نزدیک به نیم‌میلیون کتاب برای زندانیان؛ طرحی در بریتانیا برای پیوند دوباره با دنیای مطالعه

مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی

به گزارش روزنامه گاردین؛ آژانس خواندن بریتانیا؛ پارلمان بریتانیا، نزدیک به نیم‌میلیون کتاب قرار است در چارچوب طرحی تازه در زندان‌های بریتانیا توزیع شود؛ ابتکاری که هدف آن تقویت مهارت خواندن، گسترش دسترسی به کتاب و کمک به بازگشت زندانیان به زندگی اجتماعی است. این برنامه با حمایت «لی چایلد»، نویسنده پرفروش مجموعه رمان‌های «جک ریچر»، و با مشارکت خیریه «آژانس خواندن» اجرا می‌شود؛ نهادی که برای ترویج کتاب‌خوانی و افزایش دسترسی گروه‌های مختلف جامعه به مطالعه فعالیت می‌کند.

بر اساس گزارش روزنامه گاردین در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، این طرح قرار است در پاییز امسال زندان‌های انگلستان، ولز، اسکاتلند و ایرلند شمالی را پوشش دهد. کتاب‌ها در اختیار زندانیان قرار می‌گیرند و نسخه‌هایی نیز برای کتابخانه‌های زندان‌ها در نظر گرفته شده است. این برنامه بخشی از پروژه «کوئیک ریدز» است که بر انتشار کتاب‌های کوتاه و قابل‌دسترس برای تشویق افراد به مطالعه تمرکز دارد.

کتاب‌هایی که با نظر خود زندانیان انتخاب شده‌اند

یکی از ویژگی‌های این طرح آن است که انتخاب کتاب‌ها تنها به تصمیم ناشران یا مسئولان محدود نشده است. در تهیه فهرست آثار، نظر زندانیان و کارکنان زندان نیز مورد توجه قرار گرفته تا کتاب‌های پیشنهادی با علایق و نیازهای خوانندگان تناسب بیشتری داشته باشند.

مجموعه انتخاب‌شده شامل ۱۱ عنوان کوتاه از گونه‌های مختلف ادبی است؛ از داستان‌های جنایی و هیجان‌انگیز گرفته تا زندگی‌نامه، روایت‌های شخصی و کتاب‌های مرتبط با سلامت و بهزیستی. آثاری از نویسندگانی مانند لی چایلد، ای.ای. دند، لم سیسی و اندی مک‌نب نیز در این مجموعه قرار دارند.

توجه به کتاب‌های کوتاه در این برنامه اهمیت ویژه‌ای دارد. افرادی که تجربه مطالعه محدودی دارند یا در خواندن متن‌های طولانی با دشواری روبه‌رو هستند، ممکن است با کتاب‌هایی که روایت روشن‌تر و حجم کمتری دارند، راحت‌تر ارتباط برقرار کنند. هدف این رویکرد آن است که مطالعه برای افراد بیشتری به تجربه‌ای دست‌یافتنی تبدیل شود، نه فعالیتی که از ابتدا به مهارت‌های پیشرفته خواندن نیاز داشته باشد.

چرا مهارت خواندن در زندان اهمیت دارد؟

بر اساس اطلاعات منتشرشده در گزارش گاردین، حدود ۶۵ درصد از زندانیان در انگلستان هنگام ورود به زندان، در ارزیابی‌های اولیه سواد خواندن در سطحی پایین‌تر از معیارهای معمول پایان دوره متوسطه قرار دارند. ضعف در خواندن می‌تواند زندگی روزمره را دشوار کند؛ از فهمیدن نامه‌ها و فرم‌های اداری گرفته تا دسترسی به اطلاعات آموزشی و آماده شدن برای یافتن شغل.

از این منظر، کتاب‌خوانی در زندان صرفاً راهی برای پر کردن ساعات فراغت نیست. تقویت مهارت خواندن می‌تواند به افزایش استقلال فرد در انجام امور روزمره، دسترسی بهتر به آموزش و آمادگی برای زندگی پس از آزادی کمک کند. البته توزیع کتاب به‌تنهایی همه موانع بازگشت به جامعه را برطرف نمی‌کند؛ فرصت‌های شغلی، حمایت اجتماعی، آموزش حرفه‌ای و دسترسی به خدمات پس از آزادی نیز اهمیت دارند.

نویسنده‌ای که مطالعه را بخشی از بازپروری می‌داند

لی چایلد، نویسنده بریتانیایی مجموعه رمان‌های پرطرفدار «جک ریچر»، به‌عنوان نخستین چهره معرفی‌شده در مقام «برگزیده مطالعه زندان» در بریتانیا، از این برنامه حمایت کرده است. او معتقد است بهبود مهارت‌های خواندن می‌تواند رویکردی عملی برای حمایت از بازپروری و کاهش احتمال بازگشت افراد به چرخه جرم باشد. این برنامه همچنین قرار است از طریق دیدار نویسندگان با زندانیان، کارگاه‌های نویسندگی و منابع آموزشی تکمیلی، ارتباط افراد با کتاب و نوشتن را تقویت کند.

این طرح در چارچوب سال ملی کتاب‌خوانی ۲۰۲۶ بریتانیا و با حمایت مالی بنیاد هنری اسمیت اجرا می‌شود. برنامه «کوئیک ریدز» نیز بیستمین سال فعالیت خود را پشت سر می‌گذارد؛ مناسبتی که برگزارکنندگان از آن برای گسترش دسترسی به کتاب و تشویق افراد کم‌علاقه به مطالعه استفاده می‌کنند.

آیا کتاب می‌تواند فرصتی برای شروع دوباره باشد؟

اثرگذاری این طرح را نمی‌توان صرفاً با تعداد کتاب‌های توزیع‌شده سنجید. پرسش مهم‌تر این است که آیا دسترسی آسان‌تر به کتاب می‌تواند علاقه به مطالعه را افزایش دهد، مهارت‌های خواندن را تقویت کند و در کنار سایر خدمات آموزشی و اجتماعی، به آماده شدن زندانیان برای بازگشت به جامعه کمک کند یا نه.

کتاب نمی‌تواند به‌تنهایی مشکلات اقتصادی، اجتماعی یا فردی را حل کند؛ اما می‌تواند دریچه‌ای به سوی دانش، تجربه‌های تازه و فرصت یادگیری باز کند. از این منظر، رساندن کتاب به زندانیان را می‌توان بخشی از تلاش گسترده‌تر برای آن دانست که مجازات، تنها بخش ماجرا نباشد و امکان بازسازی زندگی نیز جدی گرفته شود.