تقسیم کار ترکیه و پاکستان در پیمان مکه؛ آیا پاکستان پیشتاز شده است؟

بین الملل به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، اظهارات وزیر امور خارجه پاکستان در خصوص ائتلاف دفاعی مکه، در رسانه‌های ترکیه به طور گسترده‌ای منتشر شد. روزنامه آکشام که در آنکارا منتشر می‌شود و به حزب عدالت و توسعه نزدیک است، در تیتر و عکس صفحه نخست خود به سخنان محمد اسحاق‌دار وزیر امور خارجه پاکستان اشاره کرده که در گفتگو با خبرنگاران بیان کرده است: «بیش از ۶ کشور تمایل به پیوستن به پیمان دفاع مشترک مکه دارند که میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شده است». آکشام همچنین به نقل از روزنامه داون، از قول وزیر امور خارجه پاکستان نوشت: «بر اساس پیمان دفاع مشترک مکه، هرگونه حمله به یکی از سه کشور، به عنوان حمله به تمامی کشورها محسوب می‌شود. جلسه فوق‌العاده‌ای برای ارزیابی وضعیت کنونی عربستان سعودی در چارچوب این توافق در هفته آینده برگزار خواهد شد و ما موظف به دفاع از عربستان سعودی هستیم».

«توافقنامه دفاع مشترک» که به نام ائتلاف مکه شناخته می‌شود، در تاریخ ۷ آگوست توسط رئیس‌جمهور ترکیه رجب طیب اردوغان، ولیعهد عربستان سعودی محمد بن سلمان و نخست‌وزیر پاکستان شهباز شریف امضا شد. این توافقنامه تصریح می‌کند که هرگونه حمله به یکی از کشورهای امضا کننده، به عنوان حمله به تمامی طرف‌ها تلقی می‌شود. با این حال، تحلیلگران ترکیه به سه ایراد جدی به این توافقنامه اشاره کرده و می‌گویند: اولاً متن پیمان هنوز محرمانه باقی مانده و کسی از آن اطلاعی ندارد. دوم اینکه این متن به تصویب پارلمان ترکیه نرسیده است. سوم اینکه دولت حق ندارد کشور را به جنگ منطقه‌ای بکشاند. از سوی دیگر، کارشناسان بر این باورند که تنش میان عربستان سعودی و مبارزین یمن، مصداق حمله‌ای مشابه ماده ۵ ناتو نیست، زیرا آغازکننده این حملات خود عربستان سعودی بوده و به عنوان یکی از طرف‌های ائتلاف مورد حمله قرار نگرفته است. دوم اینکه این درگیری قبل از امضای توافق مکه در حال وقوع بوده و تعهد جدیدی برای اعضای ائتلاف ایجاد نمی‌کند.

اظهارات مقامات نشان می‌دهد که ترکیه به خوبی به حساسیت‌های منطقه‌ای ائتلاف مکه آگاه است و با احتیاط موضع‌گیری می‌کند. هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه، اخیراً اعلام کرد که ترکیه به وعده‌های خود پایبند است و به عربستان سعودی کمک‌های فنی، تجهیزاتی و اطلاعاتی لازم را ارائه خواهد داد. اما تحلیلگران در استانبول و آنکارا به این نکته اشاره کردند که این سخنان به معنای حمایت دفاعی و نظامی از عربستان نیست و فیدان ناچار شده تنها به منظور دلجویی از مقامات ریاض، وعده‌های مبهمی درباره حمایت و ائتلاف ارائه دهد. از سوی دیگر، رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه نیز پس از نگرانی‌های مکرر تحلیلگران برجسته ترکیه درباره خطر درگیری وسیع منطقه‌ای، به این نکته اشاره کرد که پیمان مکه نه علیه ایران و نه علیه رژیم صهیونیستی است. اما با اظهارات اسحاق‌دار، به وضوح مشخص می‌شود که به نظر می‌رسد مسائل داخلی ائتلاف و چشم‌انداز توسعه و افزودن اعضا به پاکستانی‌ها واگذار شده و ترکیه تمایلی به صحبت بیشتر درباره اعضای جدید ندارد.

وزیر امور خارجه پاکستان در جدیدترین اظهارات خود درباره ائتلاف مکه، مدعی شده که ۶ کشور به شدت خواهان پیوستن به این ائتلاف هستند، اما نام این کشورها را ذکر نکرده است. رسانه‌های ترکیه و کارشناسان سیاسی و دفاعی این کشور بر اساس شواهد قبلی و ظرفیت‌های فنی و نظامی، معتقدند که هنوز نمی‌توان نظری قاطعانه درباره نامزدها ارائه داد. اما نام این کشورها به صورت حدسی مطرح شده‌اند: مصر: به گفته هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه، گفتگوهایی با مقامات قاهره انجام شده و پیوستن این کشور عربی – آفریقایی به پیمان در حال بررسی است. بنگلادش: مقامات بنگلادشی برای حضور در ائتلاف ابراز تمایل کرده و اعلام کرده‌اند که در صورت دعوت، این موضوع را با دید مثبت بررسی می‌کنند. سوریه: اسعد حسن الشیبانی وزیر امور خارجه دولت موقت احمد الشرع، اعلام کرده که یک کمیته سیاسی دفاعی در دمشق در حال بررسی این موضوع است. قطر: قطر درباره پیمان مکه اظهارنظر نکرده، اما در برخی از رسانه‌های ترکیه به عنوان یک نامزد جدی مطرح شده است. اردن: شبکه تلویزیونی خبرترک اعلام کرده که هر سه عضو پیمان مکه برای پیوستن اردن ابراز تمایل کرده‌اند. جمهوری آذربایجان: این کشور نیز به عنوان یک گزینه مطرح شده، اما مقامات رسمی درباره این موضوع اظهارنظر نکرده‌اند. همچنین در برخی از رسانه‌های ترکیه، نام‌های کویت و عراق نیز به عنوان دو نامزد احتمالی برای عضویت در پیمان مکه مطرح شده، اما شواهد نشان می‌دهد که عراق چنین قصدی ندارد و کویت نیز مایل است که با دعوت رسمی سعودی‌ها مورد استقبال قرار بگیرد.

هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه در ۸ آگوست اعلام کرده بود که مصر «شریک طبیعی» این سازوکار است و انتظار دارد در مرحله بعد به آن بپیوندد. اما قاهره هنوز تصمیم نگرفته و وزیر خارجه مصر گفته که موضوع از نظر قانونی، تعهدات حقوقی و مسائل فنی در حال بررسی است. چتم هاوس انگلیس نیز در گزارشی به همین موضوع پرداخته و می‌گوید مصر در حال موازنه میان مزایای امنیتی عضویت و خطر گرفتار شدن در تعهدات نظامی دیگران است. اما درباره بنگلادش، شواهد بیشتری وجود دارد و خلیل الرحمان وزیر امور خارجه این کشور در پارلمان گفته که اگر از سوی سه کشور مؤسس دعوت شود، داکا موضوع عضویت را بررسی خواهد کرد. ذکر این نکته ضروری است که از دید موسسین پیمان مکه، با پیوستن بنگلادش به این پیمان، عملاً پای یک عرصه جغرافیایی وسیع از اقیانوس هند و جنوب آسیا به میان می‌آید و ائتلاف از یک پروژه عمدتاً خاورمیانه‌ای خارج می‌شود. کارشناسان دفاعی ترکیه بر این باورند که سوریه نیز برای پیوستن به پیمان مکه مشتاق است، اما هنوز ارتش نهادمند و قابل اعتمادی ندارد. با این حال، با توجه به اهمیت جغرافیای شامات و نفوذ آنکارا در دمشق، تیم اردوغان تمایل دارد سوریه را نیز وارد این ماجرا کند. الجزیره نیز در گزارشی به این نکته اشاره کرده که ترکیه برای ورود جمهوری آذربایجان و قطر به پیمان مکه اشتیاق زیادی دارد، اما هنوز مذاکرات جدی صورت نگرفته است.

در روزهای ابتدایی، رسانه‌های نزدیک به حزب عدالت و توسعه و اندیشکده‌های تحت امر دولت اردوغان به طور اغراق‌آمیز درباره اهمیت پیمان مکه اظهارنظر می‌کردند. اما به تازگی با توجه به حساسیت‌های داخلی و هشدار مکرر تحلیلگران درباره ضرورت دور ماندن از تنش‌های منطقه‌ای، به وضوح می‌توان دید که پاکستانی‌ها در تقسیم کار جدید نقش بیشتری دارند. هاکان فیدان در ۲۶ سپتامبر گفته بود که پاکستان نامزد دبیرکلی را معرفی کرده و احتمالاً او دبیرکل خواهد شد و پس از آن بود که نام ژنرال بازنشسته نعمان محمود بر سر زبان‌ها افتاد. تحلیلگران ترکیه به این نکته اشاره می‌کنند که در الگوی عملیاتی در حال شکل‌گیری برای پیمان مکه، عربستان سعودی خود را به عنوان میزبان دبیرخانه دائمی، تأمین‌کننده منابع مالی و هدایت‌کننده پیمان مکه در یک کانون عملیاتی مبتنی بر خلیج فارس می‌داند و در سوی دیگر، ترکیه به عنوان عضوی حضور دارد که از نظر فناوری نظامی، صنایع دفاعی بومی، تجارب طولانی حضور در ناتو و ارتباط با اروپا و غرب، آورده بالایی برای پیمان مکه دارد. اما پاکستان، به عنوان یک عضو مهم، توان خود را بر اساس نیروی نظامی، ظرفیت هسته‌ای و داشتن کانال‌های ارتباطی گسترده با جهان اسلام تعریف کرده است.

با وجود ظرفیت‌هایی که درباره سه عضو موسس پیمان مکه ذکر شده، اغلب تحلیلگران ترکیه هنوز هم دیدگاه مثبتی به چشم‌انداز آتی این ائتلاف دفاعی ندارند. گوکخان اَرَلی تحلیلگر سیاسی و دفاعی توصیه کرده که پاکستان در راس پیمان قرار بگیرد تا به طور همزمان از ظرفیت گفتگو با چین و آمریکا بهره‌برداری کند و در مقابل، حاجی معمت بویراز بر این باور است که افزودن تعداد زیادی از اعضای جدید به پیمان مکه موضوع مهم و موثری نیست و آنچه اهمیت دارد، عمق همکاری سه کشور مؤسس است. اما اندیشکده مطالعات سیاسی – اقتصادی «ستا» نزدیک به حزب حاکم ترکیه، پیمان مکه را مسیری برای ایجاد یک محور امنیتی جدید می‌داند و در عین حال به این مساله اشاره نمی‌کند که در این محور امنیتی جدید، ترکیه قرار است له و علیه کدام کشورها باشد. تحلیلگران غربی نیز، پیمان مکه را نوعی آزمایش اولیه برای بررسی خوداتکایی امنیتی منطقه‌ای قلمداد کرده و معتقدند که نباید درباره ظرفیت و توان این پیمان، اظهارنظرهای اغراق‌آمیز صورت بگیرد.