ضایعات نساجی؛ بار سنگین بر دوش محیط زیست

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم؛ ضایعات نساجی در سطح جهانی از ۹۲ میلیون تن فراتر رفته و گسترش «مد سریع» (fast fashion) به طور همزمان مصرف منابع، تولید پسماند و آلودگی زیست‌محیطی را افزایش داده است. بر اساس داده‌های موجود، مجموع ضایعات نساجی در جهان سالانه از ۹۲ میلیون تن عبور می‌کند؛ رقمی که بخش عمده‌ای از افزایش آن به گسترش پدیده «مد سریع» نسبت داده شده است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در ایالات متحده، ضایعات نساجی در سال ۲۰۱۸ از ۱۷ میلیون تن عبور کرده که ۱۰ برابر میزان ثبت‌شده در سال ۱۹۶۰ بوده است.

کارشناسان بیان می‌کنند که افزایش حجم ضایعات در شرایطی رخ داده که تولید جهانی پوشاک بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ بیش از دو برابر شده و آمارها نشان می‌دهد که در بریتانیا نیز میزان خرید پوشاک در سال ۲۰۲۲ به ۱.۴ میلیون تن رسید که نسبت به سال ۲۰۱۲، ۵۰ درصد افزایش داشته است. این در حالی است که کارشناسان برآورد کرده‌اند با افزایش تولید به دلیل سرعت گرفتن تغییر مد، لباس‌ها مدت کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ به گونه‌ای که میانگین دفعات پوشیدن یک لباس پیش از دور انداختن آن طی ۱۵ سال، ۳۶ درصد کاهش یافته است. در نتیجه، بخشی از پوشاک پس از چند بار استفاده دور ریخته می‌شود و به چرخه پسماند وارد می‌شود.

یکی از عوامل اصلی این روند، مدل کسب‌وکار «مد سریع» است که بر تولید سریع و عرضه مداوم مدل‌های جدید متکی است. به عنوان مثال، خرده‌فروش آنلاین چینی «شین» روزانه حدود ۶ هزار سبک جدید به وب‌سایت خود اضافه می‌کند و با تکیه بر شبکه‌ای از کارخانه‌های کوچک، تولید مدل‌هایی را که با استقبال بازار مواجه می‌شوند، به سرعت افزایش می‌دهد. فعالان محیط زیستی هشدار می‌دهند که افزایش تولید و کاهش عمر استفاده از پوشاک، فشار مضاعفی بر محیط‌زیست وارد می‌کند؛ زیرا تولید هر لباس به مصرف منابع طبیعی و انرژی نیاز دارد و پس از پایان عمر آن نیز حجم بیشتری از پسماند ایجاد می‌شود.

این گروه تأکید می‌کنند که صنعت مد به طور کلی مسئول ۸ تا ۱۰ درصد از تولید جهانی کربن و ۲۰ درصد از کل آلودگی صنعتی آب است و این صنعت همچنین سالانه حدود ۷۹ تریلیون لیتر آب مصرف می‌کند؛ رقمی معادل تخلیه تقریباً هفت‌باره «دریاچه سوپریور». ابعاد این فشار زیست‌محیطی در نمونه‌ای دیگر نیز قابل مشاهده است؛ زیرا برآورد شده ۲۰ درصد از کاهش حجم آب دریای آرال در ازبکستان که اکنون خشک شده است، ناشی از مصرف پنبه در اروپا بوده است. مصرف آب تنها به مقیاس صنعت محدود نیست و تولید هر قطعه پوشاک نیز به منابع قابل‌توجهی نیاز دارد؛ به عنوان مثال برای تولید یک تی‌شرت نخی ساده، آبی به میزان نیاز آشامیدنی یک نفر در مدت دو سال و نیم مصرف می‌شود.

از سوی دیگر، برخی مواد مورد استفاده در مد سریع، از جمله پلی‌استر، به منابع تجدیدناپذیر و کربن‌زایی مانند نفت وابسته هستند و مصرف انرژی و آلودگی نیز در مراحل مختلف تولید ایجاد می‌شود. بخش دیگری از پیامدهای زیست‌محیطی این صنعت به سرنوشت لباس‌های دورریخته‌شده مربوط می‌شود، به گونه‌ای که به دلیل کیفیت پایین بسیاری از محصولات مد سریع و دوام محدود آن‌ها، فروشگاه‌های کالاهای دست‌دوم نیز اغلب از پذیرش این محصولات خودداری می‌کنند و در نتیجه، بخشی از این پوشاک سوزانده یا به محل‌های دفن زباله منتقل می‌شود؛ جایی که تجزیه آن‌ها ممکن است صدها سال طول بکشد.

کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که ادامه این روند و سرعت گرفتن آن، پیامدهای آن تنها در کشورهای مصرف‌کننده باقی نمی‌ماند. بخش عمده‌ای از تولید پارچه و پوشاک و در نتیجه مصرف منابع، آلودگی و ضایعات صنعتی پیش از مصرف، در کشورهای در حال توسعه رخ می‌دهد و هم‌زمان، بخشی از ضایعات پوشاک پس از مصرف نیز به همین کشورها صادر می‌شود. به عنوان مثال در کشور غنا، هر هفته ۱۵ میلیون قلم لباس دست‌دوم وارد می‌شود که ۴۰ درصد آن‌ها غیرقابل‌فروش هستند و انباشت این حجم از پوشاک، به افزایش زباله در محل‌های دفن محلی و آلودگی سواحل منجر شده است.

در برابر این روند، افزایش عمر استفاده از پوشاک یکی از راهکارهای مطرح‌شده است. برآوردها نشان می‌دهد که افزایش متوسط عمر لباس‌ها تنها به میزان سه ماه استفاده فعال از هر قطعه، می‌تواند ردپای زیست‌محیطی آن را ۵ تا ۱۰ درصد کاهش دهد. البته نباید فراموش کرد که بازیافت و استفاده مجدد از پوشاک نیز می‌تواند بخشی از ضایعات را کاهش دهد، اما بازیافت الیاف دشوار و پرهزینه است. بازیافت مجدد پارچه نیز به دلیل تفاوت در مقدار، چاپ، بافت و شکل پارچه‌ها، امکان تولید در مقیاس بزرگ را محدود کرده و هزینه آن را نسبت به تولید سنتی افزایش می‌دهد.

در همین حال، کیفیت پایین محصولات مد سریع، بازار فروش مجدد آن‌ها را نیز با مشکل مواجه کرده است؛ به گونه‌ای که در بسیاری موارد هزینه‌های لجستیک و تفکیک کالا از ارزش خود محصول بیشتر می‌شود. اقدامات سیاستی نیز در برخی مناطق برای مقابله با این مشکل آغاز شده است. قانون‌گذاران کالیفرنیا در سال ۲۰۲۴ «قانون مسئولیت‌پذیری در قبال بازیافت منسوجات» را تصویب کردند که بر اساس آن، شرکت‌های حوزه مد باید در یک «سازمان مسئولیت‌پذیری تولیدکننده» عضو شوند و طرحی برای جمع‌آوری، تفکیک و بازیافت ضایعات نساجی ارائه کنند.

با این حال، تجربه فرانسه نشان می‌دهد که مدیریت ضایعات در سطح ملی لزوماً به معنای جلوگیری از انتقال آن‌ها به کشورهای دیگر نیست. بر اساس گزارش سازمان «Refashion»، کمتر از ۱۰ درصد منسوجات جمع‌آوری‌شده و قابل استفاده مجدد در خود فرانسه به فروش می‌رسند و ۳۵ درصد آن‌ها به کشورهای آفریقایی و ۲۴ درصد به آسیا صادر می‌شوند. در نتیجه، افزایش تولید و مصرف پوشاک، کوتاه شدن عمر استفاده از لباس‌ها و رشد حجم ضایعات، فشار زیست‌محیطی صنعت مد را از مصرف منابع و انتشار کربن تا آلودگی آب و انباشت پسماند گسترش داده است؛ روندی که گسترش مد سریع در تشدید آن نقش مهمی داشته و برای جلوگیری از بحران محیط زیستی، لازم است قوانین تولید، مصرف و همچنین بازیافت مورد بررسی مجدد قرار گیرد.

انتهای پیام/