تربیت کودک با بازی و گفت‌وگو؛ پژوهشی تازه بر اهمیت سال‌های نخست زندگی تأکید می‌کند

مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی

به گزارش نشریه علمی (Nature Mental Health)، مقاله پژوهشی تازه‌ای با عنوان «حمایت از فرزندپروری در اوایل کودکی به منظور ارتقای رشد انسانی و سلامت روان» که در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است، نقش تعیین‌کننده والدین و مراقبان را در ابعاد گوناگون رشد شناختی، اجتماعی و عاطفی کودکان زیر ذره‌بین قرار داده و نشان می‌دهد که فعالیت‌های یادگیری روزمره، بازی‌های تعاملی و شیوه‌های تربیتی بدون خشونت، پایه‌های اساسی برای رشد سالم‌تر کودکان به شمار می‌روند.

بازی و یادگیری؛ فراتر از سرگرمی و ابزار گران‌قیمت

بازی کردن با کودک، کتاب خواندن در کنار او، گفت‌وگو درباره اتفاق‌های روزمره و فراهم کردن فرصت کشف محیط، فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند بخشی از فرایند یادگیری در خانه باشند. اهمیت این فعالیت‌ها در آن است که کودک ضمن تجربه کردن، پرسیدن و ارتباط برقرار کردن، مهارت‌های شناختی و اجتماعی خود را نیز تمرین می‌کند.

از این منظر، حمایت از رشد کودک الزاماً به اسباب‌بازی‌های گران‌قیمت، کلاس‌های متعدد یا برنامه‌های آموزشی پیچیده نیاز ندارد. فرصت تعامل باکیفیت، توجه به پرسش‌های کودک و همراهی بزرگسالان در فعالیت‌های متناسب با سن او، از راه‌هایی هستند که خانواده‌ها می‌توانند برای تقویت یادگیری روزانه در نظر بگیرند. این نمونه‌ها توضیحی کاربردی از اهمیت فعالیت‌های یادگیری و بازی‌اند، نه نسخه‌ای یکسان برای همه کودکان و خانواده‌ها.

چرا تنبیه خشن می‌تواند آسیب‌زا باشد؟

بخش دیگر مقاله به انضباط و تنبیه اختصاص دارد. نویسندگان میان روش‌های تربیتی بدون خشونت و تنبیه‌های جسمی یا روانی تمایز می‌گذارند و هشدار می‌دهند که تنبیه جسمی و روانی با افزایش خطر پیامدهای نامطلوب در رشد و سلامت روان در بلندمدت ارتباط دارد. در مقابل، شیوه‌های غیرخشونت‌آمیز می‌توانند از رشد عاطفی، اجتماعی و شناختی و تاب‌آوری کودکان حمایت کنند.

این نتیجه به معنای نادیده گرفتن رفتارهای نادرست یا کنار گذاشتن هرگونه قانون در خانواده نیست. مسئله اصلی، تفاوت میان تعیین حدومرز و آسیب رساندن به کودک است. والدین می‌توانند قواعد روشن و متناسب با سن فرزندشان تعیین کنند و در عین حال، به‌جای ترساندن یا تحقیر کردن او، رفتار مورد انتظار را توضیح دهند و برای اصلاح رفتار فرصت فراهم کنند.

مسئولیت فقط بر دوش خانواده‌ها نیست

نویسندگان مقاله یادآوری می‌کنند که شیوه فرزندپروری تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، عاطفی و محیطی قرار دارد. به همین دلیل، نمی‌توان همه مسئولیت رشد کودک را به والدین واگذار کرد، بی‌آنکه شرایط زندگی آن‌ها را در نظر گرفت. فشار اقتصادی، کمبود حمایت اجتماعی و دشواری‌های روزمره ممکن است بر فرصت و توان خانواده‌ها برای تعامل باکیفیت با کودکان اثر بگذارد.

این پژوهش همچنین بر اهمیت برنامه‌های حمایتی فرزندپروری تأکید دارد؛ برنامه‌هایی که می‌توانند به والدین کمک کنند مهارت‌های لازم برای همراهی با رشد کودک و استفاده از روش‌های تربیتی مثبت را بیاموزند. با این حال، نویسندگان می‌گویند برای شناخت بهتر اثربخشی بلندمدت این برنامه‌ها و اجرای آن‌ها در فرهنگ‌ها و محیط‌های گوناگون، همچنان به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

در نهایت، پیام اصلی این مقاله آن است که رشد سالم کودک تنها در مدرسه یا کلاس آموزشی شکل نمی‌گیرد. رابطه روزمره او با بزرگسالان، فرصت بازی و یادگیری و شیوه مواجهه خانواده با رفتارهای دشوار، همگی بخشی از محیط رشد کودک‌اند. حمایت از خانواده‌ها برای فراهم کردن چنین محیطی، می‌تواند در کنار آموزش رسمی، نقشی مهم در سلامت روان و رشد نسل آینده داشته باشد.