رکود تورمی در نشر؛ گزارش تحلیلی تسنیم از نیمه اول سال

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، طبق آمارهای منتشر شده در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۵ (بهار و تابستان)، تعداد ۴۸ هزار و ۴۸۶ عنوان کتاب به چاپ رسیده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، کاهش ۶.۴۸ درصدی و افت ۳ هزار و ۳۵۹ عنوانی را نشان می‌دهد. از میان عناوین منتشر شده، ۳۶ هزار و ۵۹۳ عنوان تألیفی و ۱۱ هزار و ۸۹۳ عنوان ترجمه بوده است. مقایسه این آمار با سال گذشته نشان می‌دهد که افت تألیف با ۲ هزار و ۸۲۹ عنوان (کاهش ۷.۱۸ درصدی) بیشتر از افت ترجمه با ۵۳۰ عنوان (کاهش ۴.۲۸ درصدی) بوده است. ناشران تهرانی ۲۸ هزار و ۱۹۰ عنوان و ناشران استانی ۲۰ هزار و ۲۹۶ عنوان کتاب منتشر کرده‌اند. همچنین تعداد کتاب‌های چاپ اول ۳۴ هزار و ۹۴۵ عنوان و تعداد آثار تجدید چاپ ۱۳ هزار و ۵۴۱ عنوان ثبت شده است. مقایسه آمارها نشان می‌دهد که بازار در حوزه چاپ اول با کاهش ۱.۴۲ درصدی و در حوزه تجدید چاپ با افت سنگین ۱۷.۵ درصدی مواجه شده است.

مرگ بیش از نیمی از عناوین چاپ اول نشان می‌دهد که اگرچه ناشران همچنان تمایل به انتشار آثار چاپ اول دارند، اما بیش از نیمی از عناوین پس از چاپ اول متوقف می‌شوند. به عبارت دیگر، چرخه عمر کتاب در بازار به شدت کوتاه‌تر شده و آثار کمتری موفق به جذب دوباره مخاطب و رسیدن به نوبت‌های بعدی چاپ می‌شوند. میانگین شمارگان کتاب در نیم‌سال جاری ۷۱۴ نسخه و شمارگان کل کتاب‌های منتشر شده برای جمعیت ۸۱ میلیونی کشور، ۳۴ میلیون و ۶۵۵ هزار و ۸۱۷ نسخه بوده است. میانگین شمارگان نسبت به سال گذشته افت ۱۲.۶۱ درصدی را نشان می‌دهد. این افت نزدیک به ۱۳ درصدی در شرایطی رخ داده که سال گذشته نیز تیراژ در مرز بحران (حدود ۸۰۰ نسخه) وضعیت شکننده‌ای داشت.

علاوه بر این، فعالان بازار نشر به این واقعیت اذعان دارند که شمارگان واقعی بازار بسیار کمتر از آمار خوداظهاری ناشران است که در سامانه‌های رسمی ثبت می‌شود. شواهد میدانی نشان می‌دهد شمارگان واقعی بسیاری از کتاب‌ها به زیر ۲۰۰ نسخه سقوط کرده است، چرا که ناشران عمدتاً به چاپ‌های دیجیتال روی آورده‌اند تا خواب سرمایه در انبارها و ریسک اقتصادی را به حداقل برسانند. گزارش آماری ــ تحلیلی تسنیم از نشر کتاب در فروردین‌ماه میانگین ۷۱۴ نسخه‌ای در کل بازار و انتشار نزدیک به ۴۸ هزار و ۵۰۰ عنوان کتاب در نیم‌سال نخست، شاید در وهله اول نمایی از پویایی ظاهری بدنه نشر را بازتاب دهد، اما شمارگان چندصدتایی سال‌های اخیر حکایت از واقعیتی تلخ دارد؛ ناشران زیر فشار گرانی کاغذ و افت توان خرید جامعه، به سمت چاپ آثاری با شمارگان حداقلی حرکت کرده‌اند. بازار کتاب عملاً با پدیده «تورم عناوین ویترینی» مواجه شده است؛ آثاری که صرفاً اعلام وصول می‌گیرند، اما به دست مخاطب انبوه نمی‌رسند.

میانگین قیمت کتاب‌های منتشر شده در شش ماه نخست سال جاری، ۲ میلیون و ۷۵۴ هزار و ۵ ریال و ارزش ریالی کل بازار به ۹۵ میلیارد و ۴۴۲ میلیون و ۳۲۴ هزار و ۶۸۱ ریال رسیده است. بررسی‌های مقایسه‌ای نشان می‌دهد قیمت کتاب با رشد بیش از ۴۰ درصدی مواجه شده که با توجه به نرخ‌های کنونی بازار کاغذ و خدمات چاپ، توجیه‌پذیر به نظر می‌رسد؛ اما جهش ۷۹ هزار تومانی قیمت میانگین هر جلد (از حدود ۱۹۶ هزار به حدود ۲۷۵ هزار تومان) نقشی تعیین‌کننده در افت شمارگان ایفا کرده است. با گران‌تر شدن کتاب، قدرت خرید مخاطبان کاهش یافته و ناشران ناچار شده‌اند تیراژ هر نوبت را پایین بیاورند.

در رده‌بندی دیویی نشر، «علوم اجتماعی» با ۱۰ هزار و ۱۱۲ عنوان در صدر جدول قرار دارد و پس از آن «ادبیات» با ۸ هزار و ۵۹۶ عنوان، «کودک و نوجوان» با ۷ هزار و ۲۶۶ عنوان و «علوم کاربردی» با ۵ هزار و ۸۲۷ عنوان در رتبه‌های بعدی جای گرفته‌اند. کمترین میزان نشر نیز به حوزه «کلیات» با ۶۹۱ عنوان اختصاص یافته است. در بخش ادبیات، از مجموع ۸ هزار و ۵۹۶ عنوان منتشر شده، ۵ هزار و ۹۵۶ عنوان تألیفی و ۲ هزار و ۶۴۰ عنوان ترجمه بوده است. شمار آثار چاپ اول این بخش به ۵ هزار و ۸۱۱ عنوان و کتاب‌های تجدید چاپی به ۲ هزار و ۷۸۵ عنوان رسیده است. در شرایطی که سهم ترجمه در کل بازار نشر ۲۴.۵ درصد است، این شاخص در ادبیات به ۳۰.۷ درصد می‌رسد که نشان‌دهنده اقبال ناشران و مخاطبان به بازار رمان‌های ترجمه‌ای عامه‌پسند و پرفروش‌های جهانی است.

فاصله چشمگیر میان چاپ اول (۵ هزار و ۸۱۱ عنوان) و تجدید چاپ (۲ هزار و ۷۸۵ عنوان) نشان می‌دهد که کمتر از یک‌سوم کتاب‌های حوزه ادبیات به دور دوم چاپ می‌رسند و بخش اعظم آنها پس از همان شمارگان اندک اولیه به فراموشی سپرده می‌شوند. به بیان دقیق‌تر، نزدیک به ۶۸ درصد از کتاب‌های ادبی در همان نوبت اول متوقف می‌شوند. این شاخص به‌روشنی نشان می‌دهد ادبیات داستانی و شعر امروز با عارضه «تک‌چاپ ماندن» روبه‌روست و تنها گروه معدودی از کتاب‌ها می‌توانند مخاطب پایداری برای بازنشر مکرر بیابند. میانگین شمارگان ادبیات با افتی نگران‌کننده به ۵۵۳ نسخه سقوط کرده و مجموع شمارگان این حوزه تنها ۴ میلیون و ۷۵۴ هزار و ۶۶۰ نسخه بوده است. میانگین شمارگان این حوزه نه‌تنها از کل بازار کمتر است، بلکه تقریباً به نصف شمارگان حوزه کودک و نوجوان تقلیل یافته است. ناشران رمان و شعر به دلیل ابهام در بازگشت سرمایه، اغلب آثار را در شمارگان زیر ۲۰۰ نسخه راهی بازار می‌کنند. میانگین قیمت کتاب‌های ادبی ۲۵۰ هزار تومان و ارزش ریالی کل این بخش ۱۱ میلیارد و ۹۰۴ میلیون و ۱۶۲ هزار و ۹۲۰ ریال ثبت شده است.

در حوزه کودک و نوجوان، از مجموع ۷ هزار و ۲۶۶ عنوان منتشر شده، ۴ هزار و ۳۷۰ عنوان تألیفی و ۲ هزار و ۸۹۶ عنوان ترجمه بوده است. سهم ترجمه در این بخش به مرز ۴۰ درصد نزدیک شده که بالاترین ضریب وابستگی به متن خارجی در میان رده‌های پرمخاطب نشر به شمار می‌رود. در این حوزه، شمار کتاب‌های چاپ اول ۳ هزار و ۹۴۹ عنوان و شمار تجدید چاپی‌ها ۳ هزار و ۳۱۷ عنوان بوده است. شمار بالای تجدید چاپ اگرچه به شرایط خاص این حوزه مربوط است اما نباید فراموش کرد که بخش عمده‌ای از این تجدید چاپ‌ها به بازنشر مجموعه‌های ترجمه‌ای و فانتزی‌های غربی، عملاً عرصه رقابت را برای نویسندگان و تصویرگران متعهد داخلی ناهموار کرده است.

میانگین شمارگان حوزه کودک و نوجوان ۱ هزار و ۱۱۷ نسخه و مجموع نسخه‌های چاپ‌شده ۸ میلیون و ۵۵۲ هزار و ۱۰۹ جلد بوده است. این یعنی برای جامعه حدود ۲۱ میلیون نفری کودکان و نوجوانان کشور (زیر ۱۵ سال)، در طول نیم‌سال به ازای هر ۲.۵ نفر تنها یک نسخه کتاب به چاپ رسیده است. میانگین شمارگان هزار و ۱۱۷ نسخه‌ای و نسبت تجدید چاپ به چاپ اول حکایت از آن دارد که این رده سنی همچنان فعال‌ترین و اقتصادی‌ترین محور بازار نشر است؛ چرا که خانواده‌ها با وجود تنگناهای معیشتی، هزینه برای کتاب فرزندان را جزو اولویت‌های سبد مصرفی قرار می‌دهند. با این وجود، انتشار تنها ۸ میلیون و ۵۵۲ هزار نسخه کتاب برای ۲۱ میلیون کودک و نوجوان، زنگ خطر محسوب می‌شود؛ آن هم در عصر سرگرمی‌های دیجیتال که کتاب و کتابخوانی نیازمند ضریب نفوذ بالاتری است. میانگین قیمت کتاب کودک ۱۴۰ هزار تومان و ارزش ریالی کل این حوزه ۱۲ میلیارد و ۲۶ میلیون و ۹۳۳ هزار و ۵۰ ریال بوده است.

در کنار آسیب‌ها و کاستی‌های موجود، نقاط قوتی نیز در گزارش آماری به چشم می‌خورد. برای نمونه سهم تألیف با حدود ۷۵ درصد در برابر سهم ۲۵ درصدی ترجمه همچنان دست برتر را حفظ کرده است. این توازن در بخش‌های ادبیات و کودک و نوجوان نیز برقرار است و نشان می‌دهد با وجود موانع اقتصادی، تألیف تکیه‌گاه اصلی صنعت نشر باقی مانده است. از سوی دیگر رشد انتشار کتاب در شهرستان‌ها نیز حائز اهمیت است، تولید ۲۸ هزار و ۱۹۰ عنوان در پایتخت در برابر ۲۰ هزار و ۲۹۶ عنوان در تمامی استان‌ها و شهرستان‌های کشور، نشان می‌دهد تمرکز چرخه اقتصاد نشر (ناشران بزرگ، توزیع، چاپخانه‌های مدرن و رسانه‌ها) همچنان در تهران قرار دارد. اما سهم ۴۲ درصدی شهرستان‌ها نشان از رشد چاپخانه‌ها و ناشران استانی دارد، اگرچه بسیاری از این آثار در بازارهای بومی محدود مانده و شبکه توزیع سراسری ندارند. به نظر می‌رسد با توجه به وضعیت نشر کتاب در کشور، باید به سمت تحول در زنجیره توزیع، توسعه کتابخانه‌های عمومی و مدارس برای دسترسی بیشتر کودکان و نوجوانان به کتاب، و تدبیر بسته‌های حمایتی هدفمند در حوزه خرید کتاب حرکت کنیم.