دریای خزر به عقب‌نشینی ادامه می‌دهد؛ مرحله جدیدی از کاهش آب آغاز شد!

به گزارش باور خبر به نقل از تسنیم، در سال‌های اخیر دریای خزر به تدریج از خط ساحلی فاصله گرفته و نشانه‌های این عقب‌نشینی به وضوح نمایان شده است؛ روندی که تنها به تغییرات ظاهری سواحل محدود نمی‌شود و می‌تواند تبعات گسترده‌ای برای محیط زیست، اقتصاد، بنادر و جوامع ساحلی کشورهای اطراف این دریا داشته باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که سرعت کاهش تراز آب خزر در سال‌های اخیر افزایش یافته است. در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، تراز آب خزر به‌طور میانگین حدود ۲۰ سانتی‌متر در سال کاهش یافته، اما این میزان در سال ۲۰۲۶ به حدود ۲۳ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ افزایشی که می‌تواند زنگ هشداری درباره شتاب گرفتن روند پس‌روی آب در بزرگ‌ترین دریاچه جهان باشد.

کاهش تراز آب خزر پدیده‌ای جدید نیست، اما آنچه اهمیت بیشتری پیدا کرده، استمرار این روند و افزایش سرعت آن است. زمانی که سطح آب سالانه ده‌ها سانتی‌متر پایین می‌رود، آثار آن به‌تدریج در خط ساحلی، تالاب‌ها، زیستگاه‌های طبیعی و فعالیت‌های انسانی قابل مشاهده خواهد بود. عقب‌نشینی آب همچنین می‌تواند شکل و وسعت مناطق ساحلی را تغییر دهد و در برخی نقاط، فاصله میان خط فعلی ساحل و محدوده‌های پیشین آب افزایش یابد. این تغییرات در صورت تداوم می‌تواند برنامه‌ریزی‌های مرتبط با زیرساخت‌های ساحلی، بنادر، گردشگری، شیلات و حفاظت از زیست‌بوم‌های حساس را با چالش‌های جدیدی مواجه کند.

یکی از عوامل اصلی مؤثر بر کاهش تراز آب خزر، تغییر اقلیم است. افزایش دما می‌تواند با تغییر در میزان تبخیر سطح آب، الگوی بارش و میزان آب ورودی به حوضه آبریز خزر، توازن آبی این دریا را تحت تأثیر قرار دهد. خزر یک سامانه آبی بسته است و برخلاف دریاهایی که به اقیانوس‌ها متصل هستند، خروجی طبیعی گسترده‌ای به آب‌های آزاد ندارد. به همین دلیل هر تغییری در میزان ورودی آب یا میزان تبخیر می‌تواند بر تراز نهایی آن تأثیرگذار باشد. تغییرات اقلیمی صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ بلکه می‌تواند به یک موضوع اقتصادی، اجتماعی و حتی زیرساختی برای کشورهای ساحلی تبدیل شود.

کاهش تراز آب، پدیده‌ای نیست که بتوان پیامدهای آن را صرفاً در محدوده یک کشور مدیریت کرد؛ زیرا تغییرات این پهنه آبی بر کل مناطق ساحلی اثر می‌گذارد. از این منظر، برنامه‌ریزی برای سازگاری با کاهش تراز آب نیازمند همکاری میان کشورهای ساحلی است. پایش مستمر سطح آب، تبادل داده‌های علمی، بررسی پیامدهای تغییرات اقلیمی و تدوین برنامه‌های مشترک برای حفاظت از زیست‌بوم‌های ساحلی می‌تواند بخشی از پاسخ مشترک به این پدیده باشد.

برای ایران نیز کاهش تراز آب خزر اهمیت ویژه‌ای دارد. استان‌های گیلان، مازندران و گلستان بخش قابل توجهی از نوار ساحلی کشور را دربر گرفته‌اند و فعالیت‌های متنوعی از شیلات و گردشگری تا حمل‌ونقل دریایی و فعالیت‌های اقتصادی در ارتباط مستقیم با این پهنه آبی قرار دارند. ادامه روند پس‌روی آب می‌تواند در آینده بر الگوی استفاده از سواحل، زیرساخت‌های بندری و گردشگری و همچنین زیستگاه‌های وابسته به خزر تأثیر بگذارد. تغییر شرایط آبی می‌تواند اکوسیستم‌های ساحلی و تالابی را نیز تحت فشار بیشتری قرار دهد. به همین دلیل، کاهش سالانه حدود ۲۳ سانتی‌متری تراز آب خزر در سال ۲۰۲۶ را نمی‌توان صرفاً یک عدد آماری دانست. این عدد تصویری از تغییری بزرگ‌تر است؛ تغییری که در صورت تداوم می‌تواند چهره سواحل خزر را دگرگون کند.

اکنون مسئله اصلی فقط این نیست که آب خزر چقدر پایین رفته است؛ پرسش مهم‌تر این است که کشورهای ساحلی برای مواجهه با ادامه این روند چه برنامه‌ای دارند. اگر تغییر اقلیم همچنان مهم‌ترین عامل کاهش تراز آب خزر باشد، سازگاری با شرایط جدید باید از سطح اقدامات مقطعی فراتر برود و به یک برنامه بلندمدت منطقه‌ای تبدیل شود؛ برنامه‌ای که در آن وضعیت سواحل، بنادر، تالاب‌ها، شیلات، گردشگری و جوامع محلی به‌صورت یکپارچه دیده شود. خزر سال‌هاست آرام‌آرام عقب می‌نشیند؛ اما افزایش سرعت کاهش تراز آب از حدود ۲۰ سانتی‌متر در سال در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۳ سانتی‌متر در سال ۲۰۲۶، نشان می‌دهد این عقب‌نشینی دیگر موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. آینده سواحل خزر بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز برای سازگاری با تغییرات اقلیمی گرفته می‌شود.