سالمندان اظهار کرد: شاید عمده مشکلاتی که خانواده‌ها در مورد سالمندان دارند، مربوط به مراقبت‌های ویژه از افرادی باشد که در دوران سالمندی به خدمات خاص نیاز دارند. مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری ادامه داد: بسیاری از افراد در دوران سالمندی با توهم، آلزایمر، پارکینسون یا اختلالات شایع دوران سالمندی مواجه می‌شوند و اگر سالمند بستری شود و به زخم بستر مبتلا شود، شرایط خاص نگهداری از او برای خانواده‌ها مشکل ایجاد می‌کند.

محمدی با اشاره به بافت فرهنگی، سنتی و بومی استان گفت: خوشبختانه این شرایط به گونه‌ای است که استقبال از مراکز روزانه سالمندان بسیار بالاتر از مراکز شبانه‌روزی است. مدیرکل بهزیستی چهارمحال‌وبختیاری در پایان تأکید کرد: مهم‌ترین نیاز سالمند فقط نیاز درمانی نیست، بلکه مجموعه‌ای از نیازها باید مورد توجه قرار گیرد. وی افزود: نیازهای هر فرد از زمانی که از دوران کودکی فاصله می‌گیرد و وارد عرصه اجتماع می‌شود، متنوع است و می‌تواند شامل نیازهای درمانی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی باشد. محمدی خاطرنشان کرد: مجموعه نیازها بر اساس دهک خانواده، میزان دسترسی سالمند به خدمات اجتماعی، نیاز سالمند به خدمات درمانی و موارد دیگر می‌تواند متفاوت باشد و نمی‌توان گفت سالمند صرفاً یک نیاز خاص دارد. سالمندی در استان؛ ۱۲ درصد جمعیت بالای ۶۰ سال دارند.