گزارش ویژه تحقیقاتی

استان‌ها – به گزارش باور خبر به نقل از خبرگزاری تسنیم، پاییز ۱۴۰۵ در شرایطی آغاز شد که دمای آب‌های بخش استوایی اقیانوس آرام به‌سرعت در حال افزایش بود و ال‌نینو در مسیر تبدیل به یک رخداد بسیار قوی قرار داشت. ارزیابی‌های شهریور مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نشان‌دهنده احتمال بیش از ۹۰ درصدی وقوع ال‌نینویی بسیار قوی در پاییز و زمستان بود؛ اما تازه‌ترین گزارش این مرکز در ۸ اکتبر، تصویر دقیق‌تری ارائه کرد: شاخص نینو ۳.۴ در سپتامبر به مثبت ۲.۱ درجه سانتی‌گراد رسیده و احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی در بازه ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ همچنان بیش از ۸۳ درصد برآورد می‌شود. سازمان جهانی هواشناسی نیز در گزارش ۸ اکتبر، احتمال تداوم ال‌نینو تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به صددرصد اعلام کرد. این سازمان پیش‌بینی کرده که میانگین ناهنجاری دمای سطح آب در ناحیه مرکزی و شرقی اقیانوس آرام در بازه اکتبر تا دسامبر به حدود مثبت ۳.۷ درجه سانتی‌گراد برسد که در صورت تحقق، از اوج ثبت‌شده در رخداد ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ بیشتر خواهد بود. این عدد، پیش‌بینی میانگین فصلی است، نه دمای ثبت‌شده در یک ماه مشخص.

از سوی دیگر، شدت یک رخداد اقیانوسی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که در یک کشور یا استان معین چه مقدار بارش رخ خواهد داد. برای ایران، به‌ویژه غرب کشور و دامنه‌های زاگرس، پرسش اصلی فقط این نیست که ال‌نینو چقدر قوی است؛ بلکه مسئله این است که تغییرات گردش جو چه اثری بر مسیر سامانه‌های بارشی می‌گذارد و زمین با بارش احتمالی چه خواهد کرد. در بهار ۲۰۲۶ هنوز نمی‌شد با قطعیت از وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی سخن گفت. مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا در گزارش ۱۴ مه، احتمال شکل‌گیری ال‌نینو در بازه مه تا ژوئیه را ۸۲ درصد برآورد کرده بود. این برآورد، پیش‌بینی همان مقطع بود و با تقویت بعدی دمای آب‌های استوایی اقیانوس آرام و انتشار ارزیابی‌های تازه‌تر تغییر کرد.

روند در تابستان تغییر کرد. در اوت، دمای سطح آب در ناحیه نینو ۳.۴ حدود مثبت ۱.۸ درجه و در نینو ۳ حدود مثبت ۲.۵ درجه گزارش شد و انحراف دمایی نینو ۱+۲ نیز به حدود مثبت ۳.۴ درجه رسید. هم‌زمان، در لایه‌های زیرسطحی اقیانوس آرام نیز ذخیره بزرگی از آب گرم شکل گرفته بود و در بخش‌هایی از این منطقه، ناهنجاری دمایی بیش از ۱۰ درجه در عمق گزارش شد. این شاخص‌ها در کنار یکدیگر از تقویت سریع ال‌نینو حکایت داشتند. گزارش مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا در ۱۰ سپتامبر، مقدار نینو ۳.۴ را برای اوت مثبت ۱.۸ درجه، نینو ۳ را مثبت ۲.۵ درجه و نینو ۱+۲ را مثبت ۳.۴ درجه ثبت کرده بود. در به‌روزرسانی ۸ اکتبر، شاخص نینو ۳.۴ برای سپتامبر به مثبت ۲.۱ درجه، نینو ۳ به مثبت ۳ درجه و نینو ۱+۲ به مثبت ۳.۹ درجه رسید. در بخش‌هایی از شرق اقیانوس آرام استوایی نیز ناهنجاری دمای سطح آب از مثبت ۴ درجه فراتر رفته بود.

بنابراین، ارقام مربوط به شاخص‌های مختلف یا ماه‌های متفاوت را نباید با یکدیگر جابه‌جا کرد؛ عدد نزدیک به مثبت ۳ درجه در ناحیه شرقی اقیانوس آرام لزوماً به‌معنای ثبت همین مقدار برای نینو ۳.۴ نیست. در ارزیابی اکتبر، مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی را در بازه ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ بیش از ۸۳ درصد اعلام کرد. این مرکز همچنین احتمال وقوع رخدادی تاریخی، بر اساس شاخص نسبی نینو، را برای بازه اکتبر تا دسامبر ۸۳ درصد برآورد کرد. این دو احتمال به دو سنجه متفاوت اشاره دارند: اولی به شدت مورد انتظار ال‌نینو در یک بازه زمانی و دومی به احتمال عبور از آستانه‌ای مشخص بر مبنای شاخص نسبی نینو مربوط است. در فضای رسانه‌ای، برای چنین رخدادی از تعبیر سوپر ال‌نینو استفاده می‌شود؛ با این توضیح که این اصطلاح یک طبقه‌بندی رسمی و مستقل در نظام استاندارد نوسان جنوبی ال‌نینو نیست.

ال‌نینو چگونه بر بارش ایران اثر می‌گذارد؟ برای فهم رابطه ال‌نینو با بارش ایران باید از این تصور فاصله گرفت که گرم‌شدن اقیانوس آرام به‌طور مستقیم ابرها را به‌سمت ایران حرکت می‌دهد. ال‌نینو توده بارشی مشخصی را از اقیانوس آرام به ایران منتقل نمی‌کند؛ اثر آن از مسیر تغییرات بزرگ‌مقیاس در گردش جو شکل می‌گیرد. گرم‌شدن آب‌های استوایی می‌تواند رفتار همرفت و آزادشدن انرژی در جو را تغییر دهد و موج‌هایی جوی ایجاد کند که بر مسیر جریان‌های جوی و سامانه‌های بارشی در مناطق دورتر اثر بگذارند. این دورپیوند می‌تواند احتمال تغییر در بارش پاییز و اوایل زمستان ایران را افزایش دهد، اما نتیجه نهایی به وضعیت هم‌زمان عوامل دیگری نیز وابسته است. نوسان اقیانوس هند، نوسان مادن ـ جولیان یا MJO، نوسان شبه‌دوسالانه یا QBO، مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای و موقعیت جت جنب‌حاره‌ای می‌توانند سیگنال بارشی را تقویت یا تضعیف کنند. پیش‌بینی فصلی را نباید با پیش‌بینی قطعی بارش در یک شهر یا حتی یک استان برابر دانست.

سازمان جهانی هواشناسی نیز تأکید کرده که نوسان اقیانوس هند و وضعیت اقیانوس اطلس، می‌توانند اثرهای معمول ال‌نینو را در مناطق مختلف تقویت، تضعیف یا تغییر دهند. توپوگرافی نیز در غرب ایران اهمیت زیادی دارد. ارتفاع، جهت دامنه‌ها و مسیر حرکت سامانه‌ها می‌تواند سبب شود ارتفاعات بارش سنگین‌تری دریافت کنند، درحالی‌که دشت‌های نزدیک بارش متوسط یا اندکی داشته باشند. آب تولیدشده در ارتفاعات ممکن است بعدتر در پایین‌دست متمرکز شود؛ بنابراین پیامد بارش لزوماً در همان نقطه‌ای ظاهر نمی‌شود که باران در آن باریده است. دما نیز بخشی از این معادله است. اگر پاییز گرم‌تر از نرمال باشد، نسبت بارش باران به برف ممکن است تغییر کند. در ارتفاعات زاگرس، برف نوعی ذخیره طبیعی آب است که به‌تدریج آزاد می‌شود؛ باران سریع‌تر وارد شبکه رواناب می‌شود و می‌تواند در کوتاه‌مدت جریان رودخانه‌ها را افزایش دهد. درنتیجه، افزایش بارش فصلی لزوماً به‌معنای افزایش متناسب ذخیره پایدار آب نیست.

ایران در انتظار پاییزی متفاوت؛ بارش بیشتر، اما نه الزاماً ذخیره بیشتر. در چشم‌اندازهای فصلی منتشرشده پیش از آغاز پاییز ۱۴۰۵، برای بخش‌هایی از ایران احتمال بارش نرمال تا بالاتر از نرمال مطرح شده بود و نیمه غربی کشور و دامنه‌های زاگرس در کانون توجه قرار داشتند. سازمان جهانی هواشناسی نیز در چشم‌انداز سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶ از تقویت ال‌نینو و تغییر الگوهای بارش و دما در نقاط مختلف جهان خبر داده بود؛ اما این پیش‌بینی جهانی به‌تنهایی مقدار بارش ایران یا یک استان مشخص را تعیین نمی‌کند. بارش‌های پاییزی می‌توانند خاک را برای کشت آماده کنند، جریان رودخانه‌ها را افزایش دهند و در صورت توزیع مناسب، بخشی از ذخایر سدها و آبخوان‌ها را تقویت کنند. اما بارش‌های سنگین و کوتاه‌مدت ممکن است نتیجه دیگری داشته باشند. اگر آب با شدت زیاد و در زمانی محدود ببارد، بخشی از آن به‌جای نفوذ در خاک، به رواناب تبدیل می‌شود و از حوضه خارج می‌شود. پربارش‌بودن یک فصل با پرآب‌شدن منابع آب یکسان نیست. خشک‌سالی پدیده‌ای تجمعی است و با چند بارندگی کوتاه از بین نمی‌رود. اگر منطقه‌ای طی چند سال با کاهش بارش، افت جریان رودخانه‌ها و فشار بر آبخوان‌ها روبه‌رو بوده باشد، بازسازی منابع آب به زمان نیاز دارد. حتی یک پاییز پربارش نیز تنها زمانی می‌تواند بخشی از این کسری را جبران کند که آب فرصت نفوذ و ذخیره‌شدن داشته باشد و بارش‌ها در ادامه نیز تداوم نسبی پیدا کنند.

سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به چشم‌انداز پاییز توضیح داده بود که ال‌نینو به‌معنای انتقال مستقیم توده بارشی از اقیانوس آرام به ایران نیست و تغییرات دمایی این اقیانوس از طریق تغییر گردش جو بر الگوهای بارشی اثر می‌گذارد. مهران زند، از گروه خشک‌سالی و تغییر اقلیم مؤسسه تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، نیز با اشاره به ارتباط معمول ال‌نینو با افزایش بارش پاییز و اوایل زمستان در ایران، هشدار داده بود که بخشی از بارش‌ها ممکن است ماهیت رگباری و سیلابی داشته باشد. به گفته او، هدایت رواناب به مسیرهای مناسب نفوذ، استفاده از چاله‌ها و فرورفتگی‌های مناسب، اصلاح مسیر آب، ایجاد سازه‌های سنگی کنترل رواناب و رعایت اصول کشاورزی حفاظتی می‌تواند به نگهداشت آب در حوضه کمک کند. در اراضی شیب‌دار نیز شخم در امتداد خطوط تراز یا عمود بر شیب، در مقایسه با شخم در امتداد شیب، می‌تواند از سرعت رواناب و فرسایش بکاهد. بارش به‌خودی‌خود نه خیر مطلق است و نه تهدید مطلق و وضعیت حوضه‌ای که باران بر آن می‌بارد، در تعیین پیامد آن نقش اساسی دارد.

غرب ایران در کانون پیش‌بینی بارش‌های پاییزی. کردستان، کرمانشاه، همدان، ایلام و لرستان در مسیر سامانه‌های بارشی غربی قرار دارند، اما ارتفاع، توپوگرافی، وضعیت خاک و شبکه رودخانه‌ای باعث می‌شود واکنش این استان‌ها یکسان نباشد. چشم‌اندازهای فصلی برای چند استان از احتمال بارش بالاتر از نرمال حکایت داشت، با این تأکید که این برآوردها احتمال و روند کلی را نشان می‌دهند، نه مقدار قطعی بارش در هر نقطه. در کردستان، مدیرکل هواشناسی در اوایل مهر از احتمال افزایش ۲۵ تا ۵۰ درصدی بارش در برخی مناطق طی نیمه دوم مهر تا نیمه آبان خبر داده بود. این برآورد نیز به‌معنای توزیع یکسان بارش در همه شهرستان‌ها نبود و با هشدار درباره امکان بارش‌های شدید و آب‌گرفتگی همراه شده بود. زمان و شدت واقعی بارش همچنان به مسیر سامانه‌ها و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت وابسته است.

برای کرمانشاه، رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی، بارش پاییز را نرمال تا بیش از نرمال و در محدوده ۱۲۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر برآورد کرده بود؛ درحالی‌که میانگین بارش پاییز پیشین حدود ۷۹ میلی‌متر و نرمال پاییزی حدود ۱۲۰ تا ۱۶۰ میلی‌متر اعلام شده بود. برآورد بارش زمستان نیز در محدوده ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر و مجموع بارش سال آبی در محدوده ۴۲۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر قرار داشت. این اعداد، پیش‌بینی‌های فصلی اعلام‌شده در آن مقطع‌اند و نباید به‌عنوان مقدار قطعی بارش یا پیش‌بینی یکسان برای تمام نقاط خوانده شوند. علی‌محمد زورآوند، مدیرکل هواشناسی کرمانشاه، درباره این تصور که ال‌نینو الزاماً بارش زیاد به‌همراه می‌آورد هشدار داده بود. سابقه سال‌های ال‌نینویی نشان می‌دهد که نمی‌توان رابطه میان این پدیده و بارش را قطعی فرض کرد. وضعیت سامانه‌های جوی و شرایط زمین پس از چند سال خشک‌سالی نیز در تعیین پیامد بارندگی اهمیت دارد؛ در برخی حوضه‌ها، بارش شدید می‌تواند سهم رواناب را افزایش دهد، به‌ویژه اگر پوشش گیاهی آسیب دیده یا مسیرهای عبور آب محدود شده باشند.

در همدان نیز چشم‌اندازهای فصلی از احتمال بارش بالاتر از نرمال حکایت داشت. این برآورد، مانند سایر استان‌ها، کلی و احتمالاتی بود و به‌معنای بارش یکسان در همه نقاط یا مشخص‌بودن زمان دقیق بارش نبود. افزایش احتمالی میانگین استانی نیز خطر رگبارهای کوتاه‌مدت و آب‌گرفتگی موضعی را منتفی نمی‌کند. در ایلام، تأکید اصلی بر آمادگی دستگاه‌های مسئول، حفاظت از زیرساخت‌ها و استمرار خدمات قرار داشت. در این استان نیز احتمال اثرگذاری الگوهای اقلیمی بر غرب کشور، ضرورت آماده‌سازی برای بارش و مخاطرات احتمالی را افزایش می‌داد؛ هرچند پیش‌بینی فصلی به‌تنهایی نمی‌توانست خسارت یا زمان دقیق وقوع آن را مشخص کند.

لرستان؛ استانی تشنه باران و در معرض رواناب. در لرستان، پیش‌بینی شش‌هفته‌ای که در اواخر شهریور اعلام شد، تصویر جزئی‌تری ارائه می‌کرد. بر اساس آن ارزیابی، در هفته‌های ابتدایی مهر بارش‌های پراکنده در برخی نقاط محتمل بود و در ادامه، فعالیت بارشی در زاگرس افزایش می‌یافت. برای بازه ۲۰ تا ۲۶ مهر، اوج بارش در زاگرس شمالی و میانی و احتمال بارش ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌متری در برخی مناطق مطرح شده بود. این برآورد فصلی‌ـ‌میان‌مدت باید با خروجی‌های کوتاه‌مدت نزدیک به زمان وقوع تطبیق داده شود و به‌تنهایی پیش‌بینی قطعی بارش در یک شهرستان نیست. بهروز مرادپور، مدیرکل هواشناسی لرستان، در این چشم‌انداز از تغییرات بارشی در زاگرس و احتمال بارش بالاتر از نرمال در بخش‌هایی از این استان خبر داده بود.