آینده‌نگری در هنر: پیوند تخیل کودکان با نقاشی قهوه‌خانه‌ای

پروژه «خیالی‌نگاری در نگاه آینده» با همکاری بیش از ۲۰۰ کودک و نوجوان و به منظور ارتباط میان میراث تصویری ایران و تخیل نسل جدید، در موزه هنرهای دینی امام علی(ع) به اجرا درآمد. نتیجه این پروژه، پرده‌ای به طول ۱۰ متر است که با الهام از نقاشی سنتی ایرانی و بر اساس برداشت‌های تصویری کودکان شکل گرفته و در این موزه نگهداری می‌شود.

رضا خلیلی، دبیر کانون فعالیت‌های نقاشی خیالی‌نگاری، با اشاره به ارتباط این شیوه نقاشی با تخیل و باورهای ذهنی، خیالی‌نگاری یا نقاشی قهوه‌خانه‌ای را ادامه خیال در قالب تصویری ملموس توصیف کرد و بیان داشت: هنرمند خیالی‌نگار، برداشت‌های ذهنی خود از روایت‌ها و باورهای اکتسابی را با خطوط و رنگ‌ها به تصویر می‌کشد. با افزایش سن و تجربه، ذهنیات هنرمند تحت تأثیر تحولات اجتماعی قرار می‌گیرد و آموزه‌های اکتسابی و گاه جبر تعامل با محیط، به‌تدریج بر خلوص ناخودآگاه ذهن او غلبه می‌کنند.

وی همچنین بر اهمیت نقاشی کودکان تأکید کرد و گفت: روان‌شناسان معتقدند که رفتارهای مختلف کودکان، از جمله نقاشی‌هایشان، تا پیش از آنکه تحت تأثیر ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های آموزشی و تربیتی قرار گیرند، بازتابی صادقانه از مسائل، کشفیات، تجربیات و دلهره‌های آنان است. دبیر کانون فعالیت‌های نقاشی خیالی‌نگاری افزود که این کانون با تأکید بر ارتباط میان ماهیت خیالی‌نگاری و نقاشی کودکان، طرح «خیالی‌نگاری در نگاه آینده» را با هدف گفت‌وگو و تفاهم با کودکان و با بهره‌گیری از سرگذشت تاریخی و هویت ایرانی اجرا کرده است. این طرح همچنین در پی کمک به پرورش شخصیت خلاق کودکان و ایجاد پیوند میان گذشته، اکنون و آینده است و زمینه مطالعات علمی درباره ارتباط نقاشی خیالی‌نگاری و نقاشی کودکان را فراهم می‌کند.

محمود افراخته، معاون اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه ۳ تهران، نیز آشنایی کودکان و نوجوانان با هنر خیالی‌نگاری را فرصتی برای شناخت بخشی از ظرفیت‌های هنر و هویت تصویری ایران و ایجاد پیوند میان میراث فرهنگی و نگاه خلاق نسل جدید دانست. او با اشاره به اهمیت نقش‌آفرینی کودکان در تولید و بازآفرینی محتوای فرهنگی، بیان کرد: کودکان نباید صرفاً مصرف‌کننده محصولات فرهنگی باشند، بلکه باید در تولید و بازآفرینی این محتوا نیز نقش داشته باشند. افراخته همچنین فراهم‌کردن فضایی برای حضور، مشارکت و دیده‌شدن کودکان و نوجوانان را از ابعاد اجتماعی این رویداد برشمرد و توضیح داد که نمایش آثار کودکان در فضای عمومی به آنان کمک می‌کند خود را بخشی از حیات فرهنگی و اجتماعی شهر بدانند.

به گفته او، «خیالی‌نگاری در نگاه آینده» فرصتی برای حضور خانواده‌ها، تعامل میان نسل‌ها و شکل‌گیری تجربه‌ای مشترک در فضای شهری بود؛ تجربه‌ای که می‌تواند به تقویت اعتمادبه‌نفس، مهارت‌های ارتباطی، نشاط اجتماعی و حس تعلق به شهر کمک کند. معاون اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه ۳ با تأکید بر نقش شهروندان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، در شکل‌دادن به حیات فرهنگی و اجتماعی شهر، این پروژه را گامی در مسیر افزایش مشارکت آنان در زندگی شهری ارزیابی کرد.

در بخش دیگر این برنامه، محمدرضا محمدحسینی، استاد نقاشی قهوه‌خانه‌ای، با اشاره به پیوند عمیق نقاشی سنتی ایرانی با ادبیات، داستان‌ها و روایت‌های حماسی و مذهبی، به ویژگی‌های بصری این هنر پرداخت و گفت: در این شیوه، برخلاف نقاشی کلاسیک غربی، رعایت قواعد علمی پرسپکتیو و واقع‌نمایی آکادمیک اصل نیست. شخصیت‌ها و سوژه‌های اصلی معمولاً در ابعادی بزرگ‌تر و برجسته‌تر به تصویر کشیده می‌شوند تا اهمیت و جایگاه آنان در روایت مشخص شود. رنگ‌های زنده و قدرتمند، روایت‌گری تصویری و ارتباط مستقیم با ادبیات نیز از ویژگی‌های مهم این هنر هستند.

وی بداهه‌پردازی را یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای دانست و گفت هنرمند با تکیه بر حافظه، تخیل، روایت و تجربه، تصویر را خلق می‌کند و لزوماً خود را به قواعد از پیش تعیین‌شده محدود نمی‌سازد. به اعتقاد محمدحسینی، این رهایی از قواعد می‌تواند با مفهوم «کودک شدن» پیوند بخورد؛ یعنی دیدن جهان با تخیل، بی‌واسطه و بدون ترس از اشتباه.

سبحان مختار باباخانی، مدیر اجرایی پروژه «خیالی‌نگاری در نگاه آینده»، درباره روند شکل‌گیری این اثر گفت: این پروژه با این پرسش آغاز شد که اگر کودک امروز با میراث تصویری گذشته مواجه شود، چه چیزی از آن می‌بیند و چگونه آن را دوباره روایت می‌کند؟ طی شش ماه، از دی‌ماه ۱۴۰۴ تا پایان تابستان ۱۴۰۵، بیش از ۲۰۰ کودک و نوجوان در موزه امام علی(ع) با نمونه‌هایی از نقاشی سنتی ایران مواجه شدند و برداشت‌های شخصی خود را بدون الزام به تقلید یا بازتولید آثار، به تصویر کشیدند. وی افزود: از میان این آثار، ۴۸ اثر انتخاب شد و بخش‌هایی از آن‌ها به‌عنوان عناصر اولیه یک ترکیب بزرگ‌تر، روی پرده‌ای به طول ۱۰ متر و ارتفاع ۱۵۰ سانتی‌متر قرار گرفت. سپس سه هنرمند، خطوط و شخصیت‌های کودکانه را ادامه دادند و آن‌ها را در ساختار تصویری نقاشی سنتی ایرانی گسترش دادند.

به این ترتیب، روایت‌های کوچک کودکان در کنار یکدیگر به روایتی جمعی و چندلایه تبدیل شد؛ روایتی که از زبان تصویری نقاشی قهوه‌خانه‌ای بهره می‌گیرد، اما سرچشمه آن تخیل کودکان امروز است. مدیر اجرایی پروژه مورد اشاره این اثر را حاصل گفت‌وگوی میان حافظه تاریخی، تخیل کودک و تجربه هنرمند دانست؛ فرایندی که در آن گذشته به کودک منتقل می‌شود، کودک آن را بازخوانی می‌کند و هنرمند این خوانش تازه را به فضای هنر سنتی بازمی‌گرداند.

مختار باباخانی گفت: در این فرایند، موزه از محل نگهداری گذشته به فضایی برای گفت‌وگوی گذشته و آینده تبدیل می‌شود و کودک از جایگاه مخاطب صرف فراتر می‌رود و به یکی از سازندگان معنای اثر بدل می‌شود. مهارت می‌تواند تخیل را گسترش دهد، اما نباید جای آن را بگیرد. یک خط ساده، یک پیکره ناتمام یا یک تصویر کوچک می‌تواند نقطه آغاز جهانی بزرگ‌تر باشد. پرده خلق‌شده در پروژه «خیالی‌نگاری در نگاه آینده» در موزه هنرهای دینی امام علی(ع) نگهداری می‌شود.

انتهای پیام/